Τα «Καλοκινήματα», ένα ευσύνοπτο φυλλάδιο που συνέγραψε ο Αθανάσιος Ψαλίδας το 1795, αποτελούν μια ενδιαφέρουσα περίπτωση που εντάσσεται στην ευρύτερη συζήτηση περί της διάχυσης των ιδεών του Διαφωτισμού στον οθωμανοκρατούμενο κόσμο κατά τα προεπαναστατικά χρόνια.
Το εν λόγω ζήτημα αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά και ακανθώδη τόσο σε επίπεδο ιστορικής έρευνας όσο και σε επίπεδο ιδεολογικών συγκρούσεων, όπως κατέστη εμφανές και κατά τη διάρκεια του τρέχοντος επετειακού έτους για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση, ιδίως σε σχέση με τον ρόλο και τις παρεμβάσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Τα «Καλοκινήματα» εκδόθηκαν με αφορμή τη λογοκρισία την οποία υπέστη ο Ψαλίδας όταν ακόμα βρισκόταν στη Βιέννη. Κατά την παραμονή του εκεί ο Ψαλίδας μετέφρασε το έργο «Λογική» του Γερμανού φιλοσόφου Baumeister, με στόχο αυτό να αποτελέσει απάντηση στην παλαιότερα εκδοθείσα «Λογική» του Ευγένιου Βούλγαρη, με τον οποίο, αν και διατηρούσε καλές σχέσεις αρχικά, στη συνέχεια οδηγήθηκε σε οξεία αντιπαράθεση.
Η έκδοση αυτή προκάλεσε τη δυσφορία ορισμένων μελών της ελληνικής παροικίας της Βιέννης, λόγω των αναφορών κατά του Βούλγαρη, οι οποίοι κατόρθωσαν να πείσουν τον εκδότη να την αποσύρει και οι ίδιοι προχώρησαν σε νέα έκδοση.
Η παραπάνω εξέλιξη οδήγησε στην αντίδραση του Ψαλίδα, ο οποίος θεώρησε ότι πίσω από την παρέμβαση και τη λογοκρισία ήταν ο Βούλγαρης και οι υποστηρικτές του και προκειμένου να καταστήσει γνωστά τα γεγονότα και να δώσει τις δικές του απαντήσεις εξέδωσε τα «Καλοκινήματα».
Στο σύντομο αυτό κείμενο, το οποίο εκδόθηκε με το ψευδώνυμο Δ., ο Ψαλίδας αφενός περιγράφει την εκδοτική περιπέτεια της μετάφρασης της «Λογικής» του Baumeister ως απόρροια του φθόνου των αντιπάλων του, αφετέρου προβαίνει σε έντονη κριτική του Βούλγαρη, τόσο ως συγγραφέα της δικής του «Λογικής» όσο και ευρύτερα ως λογίου. Ασκεί, δε, κριτική σε κάθε είδους αυθεντίες, καταδικάζει τον γλωσσικό λογιοτατισμό, αποδέχεται τον ορθολογισμό απορρίπτοντας κάθε πρόληψη και δεισιδαιμονία, επιθυμεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός επαναστατικού κλίματος και καταγράφει την απομάκρυνσή του από τη ρωσόφιλη πολιτική και την προσέγγισή του στην ευρωπαϊκή.
Σε επιστημονικό επίπεδο αποδέχεται την αυτονομία της φιλοσοφίας, καθώς και τη διδασκαλία της φυσικής και των μαθηματικών. Τα αποσπάσματα, τα οποία επιλέγει να παραθέσει στις δύο πρώτες σελίδες των «Καλοκινημάτων», παραπέμπουν στη θέση ότι άνθρωποι πολύ μεγαλύτεροί του ηλικιακά του επιτίθενται με στόχο να τον εξοντώσουν, αν και χωρίς επιτυχία, όπως ισχυρίζεται. Σύμφωνα με τον Ψαλίδα, οι απόψεις τους δεν είναι αληθείς, οπότε δεν πρέπει να αναπαράγονται, γι’ αυτό και ο ίδιος απορρίπτει τόσο εκείνους όσο και τις ιδέες τους.
Στην εισαγωγή του έργου ο Ψαλίδας προβαίνει σε ψυχολογική ανάλυση των αιτίων των δεινών των Ελλήνων και παρουσιάζει με συναισθηματική φόρτιση και έντονη φρασεολογία τις επιπτώσεις που επιφέρουν ο φθόνος, η χαμέρπεια και η δεισιδαιμονία από την εποχή της Αρχαιότητας μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα. Στη συνέχεια, περιγράφει τη διένεξή του με τον Αρχιμανδρίτη Νικόλαο και τον Μιχαήλ Παπαγεωργίου, μέλη της ελληνικής παροικίας της Βιέννης, οι οποίοι οργάνωσαν τη λογοκρισία της έκδοσης της «Λογικής» του Baumeister, ενώ ασκεί κριτική στις απόψεις και στην προσωπικότητα του Βούλγαρη.
Τέλος, παροτρύνει τους συμπατριώτες του να απομακρυνθούν από εκείνους που τους θίγουν, έτσι ώστε το ελληνικό έθνος να ανακτήσει την παλαιά δόξα του, ενώ, παράλληλα, προαναγγέλλει την προετοιμασία της τρίτης έκδοσης της μετάφρασης της «Λογικής» του Baumeister, με διορθώσεις και σχόλια, αν και η εν λόγω έκδοση εν τέλει δεν πραγματοποιήθηκε.
Τα «Καλοκινήματα», όπως αναμενόταν, προκάλεσαν αντιδράσεις, όχι όμως από τους αντιπάλους του Ψαλίδα στη Βιέννη, διότι τον Σεπτέμβριο του 1795, λίγο μετά την έκδοσή τους, επέστρεψε στην Ελλάδα, οπότε δεν είχε άμεση επικοινωνία με κανέναν από την εκεί ελληνική παροικία. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του, όμως, από την Τεργέστη, ο Ψαλίδας συζητούσε τις απόψεις του εν πλω ελεύθερα, μεταξύ άλλων και με τον καραβοκύρη που καταγόταν από την Πάτμο.
Ο καραβοκύρης, επιστρέφοντας στο νησί του, άρχισε να διαβάζει δημόσια ένα τετράδιο που του χάρισε ο Ψαλίδας, το οποίο περιελάμβανε τις ιδέες του, αναστατώνοντας τους μοναχούς και τον ντόπιο πληθυσμό και προκαλώντας λαοσύναξη, κατά τη διάρκεια της οποίας με πρωτοβουλία ενός πρώην μητροπολίτη Πελαγονίας, ο οποίος βρισκόταν στην Πάτμο, «έγινεν ο κακός Ψαλίδας ανάθεμα και τρισανάθεμα από τον χριστιανικώτατον λαόν της θεοσεβούς Πάτμου», ενώ το ίδιο συνέβη και με τον καραβοκύρη.
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί ένα τόσο σύντομο κείμενο, το οποίο φαίνεται να αφορά μια προσωπική διαμάχη μεταξύ του Αθανάσιου Ψαλίδα και του Ευγένιου Βούλγαρη και των υποστηρικτών του, έχει ενδιαφέρον ώστε αφενός να εκδοθεί σήμερα και αφετέρου να στρέψει κανείς την προσοχή του σε αυτό.
Τρεις είναι οι απαντήσεις που μπορεί να δοθούν: Πρώτον, ο Αθανάσιος Ψαλίδας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού Διαφωτισμού. Εγραψε σειρά από έργα φιλοσοφικού κυρίως περιεχομένου, δίδαξε επί πολλά έτη στη Μαρουτσαία, μετέπειτα Καπλάνειο, Σχολή των Ιωαννίνων, κατηγορήθηκε για το εκεί έργο του ως εισηγητής των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού, ενώ κατά την παραμονή του στην Αυστρία είχε συλληφθεί από την αστυνομία και είχε ανακριθεί ως ύποπτος για την εισαγωγή φιλελεύθερων ιδεών.
Δεύτερον, το παρόν κείμενο προσφέρει ένα επιπλέον ψήγμα γνώσης σχετικά με τη διδασκαλία των ιδεών του Διαφωτισμού κατά τα προεπαναστατικά χρόνια, καθώς και τις συγκρούσεις και τις αντιπαραθέσεις που σχετίζονται με αυτές, συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στη μελέτη της ιστορίας των ιδεών. Τρίτον, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και η ίδια η εκδοτική ιστορία επί της οποίας στηρίχτηκε η έκδοση των «Καλοκινημάτων» και η λογοκρισία που υπέστη ο Ψαλίδας.
Κατά συνέπεια, η παρούσα έκδοση, η οποία συνοδεύεται από μια εκτενέστατη και κατατοπιστικότατη εισαγωγή, που ικανοποιεί τον απαιτητικό και ενημερώνει επαρκέστατα τον αδαή αναγνώστη, κρίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη για περαιτέρω γόνιμες συζητήσεις και μελέτες.
*Δρ Κοινωνιολογίας, διδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου & ερευνητής Παντείου Πανεπιστημίου
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].
