Το Γεφύρι της Αρτας και άλλες ιστορίες για αδικοχαμένες σύγχρονες «Λυγερές»

Κάτι τέτοιες «συμπτώσεις» ισχυροποιούν το επιχείρημα της φυσικής επιστήμης πως στο Σύμπαν δεν υπάρχει τυχαιότητα. Σίγουρα οι γυναικοκτονίες δεν είναι κάτι καινούργιο, ούτε το κίνημα του #MeToo κάτι νέο, ωστόσο όταν η Μαριάννα Κάλμπαρη, καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Τέχνης και σκηνοθέτις, ετοίμαζε τη θεατρική αναπαράσταση της παραλογής «Του γεφυριού της Αρτας» σε ένα νέο «μπόλιασμα» και με δικά της κείμενα, δεν είχαν συμβεί οι τραγικές δολοφονίες γυναικών των τελευταίων μηνών. Δολοφονίες που έχουν επαναφέρει το ζήτημα των γυναικοκτονιών στον δημόσιο διάλογο – όχι πάντα, βέβαια, προς τη σωστή κατεύθυνση, αν και αυτό είναι μια άλλη, ολόκληρη συζήτηση (που ωστόσο αξίζει να ανοίξει επιτέλους).

Η παράσταση «Το Γεφύρι της Αρτας… και οι Λυγερές του Κάτω Κόσμου» σε δραματουργία-σκηνοθεσία-σκηνογραφία της Μ. Κάλμπαρη ανέβηκε ήδη στις όχθες του συγκεκριμένου Γεφυριού, παίχθηκε στον Κολωνό και αυτό το Σάββατο, για μία και μοναδική βραδιά, θα παρουσιαστεί στο Βεάκειο Δημοτικό Θέατρο.

• «Το γεφύρι της Αρτας»: μια παραλογή που έχει ίσως και ιστορικές ρίζες, καθώς λέγεται ότι σαν ήταν να χτιστεί το γεφύρι τον 17ο αι., οι ντόπιοι, μη θέλοντας να διευκολύνουν τους Οθωμανούς κατακτητές, ολημερίς το έχτιζαν και το βράδυ το χαλούσαν. Και πως ο Τούρκος διοικητής διέταξε τη σύλληψη του πρωτομάστορα και της γυναίκας του και τη θανάτωσή τους και για την αποφυγή αυτού, το γεφύρι τελείωσε, αλλά «θεμελιωμένο» σε κατάρες προς τους κατακτητές. Κι εσύ παίρνεις τον μύθο και τον φέρνεις στο σήμερα, που για κακή μας τύχη, πολλές «Λυγερές» θανατώνονται δίχως τη θέλησή τους – όπως κι εκείνη, «του πρωτομάστορα η όμορφη γυναίκα».

Δεν είχα καταπιαστεί με τις παραλογές και το δημοτικό τραγούδι στο εύρος που το έκανα τώρα και έχω να πω πως έχω μείνει έκπληκτη. Από την ομορφιά και την αρχέγονη δυναμική που αναδύεται από τον δεκαπεντασύλλαβο ακόμη έως σήμερα. Από τα νοήματα. Αλλά και από το πώς αυτές οι παραλογές φανερώνουν μια συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού ανά τους αιώνες – είναι πραγματικά σαν συνέχεια του αρχαίου δράματος, που συνεχίστηκε με τον Παντόμιμο στα ελληνιστικά χρόνια (γι’ αυτό έχουμε κι εμείς στην παράσταση στοιχεία χορού, μουσικής και ακροβατικών) και μετά στα βυζαντινά χρόνια έως σήμερα.

Τώρα, η συγκεκριμένη παραλογή (έτσι λέγονται τα δημοτικά τραγούδια που έχουν μέσα τους το φανταστικό στοιχείο) με είχε αγγίξει από πολύ μικρή, γιατί πάντοτε μου προκαλούσε τρόμο αυτή η ιστορία! Μια γυναίκα να χτίζεται ζωντανή, δίχως ποτέ να ερωτηθεί, χωρίς να το ξέρει. Την Ιφιγένεια τη ρώτησαν τουλάχιστον. Τη Λυγερή δεν τη ρωτάει κανείς. Και όταν συνειδητοποιεί τι θα της κάνουν και καταριέται, την αναγκάζουν, με επίκληση στο συναίσθημα, να πάρει πίσω τις κατάρες της. Αρα είναι διπλός ο εξαναγκασμός: και να της πάρουν τη ζωή και να μην της επιτρέψουν να εκφράσει αυτό που πραγματικά νιώθει.

• Για ακόμη μια φορά στην Ιστορία, μια γυναίκα θυσιάζεται για να εξελιχθεί ο κόσμος; Ή μάλλον, δεν θυσιάζεται – δολοφονείται.

Η διάσημη αυτή παραλογή του «Γιοφυριού της Αρτας» μας δίνει πράγματι μια καλή αφορμή να μιλήσουμε για τα ήθη που υποχρεώνουν τη γυναίκα να καταπνίγει και να θυσιάζει τις επιθυμίες της αλλά και την ίδια τη ζωή της στον βωμό του πατριαρχικού συστήματος. Μιλάμε για ένα σύστημα βαθιά ριζωμένο στην κοινωνία. Μην ξεχνάμε πως αυτές οι παραλογές είχαν και διδακτικό σκοπό: να μάθουν στον κόσμο ποια η θέση του άνδρα, ποια της γυναίκας, συγκεκριμένες αξίες, αντιλήψεις, ρόλους κ.λπ. Και από τους ρόλους αυτούς κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει: κανένα από τα δύο φύλα! Φυσικά μιλάμε για έναν κόσμο βίαιο και σκοτεινό, όπου η αρετή και οι κώδικες τιμής εμπλέκονται τραγικά μεταξύ τους. Μέσα από τα δημοτικά τραγούδια, που έχουν περισσότερη σχέση με την αρχαιότητα παρά με την ορθοδοξία, βλέπουμε και πώς αντιμετωπίζονται ο θάνατος, ο Κάτω Κόσμος κ.λπ.

• Κοίτα να δεις όμως πώς αυτός ο σκοτεινός κόσμος διαιωνίζεται έως σήμερα…

Ενώ από τη μια, στις παραλογές και στο δημοτικό τραγούδι, όλη αυτή η σκοτεινιά, η φρίκη, ο μεταφυσικός τρόμος αν θες, φανερώνονται μέσα σε μία αναμφισβήτητη ομορφιά του λόγου, ωστόσο σε όσα έργα έχουν γραφεί γι’ αυτά τα τραγούδια αργότερα (Θεοτοκάς, Καζαντζάκης κ.ά.) πάντοτε ο θρύλος ήταν μέσα από την οπτική του άντρα. Θέλησα, λοιπόν, να κάνω το αντίθετο – να δώσω την οπτική της γυναίκας.

Σήμερα παρατηρείται μια μυθοποίηση των γυναικοκτόνων: μαθαίνουμε τα πάντα γι’ αυτούς, αν μάθουμε τ όνομά τους, τους λέμε με το μικρό τους, έχει ακουστεί πως «είναι γοητευτικοί» και όλα αυτά αυξάνουν την οργή μέσα μου. Είναι σαν ένα νέο έγκλημα πάνω σε ένα ήδη έγκλημα. Αυτό έχει να κάνει με το πώς ο δημόσιος λόγος κινείται γύρω από τις γυναικοκτονίες που έχουν συμβεί. Από την άλλη, έχω την αίσθηση πως πολύ περισσότεροι άντρες πλέον αρχίζουν και αντιλαμβάνονται το τι συμβαίνει – πώς και οι ίδιοι έχουν, εκούσια ή ακούσια, μπει σε έναν συγκεκριμένο ρόλο και η απέκδυση αυτού είναι απελευθερωτική και για τους ίδιους. Οχι μόνο υπέρ της γυναίκας.

Αυτό θελήσαμε να κάνουμε και με τη συγκεκριμένη παράσταση: μέσω της Λυγερής του Γεφυριού της Αρτας, να μιλήσουμε για όλες τις αδικοχαμένες «Λυγερές» του Κάτω Κόσμου. Τις νέες, δηλαδή, αυτές γυναίκες που δεν πρόλαβε να τις «λυγίσει» ο χρόνος και οδηγήθηκαν στον Κάτω Κόσμο, είτε επειδή ήταν πολύ καλές και υπάκουες και έπρεπε να θυσιαστούν είτε επειδή ήταν άπιστες και ανυπότακτες.

• Αρα, παρθένα, πόρνη ή κακιασμένη μάγισσα; Αυτά είναι τα στερεότυπα;

Στην παράσταση έχω βάλει και άλλες ιστορίες από τα δημοτικά τραγούδια με βιασμούς και δολοφονίες γυναικών για διάφορους λόγους. Το πώς «βλέπει» όλη η κοινωνία τη γυναίκα είναι όπως τα είπες. Και μόνο μέσα στο πλαίσιο αυτών των ρόλων μπορεί να υπάρξει η γυναίκα. Δεν λέω πως δεν έχει συντελεστεί πρόοδος, μα θεωρώ πως αυτή είναι κεκαλυμμένη. Οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα είναι πολύ βαθιά ριζωμένα μέσα μας – το βλέπω και στον εαυτό μου! Θέλει παρατήρηση και πολλή δουλειά, συνειδητή δουλειά για να ξεφύγεις απ’ αυτές. Και γενικά και όσον αφορά την τέχνη, που έχει χρέος να έχει φωνή για να δίνει φωνή, πρέπει να κάνουμε μια ουσιαστική επανεκκίνηση. Αυτό νιώθω και πιστεύω. Νέα αρχή. Οχι μόνο ως επιθυμία, αλλά ως ανάγκη πλέον.

?Info: Σάββατο 18/9, στις 21.00, στο Βεάκειο Δημοτικό Θέατρο (Ηρακλείου 13, Πειραιάς). Η παράσταση εντάσσεται στο πρόγραμμα 2021 του θεσμού «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός» του ΥΠΠΟΑ. Εισιτήρια στο www.viva.gr. Παίζουν (αλφαβητικά): Κατερίνα Λυπηρίδου, Βασίλης Μαυρογεωργίου, Θοδωρής Σκυφτούλης, Αμαλία Τσεκούρα. Συμμετέχουν η Μαριλένα Μόσχου και η Χριστίνα Σουγιουλτζή στον χορό και στα ακροβατικά. Ζωντανά παίζουν οι μουσικοί: Στέλλα Αραμπατζόγλου (σαξόφωνο) και Ιωάννα Ρήγα (σαντούρι). Πρωτότυπη μουσική σύνθεση/μουσική διδασκαλία: Θοδωρής Αμπαζής.