Η πανδημία ανέδειξε ανάμεσα σε άλλα και σημαντικά ζητήματα γλωσσικής αλλαγής, γλωσσικής προσαρμογής, επανασημασιολογήσεων των λέξεων, αλλά και σχετικά με την ιδεολογική λειτουργία του λόγου. Στις κοινότητες επιβάλλονται μέτρα περιορισμού και αποστασιοποίησης. Η φυσική εγγύτητα προκαλεί φόβο και η έννοιά της επιδέχεται πλέον επαναδιαπραγμάτευση στις διαδικτυακές πλατφόρμες.
Οι οικονομίες κλυδωνίζονται και οι θέσεις εργασίας επηρεάζονται δραστικά. Η γλώσσα δεν μπορούσε παρά να εκφράσει και να αναπαραστήσει με τον πλέον δυναμικό τρόπο τις βάρβαρες πτυχές της σύγχρονης, ραγδαία μεταβαλλόμενης πραγματικότητας.
Για την πανδημία, τις νέες λέξεις και την εννοιολόγησή τους δημιουργήθηκαν νέα λεξικά και είναι ίσως από τις πολύ λίγες φορές που οι ταχύτητες στην εγκατάσταση των όρων και των ειδικών λεξιλογίων ξεπέρασαν προηγούμενα στάνταρ, με ζητούμενο να μπορούν οι πολίτες να παρακολουθούν και να προσαρμόζονται στις εξελίξεις σε μια εποχή εντατικής χρήσης των ψηφιακών μέσων. Για την ανθεκτικότητα αυτών των λεξιλογίων στον χρόνο, δεν μπορούν να γίνουν προβλέψεις.
Σε κάθε περίπτωση, η γλωσσική δημιουργικότητα όχι απλά δεν περιορίστηκε, αλλά απεναντίας ξεδιπλώθηκε με έναν τρόπο σχεδόν εντυπωσιακό. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι και ο μεταφορικός λόγος, ένας λόγος διαβαθμισμένος και εκδηλωνόμενος σε συνθήκες με προαπαιτούμενα στους βαθμούς κατάκτησης της γλώσσας. Η γλώσσα κλήθηκε να αναπαραστήσει, χωρίς αστοχίες, τους φόβους, τις προσδοκίες, την καχυποψία, αλλά και τις αναμονές σε σχέση με τη μάστιγα του κορονοϊού. Και ανταποκρίθηκε με ευελιξία και ταχύτητα.
Οπως και στην περίπτωση των χρόνων των μνημονίων, κατά έναν ανάλογο τρόπο και κατά την τρέχουσα υγειονομική κρίση, η χρήση του μεταφορικού λόγου συνδέθηκε σταθερά με την προσπάθεια διευκόλυνσης της μετάδοσης και επεξήγησης των συνεπειών καταστάσεων οι οποίες δύσκολα αποτυπώνονται και ερμηνεύονται. Σε έρευνα που διεξάγεται στους κόλπους του μεταπτυχιακού προγράμματος του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων «Λόγος, Τέχνη και Ετερότητα», συγκεντρώνεται ένα πλούσιο υλικό μεταφορικών σχημάτων και αποτυπώσεων της πανδημίας.
Ετσι παρατηρείται ότι ο ιός εμφανίζεται ως ακραίο καιρικό φαινόμενο («τυφώνας», «τσουνάμι», «κύματα») ή πολύ επικίνδυνο συμβάν («βόμβα»), το οποίο απεικονίζεται με σκούρα χρώματα («μαύρο ρεκόρ», «μαύρη Πέμπτη», «μαύρος Νοέμβρης»). Παρουσιάζεται ακόμη ως ένα τυραννικό καθεστώς («η δικτατορία του κορονοϊού»), ως ένας δαίμονας («ιός του διαβόλου», «μας οδηγεί στην κόλαση», «το φάντασμα του κορονοϊού») ή ως ένα άγριο ζώο ή θηρίο που ορμά («καλπάζει ο ιός», «θέριεψε ο κορονοϊός»). Είναι ένας επιθετικός δράστης ή ενεδρευτής (που «θερίζει», «λυγίζει», «χτυπά», «ξεκληρίζει»), ένας δύσκολος εχθρός (που «μας οδηγεί σε πόλεμο», «βρισκόμαστε σε πολιορκία», «σφίγγει ο κλοιός λόγω του κορονοϊού») και γενικά μια προσωποποιημένη οντότητα, με χαρακτηριστικά ανθρωποειδούς («είναι πιο έξυπνος από εμάς», «είναι ακούραστος»).
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η μεταφορά μοιάζει να χρησιμοποιείται προκειμένου να συγκροτηθούν περιβάλλοντα φόβου για τους αναγνώστες. Ταυτόχρονα, τα περιοριστικά μέτρα/καραντίνα/λοκντάουν εμφανίζονται ως μονόδρομος («Μόνη λύση η καραντίνα… α λα Γουχάν»), παρά τις αντιδράσεις («στην έρημο του λοκντάουν», «Με την πλάτη στον τοίχο η αγορά λόγω λοκντάουν»).
Οι μεταφορικές αναπαραστάσεις από τη μία απεικονίζουν τη σοβαρότητα της κατάστασης και από την άλλη δομούν συστηματικά ένα πλαίσιο κοινής αποδεκτής δράσης: για την αντιμετώπιση της πανδημίας απαιτείται όχι μόνον η συγκατάνευση αλλά και η αποδοχή των μέτρων. Τα μέσα, με τον εννοιολογικό μηχανισμό της μετωνυμίας, του αλληγορήματος και της αντανάκλασης, αναπαριστούν μια πραγματική απειλή: τον κίνδυνο ραγδαίας εξάπλωσης και μόλυνσης από τον νέο επικίνδυνο ιό και τις μεταλλάξεις του, εάν πολίτες/μονάδες και κοινωνία δεν συμμορφωθούν στους περιορισμούς.
Για όλα τα παραπάνω συζητάμε αυτό το διάστημα στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων με τους φοιτητές μας και πανεπιστημιακούς/ερευνητές. Το πρόγραμμα «Ο δημόσιος λόγος στην εποχή της πανδημίας» πραγματεύεται τις αλλαγές στη γλώσσα της δημόσιας σφαίρας σε σχέση με τους νέους όρους που αφορούν την υγειονομική κρίση.
Το πρόγραμμα προσφέρεται δωρεάν σε φοιτητές και δημοσιογράφους και οργανώνεται από το Εργαστήριο Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Εκπαίδευσης (ΜΕΚΘΕΜΕ) του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε συνεργασία με το Γαλλικό Τμήμα του Ομίλου Ευρωπαϊκού Τύπου. Διεξάγεται κάθε Παρασκευή βράδυ μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας και πυροδοτεί ερωτήματα αλλά και νέα ερευνητικά εγχειρήματα.
*Αναπλ. καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας του ΠΤΝ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, CHS Associate of Linguisticς του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Harvard. Διευθύνει το Εργαστήριο Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης και το Διεθνές Θερινό Πανεπιστήμιο «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ».
