Πεζογράφοι, ποιητές, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, αλλά και ευρύτερα πρόσωπα του βιβλίου, κοινοποιούν ημερολόγια του εγκλεισμού, ημερολόγια της πανδημίας. Πραγματικά ή επινοημένα κείμενα που αποτυπώνουν εικόνες και σκέψεις τους· στιγμές ανησυχίας, αποφόρτισης, ελπίδας και αναστοχασμού της οικείας δυστοπίας μας, του παγκόσμιου εφιάλτη που ζούμε όλοι σε ζωντανό χρόνο.
Η στήλη αυτή είναι έκτακτη. Οσο και αναγκαία. Ευελπιστούμε η διάρκειά της να είναι βραχύβια.
Σήμερα φιλοξενούμε τις εγγραφές του καθηγητή Φιλοσοφίας και ακαδημαϊκού Αλέξανδρου Νεχαμά και του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου.
Eίμαστε καταδικασμένοι να πιστεύουμε…
Του Αλέξανδρου Νεχαμά
Eίμαστε καταδικασμένοι να πιστεύουμε –ιδιαίτερα όταν νομίζουμε ότι τα πράγματα παν καλά– ότι ο κόσμος ακολουθεί μια προδιαγεγραμμένη τροχιά, ότι μπορούμε να βασιστούμε σε ό,τι ξέρουμε σήμερα για να προβλέψουμε τι θα συμβεί αύριο. Γράφω «καταδικασμένοι», γιατί η πίστη μας αυτή δεν έχει καμιά βάση στην πραγματικότητα. Αντίθετα, αντιμετωπίζουμε καθημερινά την απόλυτη αδιαφορία του σύμπαντος και για τα σχέδια και για τα όνειρά μας. Ποιος περίμενε τον κορονοϊό και τις ριζικές αλλαγές που η εκρηκτική του εξάπλωση έχουν ήδη επιβάλει στη ζωή μας; Τι σχέση έχει το σήμερα με αυτά που ζούσαμε και με ό,τι περιμέναμε πριν από δυο περίπου μήνες; Θα τολμούσα να πω –αν αυτό δεν της απέδιδε ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά– ότι η φύση διασκεδάζει καταστρέφοντας την εικόνα του μέλλοντος που σχηματίζουμε βάσει της κατάστασης που τυχαίνει να ζούμε (εικόνα που αποτελεί η ίδια ένα ακόμα όνειρο), αν όχι για τίποτε άλλο, αλλά απλά για να μας θυμίσει την αβεβαιότητα που διέπει τη ζωή μας από τη μια άκρη ώς την άλλη.
«Και τα δοκηθέντ’ ουκ ετελέσθη/των δ’ αδοκήτων πόρον εύρε θεός»: «Κι αυτά που προσδοκούμε δεν συμβαίνουν, και τ’ απροσδόκητα το θείο βρίσκει τρόπο να συμβούν». Οι δυο σύντομοι αυτοί στίχοι από τις Βάκχες του Ευριπίδη περιγράφουν την άμεση εμπειρία των ημερών μας. Εκφράζουν όμως και τη γνώση ότι το σήμερα δεν αποτελεί τη μόνη εμπειρία μιας απρόβλεπτης καταστροφής και πως, αν και η αβεβαιότητα αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του κόσμου μας, καταβάλλουμε συνέχεια τεράστιες προσπάθειες να την αποκρύψουμε από τον εαυτό μας. Η αβεβαιότητα φοβίζει.
Είναι, επιπλέον, φοβερά δύσκολο να συνειδητοποιήσουμε ότι πρέπει να περιμένουμε το απροσδόκητο γιατί το απροσδόκητο, ακριβώς, είναι αυτό που δεν περιμένουμε. Ακόμα και η αρχική άρνηση της Κίνας και των Ηνωμένων Πολιτειών να αντιμετωπίσουν τον κορονοϊό –να παραδεχθούν τον κίνδυνο που αποτελούσε– προέρχεται κατά μέρος (κατά μέρος μόνο) από την ανάγκη να μην παραδεχθούμε ότι τα σχέδιά μας είναι συχνά άσχετα με την πραγματικότητα. Δεν δικαιολογώ τις πολλές καθυστερήσεις που τροφοδότησαν την εξάπλωση του ιού – κατάλληλα μέτρα, που θα είχαν σώσει ζωές, θα μπορούσαν να είχαν ληφθεί πολύ νωρίτερα. Αλλά είναι αδύνατο να προβλέψουμε τι ακριβώς θα αντιμετωπίσουμε στο μέλλον – τι θα συνέβαινε, π.χ., αν ο ιός δεν έβλαπτε το αναπνευστικό αλλά το γαστρεντερικό μας σύστημα ή αν ο επόμενος ιός βλάψει κάτι άλλο; Φυσικά, κάνουμε συνέχεια προσπάθειες να προβλέψουμε και να είμαστε έτοιμοι για κάθε ενδεχόμενο, αλλά δυστυχώς ο Καβάφης είχε και πάλι δίκιο: Είναι οι προσπάθειές μας σαν των Τρώων.
Το ζητούμενο δεν είναι η πρόβλεψη, αλλά η άμεση αντίδραση. Κλεισμένοι στο σπίτι, όπου όλα σχεδόν προβλέπονται, μας δίνεται η ευκαιρία να σκεφτούμε ότι ο υπόλοιπος κόσμος δεν είναι φτιαγμένος για μας.
Ο Α. Νεχαμάς διδάσκει Φιλοσοφία και Συγκριτική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Το τελευταίο του βιβλίο είναι το «Περί φιλίας» (Μεταίχμιο, 2019). Είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Μέρες καραντίνας
Του Βαγγέλη Ραπτόπουλου
Κυριακή 15/3. Τυπικά, ο αυτοπεριορισμός μας άρχισε προχτές, Παρασκευή. Ομως, Δευτέρα έκλεισε το δημοτικό κολυμβητήριο όπου προπονούμαστε με τη γυναίκα μου, Τετάρτη σταμάτησαν τα μαθήματα χορού, Πέμπτη ματαίωσα τις δουλειές του Σαββάτου κι ένα προγραμματισμένο δείπνο.
Μόνο η διδασκαλία δημιουργικής γραφής στο μεταπτυχιακό του Ανοικτού Πανεπιστημίου δεν αναβλήθηκε, αφού γίνεται κυρίως εξ αποστάσεως. Εχω δύο τετράωρες τηλεδιασκέψεις σήμερα. Κάτι ανάλογο θα κάνω και με τα –μέχρι τώρα διά ζώσης– ανάλογα σεμινάρια.
Στο σπίτι, σουηδική γυμναστική και βαράκια, ταινίες και σειρές, βιβλία, βιντεοκλήσεις και ακατάσχετα τηλεφωνήματα με τους αγαπημένους μας. Αλλά και καθημερινές έξοδοι για περίπατο, ψώνια χτες στο σούπερ μάρκετ, σχέδια για εξόρμηση στη λαϊκή.
Δυστυχώς, δεν μπορώ να επισκεφτώ τη μητέρα και την αδελφή μου. Η κόρη μου, που φοβάται μήπως κινδυνεύω λόγω ηλικίας, πείστηκε να πάμε με τον σύντροφό της βόλτα. Αν εξαιρέσεις οικείους και φίλους, προς το παρόν δεν μου λείπει και τίποτα.
Τρίτη 17/3. H πιο ποιητική, εμπνευσμένη και συγκινητική φράση των ημερών συνόδευε τις ιατρικές μάσκες που έστειλαν οι Κινέζοι στην Ιταλία: «Είμαστε κύματα της ίδιας θάλασσας, φύλλα του ίδιου δέντρου, άνθη του ίδιου κήπου».
Πρόκειται για στίχο του Σενέκα, με τον οποίο διαφωνούν έμπρακτα οι συμπατριώτες μας που αψηφούν τις υποδείξεις των ειδικών να «Μείνουμε Σπίτι». Οπότε οι λοιμωξιολόγοι προβλέπουν «εκθετική αύξηση» των κρουσμάτων τις επόμενες εβδομάδες.
Και αν αρχίσουν να πεθαίνουν διάφοροι αβοήθητοι, χωρίς δυνατότητα νοσηλείας; Εύχομαι να διαψευστώ, αλλά όλα συνηγορούν υπέρ του αντιθέτου.
Ο κορονοϊός φέρνει στην επιφάνεια τις πληγές μας. Η ρημαγμένη δημόσια υγεία και ο πιο άθλιος τύπος συμπατριώτη μας, ο Ελληναράς, θα κάνουν όσο μεγαλύτερη ζημιά μπορούν, επί πανδημίας.
Πέμπτη 19/3. Προσυπογράφω την ανάρτηση ψηφιακής φίλης στο φέισμπουκ: «Δεν θέλω ούτε να φανταστώ πώς θα ήταν όλο αυτό χωρίς το Διαδίκτυο».
Οπως κάθε φορά που οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν σοβαρές κρίσεις, υποχωρούν ο ατομικισμός και η καπιταλιστική ασυδοσία, και κερδίζουν έδαφος η συλλογικότητα, το κοινωνικό κράτος, η σοσιαλίζουσα οπτική γενικά.
Και πόσοι ασπάζονται τις θεωρίες συνωμοσίας! Αντιμετωπίζουν τον εφιάλτη μας ως τεράστιο πείραμα, με στόχο την περαιτέρω (μετά την οικονομική κρίση) πτωχοποίησή μας, την εξολόθρευση διαφόρων ανεπιθύμητων για το σύστημα (ηλικιωμένοι, πρόσφυγες, άστεγοι, κρατούμενοι), αλλά και την ολοκληρωτική εξάρτηση των πολιτών από τον ψηφιακό κόσμο.
Αυτό που ζούμε θυμίζει θρίλερ επιστημονικής φαντασίας. Το είχαμε ξανασυναντήσει στη λογοτεχνία και στο σινεμά, αλλά είναι τόσο ανοίκειο ως βίωμα, ώστε αρνούμαστε να το συνειδητοποιήσουμε. Αργά ή γρήγορα, όμως, δεν μπορεί παρά να το αποδεχτούμε.
Τελευταίο βιβλίο του Β. Ραπτόπουλου είναι το μυθιστόρημα «Ο άνθρωπος που έκαψε την Ελλάδα» (Κέδρος, 2018).
