Η θάλασσα ασημίζει καθώς πέφτει πάνω της λοξά το φως του ήλιου, που βυθίζεται σιγά-σιγά προς τη Δύση. Το μπλε της χρώμα εξαϋλώνεται παραδομένο στη διαλυτική λειτουργία των ακτίνων του.
Απέναντι ο βράχος της Γυάρου. Ακόμη και τώρα, μετά τόσα χρόνια, φαντάζει απειλητικός μέσα στη μοναξιά του. Ερημος, δίχως ζωή, αποπνέει κάτι από το ξερονήσι του παρελθόντος όταν εκεί, σε σκοτεινές εποχές, μαρτύρησαν πολιτικοί εξόριστοι, πληρώνοντας το τίμημα της αριστερής ιδεολογίας τους.
Δεξιά, στο βάθος, μόλις αχνοφαίνεται η Τζια, σαν να αναδύεται μέσα στη θολούρα του ορίζοντα. Στα αριστερά, ίσα που διαγράφεται γκριζογάλανη η κορυφογραμμή της Σύρας. Τι παράξενο αυτό που συμβαίνει με τα κυκλαδονήσια! Είναι μέρες που νομίζεις ότι απλώνοντας το χέρι σου θα τα αγγίξεις – τέτοια είναι η διαύγεια της ατμόσφαιρας. Αλλες πάλι, απομακρύνονται σε τέτοιο βαθμό που χάνονται ολότελα από τα μάτια σου.
Στρέφεις το βλέμμα σου προς τα πίσω. Ο ορεινός όγκος του νησιού ορθώνεται επιβλητικός, γκρίζος, σαν πελώριο τείχος που προστατεύει από το ανελέητο σφυροκόπημα του Βοριά. Θάμνοι σκληροί, σκαρφαλωμένοι σε απίθανα σημεία, πλημμυρίζουν τις βραχώδεις πλαγιές. Κατά τόπους, στις σκιερές ρεματιές, φουντώνουν καταπράσινα δένδρα που πιστοποιούν το άφθονο νερό της Υδρούσας, όπως αποκαλούσαν το νησί της Ανδρου.
Αυτό όμως που αιχμαλωτίζει τη ματιά σου είναι οι περίτεχνες ξερολιθιές που διατρέχουν όλο το τοπίο. Καμωμένες με τις χαρακτηριστικές σχιστόπλακες, αποτελούν μοναδικά και ανεπανάληπτα έργα οικοδομικής τέχνης, έτσι που ανεβοκατεβαίνουν στις απότομες πλαγιές.
Οι μικρότερες πέτρες τοποθετημένες οριζόντια, όμορφα η μία πάνω στην άλλη, και οι μεγαλύτερες βαλμένες κατακόρυφα να διακόπτουν τη συνέχεια της ξερολιθιάς, δημιουργούν διάφορα μοτίβα μέσα από τη ρυθμική επανάληψή τους. Οι έντονες φωτοσκιάσεις και τα λαμπυρίσματα του υλικού που δημιουργεί το φως καθώς πέφτει πάνω τους μοιάζουν από μακριά με πτερύγια υπερφυσικών δράκων, οι οποίοι βρίσκονται ξαπλωμένοι νωχελικά πάνω στα βράχια. Τιτάνιο έργο ανθρώπων που μόχθησαν στο μακρινό παρελθόν. Πολύτιμα τεκμήρια αλλοτινών εποχών, άλλων πολιτισμών, διαφορετικών τρόπων ζωής.
Κάτω χαμηλά, απλώνεται αμφιθεατρικά ο οικισμός της Παλαιόπολης, πνιγμένος στο πράσινο. Η πυκνή βλάστηση διακόπτεται σε αρκετά σημεία από το χρυσαφί χρώμα των χωραφιών που φτάνουν μέχρι κάτω στη θάλασσα. Πού και πού ξεμυτάνε οι μυτερές κορφές των σκουρόχρωμων κυπαρισσιών. Στέκουν αντιστικτικά στις επάλληλες γραμμές των ξερολιθιών, οι οποίες τεμαχίζουν το κίτρινο χρώμα των ξερόχορτων. Κάτι μέσα σου σε σπρώχνει ανεπαίσθητα να θέλεις να ζωγραφίσεις την αρμονία του τοπίου, την εναλλαγή των υπέροχων χρωμάτων, έτσι που προβάλλονται πάνω στο ασημί της θάλασσας.
Μέσα στη θάλασσα, κοντά στην ακτή, διαγράφονται καθαρά τα υπολείμματα του βυθισμένου λιμενοβραχίονα του αρχαίου λιμανιού της Παλαιόπολης. Σηματοδοτεί αενάως με την παρουσία του την αρχαία περιώνυμη πόλη, που κάποτε ήταν χτισμένη σε τούτο το μέρος.
Διαβαίνοντας το μονοπάτι που κατηφορίζει προς τον αρχαιολογικό χώρο και την παραλία, κινείσαι κάτω από το πυκνό φύλλωμα των δένδρων και την απολαυστική δροσιά που προσφέρουν μέσα στην αποπνικτική ζέστη της μέρας. Υπέροχες μυρουδιές σε συντροφεύουν σε όλη τη διαδρομή η οποία σε κάποιο σημείο διασταυρώνεται με το ποταμάκι που αργοκυλάει μέσα στο κατάφυτο ρέμα. Για αρκετή ώρα χάνεις τη θέα και την επαφή σου με τη θάλασσα, δίχως να ’χεις αίσθηση σε ποιο σημείο βρίσκεσαι.
Περνάς δίπλα από ξερολιθιές παστρικά και με γνώση χτισμένες, ενώ πού και πού ξεχωρίζουν με το κατάλευκο χρώμα τους θραύσματα αρχαίων μαρμάρινων τμημάτων, εγκιβωτισμένα μέσα τους κι αυτά ανάμεσα στις σταχτιές πέτρες. Σου υπενθυμίζουν διαρκώς ότι τούτος ο τόπος που πάνω του περπατάς έχει ιστορία χιλιετιών.
Πως πάνω σ’ αυτήν την αμφιθεατρική κατηφοριά ήκμασε στο παρελθόν μια σπουδαία πόλη κι εσύ κινείσαι δίπλα σε ό,τι έχει απομείνει εκεί να διηγείται την ιστορία της. Ενα σμιλευμένο κατώφλι εδώ, μια στρογγυλή κολόνα παρακάτω, ένα σπασμένο υπέρθυρο μισοχωμένο στο έδαφος. Είναι σαν όλα γύρω σου να σιγοψιθυρίζουν πως κάτω από τα πόδια σου βρίσκονται θαμμένες τόσες και τόσες ανθρώπινες ιστορίες.
Φτάνεις στον αρχαιολογικό χώρο που έχει ανασκαφεί και έχει αποκαλύψει τμήματα της αρχαίας αγοράς της πόλης, αλλά και μια βυζαντινή εκκλησία του 5ου αι. Ενα σκουριασμένο συρματόπλεγμα αποτρέπει την πρόσβαση. Ο,τι μπορείς να δεις από μακριά. Ο,τι νοερά μπορείς να συμπληρώσεις από τις πληροφορίες που πήρες από το μουσείο. Ο ίδιος ο τόπος όμως μένει βουβός, απροσπέλαστος, φυλακισμένος μέσα στη λήθη του συρματοπλέγματος. Τι κρίμα για την Παλαιόπολη, την αρχαία πρωτεύουσα της Ανδρου!
Ανηφορίζοντας πάλι πίσω φτάνεις στην αρχή του μονοπατιού. Από ψηλά, τούτη την ώρα, ο τόπος είναι μαγευτικός. Θαρρείς πως το κατέβασμα αυτό ήταν μια κατάδυση στο παρελθόν και συ μόλις ξαναβγήκες στην επιφάνεια του παρόντος. Φεύγοντας, περνάς δίπλα από τα νεόχτιστα σπίτια και μια βασανιστική σκέψη σφηνώνεται στο μυαλό. Τι αφήνουμε εμείς σήμερα στις επόμενες γενιές; Τι ιστορίες θα διηγούνται τα δικά μας κτίρια στο μέλλον;
*Αρχιτέκτων – καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
