Ο ένας, ο Γκρέγκορι Μαρκόπουλος, γεννημένος στο Οχάιο το 1928 από γονείς Ελληνες μετανάστες, κράτησε το σπουδαίο, πρωτοποριακό και πειραματικό του σινεμά σχεδόν ένα μυστικό: δεκάδες ταινίες εμπνευσμένες από τη μυθολογία και τη λογοτεχνία, γυρισμένες σαν μια ενδοσκοπική θεραπευτική εμπειρία από τη δεκαετία του ’50 μέχρι τον θάνατό του, το 1992, ήταν εξαφανισμένες από την κυκλοφορία. Ενώ το μεγάλο του όνειρο, να προβάλλει ξαναμονταρισμένο όλο το έργο του, σε ένα magmum opus διάρκειας 80 ωρών με τίτλο «Ενιαίος», στην πατρογονική του εστία, τη Λυσσαρέα Αρκαδίας, δεν έγινε πραγματικότητα παρά μετά τον θάνατό του (κάθε τέσσερα χρόνια, από το 2004 και μετά).
Ο άλλος, ο Σέρβος Ντούσαν Μακαβέγιεφ, γεννημένος το 1932 στο Βελιγράδι, αναρχικός και ερωτικός, όσο ενόχλησε και σόκαρε και κυνηγήθηκε τόσο κάθε ταινία του ήταν ένα γεγονός, με βραβεία και απήχηση. Στους δύο αυτούς δημιουργούς, διαφορετικούς αλλά και ενωμένους με το πάθος τους για την ακραία, έξω από νόρμες τέχνη, τιμά το 60ό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (31 Οκτωβρίου–10 Νοεμβρίου) με δύο μεγάλα, πλήρη αφιερώματα – για τον Μακαβέγιεφ, μάλιστα, είναι το πρώτο που γίνεται διεθνώς μετά τον θάνατό του, τον Ιανουάριο του 2019.
▪ Δώδεκα ταινίες περιλαμβάνει το αφιέρωμα «Προς το Τέμενος: Γκρέγκορι Μαρκόπουλος και Ρόμπερτ Μπίβερς», με τον ίδιο τον Μπίβερς, Αμερικανό κινηματογραφιστή, σύντροφό του στη ζωή και στην τέχνη και διαχειριστή της κληρονομιάς του, να είναι παρών στο Φεστιβάλ και να συζητά με τον Μαρκ Γουέμπερ, κιθαρίστα των Pulp, μελετητή του έργου του Μαρκόπουλου και ανεξάρτητο επιμελητή ταινιών και βίντεο στο British Film Institute, την Tate Modern και το Πομπιντού. Την επιμέλεια του αφιερώματος έχει η κριτικός Γεωργία Κορώση. Ο τίτλος του, αναφέρεται προφανώς στη βασική ιδέα του Μαρκόπουλου: ότι χρειάζεται στον δημιουργό ένας χώρος παρουσίασης, διατήρησης και μελέτης των ταινιων του, που τον ονόμασε Τέμενος.
Το σινεμά του ξεκίνησε σε πολύ νεαρή ηλικία με ταινίες σε 8mm γυρισμένες στις ΗΠΑ και συνεχίστηκε από το 1967 και μετά στην Ευρώπη, όπου εγκαταστάθηκαν με τον Μπίβερς. Το «Christmas USA» (1949) καταγράφει σε 13 λεπτά τον queer ψυχισμό και θεωρείται από τις σημαντικότερες δημιουργίες της μεταπολεμικής Αμερικής. Στο «Τhe Illiac Passion» μεταφέρει τον μύθο του Προμηθέα στην underground Νεα Υόρκη της δεκαετίας του ’60 και βάζει τον Γουόρχολ, πάνω σε ποδήλατο γυμναστικής, να παίζει τον Ποσειδώνα. Το «Bliss» (1967), η πρώτη του ευρωπαϊκή ταινία, καταγράφει σε έξι λεπτά το εσωτερικό του βυζαντινού ναού του Αγίου Ιωάννη, στην Υδρα. Στο «The Portait of Gilbert and George» (1975) μετατρέπει τους δύο διάσημους Βρετανούς καλλιτέχνες σε ζωντανά γλυπτά, με την ευκαιρία έκθεσής τους στο Παρίσι.
▪ Από το πλούσιο έργο του Ντούσαν Μακαβέγιεφ μάς αρέσει να ξεχωρίζουμε το «Sweet Movie» (1974), λόγω της μουσικής που του έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις, αλλά και του σάλου που προκάλεσε με σκηνές κοπρολαγνείας και παιδικής κακοποίησης, που του κόστισαν απαγόρευσή της, λογοκριμένες προβολές και μεγάλα προβλήματα χρηματοδότησης για τις επόμενες ταινίες του. Θα προβληθεί, φυσικά, στη Θεσσαλονίκη έχοντας απέναντί της όλα τα διαμάντια του. Το «Ο Ανθρωπος δεν είναι Πουλί» (1965), την πρώτη του, ερωτική, βέβαια, αλλά που απομυθοποιεί τη Γιουγκοσλαβία του Τίτο καθώς και το μοντέλο του εργάτη. Το «WR: Mysteries of the Organism» (1971), σουρεαλιστική ντοκιμαντεριστική προσέγγιση στο έργο του Βίλχελμ Ράιχ, που προκάλεσε αίσθηση στις Κάνες και τον έκανε διάσημο.
Το «Μοντενέγκρο: Γουρούνια και Μαργαριτάρια», πάντα για την πολιτική της σεξουαλικότητας αφού μια παντρεμένη Σουηδή απελευθερώνεται ερωτικά από τη σχέση της με Σέρβο μετανάστη. Το «Manifesto» (1988) με το οποίο επιστρέφει στη Γιουγκοσλαβία, ύστερα από χρόνια αναγκαστικής αυτοεξορίας στη πιο ελεύθερη Δύση, για να συνεχίσει με ένα παραμύθι για έναν Βασιλιά, τις αναζητήσεις του πάνω στη σχέση σεξουαλικότητας και επανάστασης.
Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με ένα διαφωτιστικό για τις περιπέτειες του Μακαβέγιεφ ντοκιμαντέρ. Ο Γκόραν Ραντοβάνοβιτς στο «The Makavejev Case, or Trial in a Movie Theater» (2019), καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο το σοσιαλιστικό καθεστώς στη Γιουγκοσλαβία καταδίκασε το αριστούργημά του «WR: The Mysteries of the Organism».
