Nεοφιλελευθερισμός

Το τελευταίο διάστημα, πολιτικοί, πολιτικοί αναλυτές, αλλά και συνάδελφοι καθηγητές, έχουν επιδοθεί σε μια προσπάθεια να μας πείσουν ότι επήλθε το «τέλος του νεοφιλελευθερισμού». Αναφέρω ενδεικτικά αλλά και χαρακτηριστικά αυτά που γράφει η κυρία Αννα Διαμαντοπούλου (ΤΑ ΝΕΑ, 8-9 Ιουνίου 2019): «Ο εξ Ευρώπης νεοφιλελεύθερος κίνδυνος είναι η μεγαλύτερη ιδεολογική ψευδαίσθηση και πολιτική μπλόφα, αφού στην Ε.Ε. δεν υπάρχει ούτε μία νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση».

Εάν μας απασχολήσει σοβαρά η σχετική προβληματική για τον νεοφιλελευθερισμό ως «πολιτική μπλόφα» θα πρέπει και να κατανοήσουμε τις πολιτικές εμπειρικές καταστάσεις και να ερμηνεύσουμε τα ιδεολογικοπολιτικά πράγματα και της Ευρώπης, αλλά και της δικής μας πολιτικής κοινωνίας με πρωταρχικό αίτημα τον επαναπροσδιορισμό της ζωής μας, του καθημερινού κοινωνικού βιόκοσμου.

Σε παγκόσμια κλίμακα δεν υπάρχει επιστήμων ή στοχαστής, ο οποίος να ισχυρίζεται ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι «ιδεολογική ψευδαίσθηση» και «πολιτική μπλόφα». Αυτό συμβαίνει μόνον στην Ελλάδα και μάλιστα η ψευδοεπιστημονική αυτή άποψη διατυπώνεται κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου, δηλ. κατά την ιστορική στιγμή όπου οι πολίτες ως ψηφοφόροι καλούνται να προσέλθουν στις κάλπες αφού προηγουμένως έχουν ενημερωθεί επαρκώς για τα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων.

Ο νεοφιλελευθερισμός είναι πολιτική ιδεολογία όπως πολιτική ιδεολογία είναι ο φασισμός, ο μαρξισμός, ο κλασικός φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός κ.λπ. Το νεωτερικό σχήμα της εκπόνησης των κομματικών προγραμμάτων με βάση τις ιδεολογίες δεν έχει παρακμάσει. Αντιθέτως, ζει και βασιλεύει.

Το ίδιο συμβαίνει, κατά συνέπεια, και με τον νεοφιλελευθερισμό ως πολιτική ιδεολογία. Ζει και βασιλεύει και, στην περίπτωση της Ελλάδας, κομματικός εκφραστής του νεοφιλελευθερισμού είναι η Νέα Δημοκρατία.

Πράγματι εάν ανατρέξει κανείς στο προεκλογικό πολιτικό πρόγραμμα της Νέας Δημοκρατίας διαπιστώνει τα εξής: η οργάνωση της ελεύθερης αγοράς στο οικονομικό σύστημα και η οργάνωση της ατομοκεντρικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στο πολιτικό σύστημα είναι οι δύο άξονες του προγράμματός της, οι οποίοι θεμελιώνονται στα δόγματα του νεοφιλελευθερισμού.

Διευκρινίζω ότι οι πολιτικές απασχόλησης και εργασίας τίθενται σε δεύτερη μοίρα, επειδή εκείνο που προέχει είναι η διασφάλιση του καπιταλιστικού κέρδους. Το ίδιο συμβαίνει και με την πολιτική στάση των πολιτών στην αντιπροσωπευτική κοινοβουλευτική δημοκρατία: η έμφαση δίδεται σε μια ατομοκεντρική λογική, σύμφωνα με την οποία ο πολίτης αντιμετωπίζεται ως μια ύπαρξη (οντότητα), η οποία μέσω των επικείμενων εκλογών (κατά την προεκλογική περίοδο) ωθείται να συμπεριφερθεί με άξονα τα ατομικά οφέλη, τα οποία θα αποκομίσει από τα κομματικά προγράμματα.

Αναφέρω μόνον δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα του νεοδημοκρατικού νεοφιλελευθερισμού. Την πριμοδότηση του κεφαλαίου και του κέρδους έναντι της εργασίας στο οικονομικό σύστημα και την αποθέωση του ατομοκεντρισμού έναντι της πολιτικής αλληλεγγύης στο πολιτικό σύστημα. Δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι μορφές και τύποι εκλογικών συμπεριφορών επικαθορίζουν και τελικά προσδιορίζουν την ίδια την ταυτότητά μας ως πολιτών σε μια δημοκρατική οργάνωση του πολιτικού συστήματος.

Η περίπτωση της «μεσαίας τάξης» είναι χαρακτηριστική. Οπως διαφαίνεται στον πολιτικό ορίζοντα, μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα ή ορθότερα σύνολο επιμέρους κοινωνικών ομάδων που εντάσσονται στο νεφελώδες ερμηνευτικό σχήμα «μεσαία τάξη» θα αποφασίσει κατά τις επικείμενες εκλογές το μέλλον της κοινωνίας μας.

Επειδή συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι εμείς οι διανοούμενοι πετάμε στα σύννεφα και δεν γνωρίζουμε τα προβλήματα της καθημερινότητας θα πρέπει να τονίσω τα εξής: υπήρξαν και υπάρχουν στοχαστές, οι οποίοι «δίνουν την ψυχή τους», δηλαδή εργάζονται εξαντλητικά για να «κατασκευάσουν» ορθολογικά ερμηνευτικά σχήματα για την κοινωνία μας. Παλαιότερα τέτοιοι ήταν ο Χέγκελ, ο Μαρξ και άλλοι. Στη σύγχρονη εποχή ο Ρόρτι, ο Ντεριντά, ο Χάμπερμας κ.ά., όλοι αυτοί και πολλοί άλλοι τονίζουν ότι η ίδια η κοινωνική πραγματικότητα δεν μπορεί να καταστεί επιστημονικό αντικείμενο έρευνας, εάν προηγουμένως δεν έχουμε και εγγενώς στην ίδια κοινωνία ανιχνεύσει την προοπτική της, αλλά και σε επίπεδο κανονιστικότητας δεν έχουμε επεξεργαστεί ρυθμιστικές ιδέες.

Με άλλα λόγια, θέλω να πω ότι αστήρικτοι και αθεμελίωτοι ισχυρισμοί, όπως π.χ. αυτοί τους οποίους διετύπωσε η κυρία Αννα Διαμαντοπούλου, δεν έχουν καμία θέση στον πολιτικό διάλογο, ακόμη και εάν ο ίδιος ο ομιλητής ήθελε να «ρίξει στάχτη στα μάτια».

Ο νεοφιλελευθερισμός ως συμπαγής πολιτική ιδεολογία και ως καθολικό σύστημα διακυβέρνησης της ανθρώπινης ζωής είναι παρών και, επαναλαμβάνω, όχι μόνον επικαθορίζει τη ζωή μας, αλλά τη διαμορφώνει ως καθημερινότητα. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει μπει μέσα στα σπίτια μας και, όπως φαίνεται, δεν το έχουμε καταλάβει. Κατά τις επικείμενες εκλογές αυτό θα φανεί στα τελικά αποτελέσματα.

Ως τελική παρατήρηση στα όσα προηγήθηκαν τονίζω ότι ο ψευδοεπιστημονικός ισχυρισμός ότι δεν υφίσταται πια ο νεοφιλελευθερισμός ως πολιτική ιδεολογία συνιστά πολιτική εξαπάτηση. Δεν είναι μόνον οι δύο αναφορές μου στο οικονομικό και το πολιτικό σύστημα που αποδεικνύουν περίτρανα τη «βασιλεία» του νεοφιλελευθερισμού. Είναι η ίδια η καθημερινότητά μας, ο κοινωνικός βιόκοσμος που αποδεικνύει (κατά εμπειρικό και βιωματικό τρόπο) ότι ζούμε αγκαλιά με την «πολιτική μπλόφα» του νεοφιλελευθερισμού.

*καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης