Δεν έτρεφα ποτέ συμπάθεια για τις ταινίες με ήρωες μαφιόζους και, γενικότερα, γκάνγκστερ όλων των κατηγοριών και αποχρώσεων. Κατά κανόνα, οι ταινίες αυτές περιγράφουν έναν κόσμο όπου τίποτα δεν αλλάζει, δεν εκπλήσσει, δεν περιμένεις – αν δεν είναι το ποιος από τους «ήρωες» θα εξοντώσει γρηγορότερα τον άλλον.
Ο περιβόητος «Νονός» και οι κόπιες του είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ενα κλειστό κύκλωμα στο οποίο ο Δον Κορλεόνε, με τους καλούς τρόπους και τον σεβασμό στις παραδοσιακές αξίες της οικογένειας, ούτε στιγμή δεν σε κάνει να αμφιβάλλεις γι’ αυτό που πραγματικά είναι: ένας αδίστακτος κακοποιός, που παραπλανά, κλέβει και σκοτώνει ή βάζει άλλους να το κάνουν για λογαριασμό του. Οι αρχές του; Η εξής μία: η εξουσία. Και πάνω απ’ όλα, το χρήμα! Φροντίζει μάλιστα για τη συνέχεια της οικογενειακής παράδοσης: την εκπαίδευση και του γιου του στη διαφθορά.
Παρά τους απεχθείς, απ’ όπου κι αν τους πιάσεις, πρωταγωνιστές του, «Ο Νονός» είχε τεράστια εμπορική και καλλιτεχνική επιτυχία. Οσκαρ, αποθεωτικές κριτικές, εισιτήρια! Είναι αλήθεια ότι το κυνικό ευπώλητο μυθιστόρημα του Μάριο Πούτζο διαθέτει πολλές αρετές στην κινηματογραφική μεταφορά του. Σκηνοθεσία, αναπαράσταση εποχής, ερμηνείες του Μπράντο (Κορλεόνε) αλλά και των άλλων ηθοποιών – όλα καλλιεργούν μια ατμόσφαιρα, ένα κλίμα που κατορθώνει να κάνει τον θεατή «συνένοχο» σ’ αυτή την ωραιοποίηση του Κακού.
Κι ενώ η άποψή μου για την ταινία με έχει φέρει πολλές φορές σε ζωηρές αντιπαραθέσεις με φίλους αλλά και μαθητές μου, ήρθε απρόσμενα ο αγαπημένος συγγραφέας Αντρέα Καμιλέρι, μέσα από μια συνέντευξή του (ένα απόσπασμά της δημοσιεύτηκε και εδώ, στην «Εφημερίδα των Συντακτών», 18/7), να εκφράσει με τον δικό του, απαράμιλλο τρόπο, μια παρεμφερή τοποθέτηση. Αποφασισμένος να κρατήσει στα βιβλία του τα αφεντικά της μαφίας σε δευτερεύοντες ρόλους, λέει συγκεκριμένα:
«Πιστεύω ότι αν γράψεις για τους μαφιόζους είναι σαν να τους ηρωοποιείς. Είναι ένα δώρο που δεν έχω πρόθεση να προσφέρω στη μαφία. Σκέφτομαι τον “Νονό”, όπου η θαυμάσια ερμηνεία του Μάρλον Μπράντο αποπροσανατολίζει από τις δολοφονίες…».
Πέρα όμως από τις όποιες αρετές μιας ταινίας, αυτό που μας εξοικειώνει περισσότερο με τους πρωταγωνιστές της είναι κυρίως η οπτική της. Γι’ αυτό, η οπτική μιας ταινίας αποτελεί την πρώτη και πιο ουσιαστική αισθητική και ηθική επιλογή του σκηνοθέτη της: μέσα από ποιο ή ποια πρόσωπα θα επιλέξει να αφηγηθεί την ιστορία του;
Ο «Νονός» εστιάζει την οπτική του μονοδιάστατα στον Κορλεόνε και τη συμμορία του, που γίνονται οικείοι, κάποτε και συμπαθητικοί, μέσα στην προκλητική αλαζονεία τους, τα χοντροκομμένα αστεία τους και τις εντυπωσιακές εκρήξεις τους.
Σκέφτομαι πόσο διαφορετική προσέγγιση έκανε ο Ορσον Γουέλς στον «Πολίτη Κέιν». Κι αυτός είχε να σκιαγραφήσει το πορτρέτο ενός «τέρατος». Ομως δεν επέτρεψε στον Κέιν να επιδειχθεί ο ίδιος. Σκιαγράφησε τη μεγαλομανία του για εξουσία μέσα από τα πρόσωπα ανθρώπων που τον γνώριζαν. Ετσι εξασφάλισε την αναγκαία αποστασιοποίηση. Κι έκανε μια ταινία τόσο μοναδική, τόσο διαφορετική από τις άλλες.
*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens
