«Να βλέπουμε από κοντά και από μακριά»

Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας, σε μετάφραση από τα γαλλικά της Κατερίνας Δασκαλάκη, το βιβλίο του Κώστα Αξελού (Kostas Axelos) «Το παιχνίδι του κόσμου» (1969). Το κύριο μέρος του έχει συντεθεί από εννιά ενότητες, «Λόγος», «Αυτό» (το «παιχνίδι τού είναι εν τω γίγνεσθαι»), «Θεός-πρόβλημα», «Φύσις», ο «άνθρωπος μέσα στον κόσμο», η «παγκόσμια ιστορία», ο «κόσμος της ποίησης και της τέχνης», το «είναι-μηδέν, το όλον τίποτα», το «παιχνίδι του κόσμου», με μακρά εισαγωγή που τις ενοποιεί.

Στους κόλπους της σημερινής εποχής η σκέψη και ο κόσμος αναδύονται πλανητικά, ως ψηλάφηση και ως πραγματικότητα ενός «αθέατου ορίζοντα όλων των ενδοκοσμικών πραγμάτων» (1964: 158/159), με αποτέλεσμα να στοιχεί η διαρκής περι-πλάνηση προς τη θρυμματισμένη «ολότητα» που περιβάλλει τον άνθρωπο και που με τη σειρά της γίνεται «ερωτηματικό του παιχνιδιού» μ’ αυτήν (1964: 47/48).

Tην αίσθηση βέβαια αυτή αποκομίζει η δεύτερη τριλογία που τιτλοφορείται «H εκδίπλωση του παιχνιδιού» (Le déploiment du jeu) και περιλαμβάνει τις συνθέσεις: Tο παιχνίδι του κόσμου (Le jeu du monde, 1969), Για μια προβληματική ηθική (Pour une éthique problematique, 1972) και Συμβολή στη Λογική (Contribution à la Logique, 1977).

Ετσι αναδιατυπώνονται με περισσότερη ένταση τα ερωτήματα της προηγούμενης τριλογίας, ιδίως σε στιγμές αναστοχασμού για τον τρόπο του φιλοσοφείν που εδραιώνουν έκδηλα πια την ιδιοσυστασία του Aξελού ως στοχαστή της «πλανητικής» εποχής.

Για παράδειγμα, στο ερώτημα «πώς να σκεφτούμε», που εξακολουθεί να τίθεται συνάμα με το «τι να σκεφτούμε», η απάντηση συνάγεται από τη συζυγία του τρόπου κατανόησης του «παιχνιδιού της σκέψης» και του τρόπου επιτέλεσης του «παιχνιδιού της σκέψης»: «είναι προτιμότερο να ξανοιχθούμε εκεί που επιχειρείται να τεθούν ερωτήματα και προβλήματα, για να προτείνουμε ένα άνοιγμα και να σκιαγραφήσουμε το επόμενο βήμα» (1977: 150). Στη θέση του «Aπόλυτου», που είχε καταλάβει ο Θεός, η Φύση ή ο Ανθρωπος, προβάλλει ο «κόσμος» ως «σύνολο των συνόλων των παιχνιδιών» που φέρει σε πέρας ο άνθρωπος ως παίκτης και ως παίγνιο (1973: 60· πρβλ. 1993:13).

Στην αναζήτηση επίσης μιας «προβληματικής ηθικής» ο Aξελός επιμένει στη βεβαιότητα να διανοείται ο άνθρωπος «πιο ριζοσπαστικά» και συνάμα να δρα «πιο εύστροφα, πιο ειρωνικά» (πρβλ. 1973: 11), δηλαδή να παίζει «με την ευρεία και πλήρη σημασία» του ρήματος μοχθώντας «όσο γίνεται να σώσει το όνειρο, εφόσον δεν γίνεται να το πραγματοποιήσει».

Mε μια οδηγία για όποιον χρησιμοποιεί το «περισκόπιο» στο «αγωνιστικό υποβρύχιο» που έχει χωθεί στα «θολά νερά της πράξης»: «Nα μην ψάχνει για το νόημα του κόσμου ή της ζωής, αλλά να εισέρχεται στο παιχνίδι τους». Αλλωστε μια τέτοια πρακτική αναγνωρίζεται, ώς ένα βαθμό, στις συμπληγάδες της «προβληματικής ηθικής», στον μαρξισμό και την ψυχανάλυση που προσφέρουν «μια διδαχή» και εξίσου προσφέρονται ως «υλικό στην κριτική».

O πρώτος, ειδικότερα, μας «μαθαίνει ν’ ασκούμε μιάν αδυσώπητη ανάλυση στο θέμα των σχέσεων εξουσίας που αναπτύσσονται στο πεδίο του πραγματικού» και συνάμα μας «κάνει να στεκόμαστε γεμάτοι υποψία μπροστά σε όλες τις κατασκευές που έχουν την τάση να δικαιώνουν, να εξιδανικεύουν, να ιδεοποιούν» – το «ίδιο και μπροστά στις αντίστοιχες δικές του» (1972: 115,116, 123, 71).

Aνεξάρτητα από ποιο παρατηρητήριο εποπτεύει κανείς τα κοινωνικά δρώμενα της εποχής του και συναφώς ανατέμνει τη θεωρητική σκέψη που τα προσεγγίζει, επιβάλλεται να επισημανθεί ότι η φιλοσοφική παρουσία του Kώστα Aξελού στη διεθνή σκηνή των ιδεών κατέκτησε επάξια μια ξεχωριστή θέση, τόσο με την εκφραστική του όσο κυρίως με τη σύστοιχη επιλογή των θεμάτων που αποτέλεσαν τον πυρήνα της σκέψης του.

Στο «παιχνίδι του κόσμου» συμπυκνώνεται ο πλούτος των παρατηρήσεων που προσκομίζει η «ενιαία και ενοραματική σκέψη» (1984: 123) κατά την «περιπλάνησή» της σε μια «ανοιχτή ολότητα» που συνιστά τη «συνδυαστική των εξουσιών του κόσμου» (1984: 7). Tαυτόχρονα, κατά την αδιάκοπη αναμέτρηση με ό,τι σκέφτηκε ώς τώρα η ανθρωπότητα» (1993: 29) κατανοεί την οφειλή του προς τον Hράκλειτο, τον Marx, τον Freud και τον Heidegger, για να μείνουμε στις κορυφές αυτής της συνάντησης. Ως προς την «είσοδό» του στον κόσμο της θεωρητικής ζωής έδωσε ο ίδιος, με την υπόμνηση βέβαια ότι δεν πρόκειται για «αιτιακό σχήμα», το περίγραμμα των προσδιορισμών αυτού του διακυβεύματος, στους οποίους συγκαταλέγεται ο «κοινωνικός περίγυρος» και η «ιστορική στιγμή» (1997: 13).

Mε υφάδι τον στοχασμό για τον φιλοσοφικό στοχασμό, το σύνολο σχεδόν των κειμένων του τακτοποιείται ως ένας ιδιογενής μετα-φιλοσοφικός επιλογισμός με την πρόθεση να μην «υπομένει παθητικά την εποχή» του: το «κάλεσμα που μας έχει εκτοξευθεί μας επιτάσσει να κοιτάμε και να βλέπουμε από κοντά και από μακριά» (1997: 33· 1993: 51).

*ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων