Ο δυνατός καλός, ο τρομακτικός κακός, μια περιπέτεια και η πιθανή διάσωση μιας όμορφης κοπέλας. Κάπως έτσι εξελίσσεται μια συνηθισμένη ιστορία στις σελίδες ενός παιδικού παραμυθιού.
Τι γίνεται όμως όταν η ηρωίδα κινείται με αναπηρικό αμαξίδιο; Κι όταν ο ήρωας χάνει τα μαλλιά του από τις χημειοθεραπείες; Κι όταν η κακιά μάγισσα είναι μια ασθένεια ή όταν ένας τοσοδά μικρούλης πρέπει να φύγει από το σπίτι και τη χώρα του;
Τα Ξύλινα Σπαθιά τραγουδούσαν «τα παραμύθια δεν είν’ αλήθεια, αλλά τουλάχιστον δεν είναι ψέματα» -και μερικά παραμύθια μιλάνε για τρομακτικές αλήθειες.
Ενα παραμύθι έχει σημαντικότερες ιδιότητες από το να βοηθά τα παιδιά στο να πάνε νωρίτερα για ύπνο. Το παιδί ζει στην κοινωνία των ενηλίκων και όχι σε μια φούσκα προστασίας, όπως θα ήθελαν όσοι το αγαπούν. Θα φτάσει η στιγμή στη ζωή του που θα έρθει αντιμέτωπο με ζόρικες συνθήκες και θα κληθεί να τις αντιμετωπίσει. Και σε αυτό θα βοηθήσουν τα παραμύθια.
Ομως, όσο χρήσιμα κι αν είναι τα παραμύθια, πολλές φορές αποδεικνύονται είτε πολύ περιορισμένα, είτε στερεοτυπικά, είτε ακόμα και σεξιστικά. Σε έναν κόσμο που -ευτυχώς- δείχνει να αλλάζει και να γίνεται όλο και πιο συμπεριληπτικός (τουλάχιστον θεσμικά) και οι αφηγήσεις προς τα παιδιά πρέπει να ακολουθούν: τα λεγόμενα «δικαιωματικά παραμύθια» είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για να προετοιμαστούν τα παιδιά για έναν κόσμο πολύχρωμο και χωρίς διακρίσεις.
Ο καθρέφτης
Η Στέλλα Μπελιά είναι πρόεδρος της ομάδας «Οικογένειες Ουράνιο Τόξο», προϊσταμένη στο 9ο Νηπιαγωγείο Κορυδαλλού από το 2003 και υποψήφια ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ. Επίσης είναι συγγραφέας των βιβλίων «Η Αλίκη κοιτάζει τον καθρέφτη» και «Τα δύο μικρά αυγά».
«Αφού η λογοτεχνία είναι η συμβολική αναπαράσταση της πραγματικότητας, το να μη βρίσκεις τον εαυτό σου ή την οικογένειά σου σε κανένα βιβλίο είναι, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει σε ένα ποίημα η αγαπημένη Οντρεϊ Λορντ, σαν να κοιτάζεις στον καθρέφτη και να μη βλέπεις το είδωλό σου. Ετσι ο αποκλεισμός από τη συμβολική αναπαράσταση της πραγματικότητας σε αποκλείει με έναν τρόπο από την ίδια την πραγματικότητα» μας λέει η Στέλλα.
Στο βιβλίο της «Η Αλίκη κοιτάζει στον καθρέφτη» οι ετερότητες είναι ποικίλες: η Αλίκη είναι ένα κορίτσι με σωματική αναπηρία που ζει σε ίδρυμα και βιώνει την απόρριψη καθώς τα παιδιά με κάθε είδους αναπηρία δεν αποτελούν την «πρώτη επιλογή» των υποψήφιων θετών ή ανάδοχων γονέων, αλλά και ένα ζευγάρι gay αντρών που βιώνει τον αποκλεισμό από τη γονεϊκότητα. Είναι μια ιστορία με καλό τέλος, αφού οι τρεις τους κερδίζουν το δικαίωμα να ζήσουν μαζί κάτω από την ίδια στέγη ως οικογένεια.
«Τα παραμύθια, η πλοκή και κυρίως οι χαρακτήρες προσφέρουν στο παιδί πρόσφορο έδαφος για πολλαπλές ταυτίσεις αναφορικά με τις διαφορετικές πτυχές του εαυτού του και των άλλων» θα μας πει η Λήδα Αναγνωστάκη -ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια παιδιών και εφήβων, επίκουρη καθηγήτρια Αναπτυξιακής Ψυχολογίας του Τμήματος Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Τι είναι άλλωστε η κακιά μητριά παρά η ενσάρκωση της “κακής” πλευράς της πραγματικής μητέρας; Το παραμύθι επομένως επιτρέπει την ανάδυση έντονων συναισθημάτων, αλλά και την επεξεργασία τους και τη διερεύνηση διαφόρων καταστάσεων που ενδεχομένως προκαλούν ανησυχία ή αμηχανία στο παιδί κάτω από τον προστατευτικό μανδύα της μυθοπλασίας».
Οπως μας εξηγεί η κ. Αναγνωστάκη, «τα παραμύθια επιδρούν σημαντικά στον ψυχισμό των παιδιών. Αν δεν επιτελούσαν άλλωστε σημαντική λειτουργία, θα είχαν περάσει και αυτά στην αχρηστία στον σύγχρονο, πολύ γρήγορα μεταβαλλόμενο κόσμο, όπως έχει συμβεί σε πολλά άλλα πράγματα που θεωρούσαμε εδραιωμένα. Σχετικά με τη λειτουργία του παραμυθιού έχουν γραφτεί πολλά επιστημονικά άρθρα και βιβλία και δεν είναι τυχαίο ότι το τελευταίο συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Παιδιού και Εφήβου είχε θέμα τους μύθους και τα παραμύθια».
Πώς μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά στον σεβασμό στη διαφορετικότητα και τι νόημα έχει μια τέτοιου τύπου εκπαίδευση; ρωτήσαμε την κ. Αναγνωστάκη.
«Δεν είμαι σίγουρη τι εννοείτε με τον όρο “εκπαίδευση”. Φαντάζομαι ότι δεν μιλάτε για μια τυπική, ξερή διδασκαλία του τύπου “ελάτε, παιδάκια, σήμερα θα μιλήσουμε για τους διαφορετικούς ανθρώπους”. Οπως καταλαβαίνετε, αυτό δεν έχει κανένα νόημα. Αυτό που “κάνει νόημα” στα παιδιά είναι η καθημερινή στάση των ενηλίκων προς τη διαφορετικότητα. Ακούγεται κλισέ, αλλά η διαφορετικότητα είναι μέσα στον καθένα μας, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, και είναι σημαντικό να την αναδείξουμε ως πραγματικότητα.
»Διαφορετικό δεν είναι μόνο το παιδί που έχει δύο μαμάδες ή άλλο χρώμα δέρματος. Διαφορετικό είναι και το πολύ κοντό ή το χοντρό παιδί. Διαφορετικό είναι το παιδί που φοράει γυαλιά ή δεν τρέχει πολύ γιατί έχει άσθμα. Η συνολική στάση μας απέναντι σε όλες τις διαφορετικότητες είναι αυτή που “εκπαιδεύει” τα παιδιά στον σεβασμό. Για την ακρίβεια, εγώ δεν θα έλεγα σεβασμό: θα έλεγα αποδοχή της κανονικότητας της διαφορετικότητας. Είναι εκπληκτικό πώς τα πολύ μικρά παιδιά θεωρούν απλά δεδομένο (πριν παρέμβουν οι ενήλικες με τις προβολές και προκαταλήψεις τους) ότι, για παράδειγμα, ο φίλος τους έχει πιο σκούρο χρώμα δέρματος. Αν τα ρωτήσετε σχετικά, το πιο πιθανό είναι να σηκώσουν τους ώμους τους και να πουν… “έτσι είναι”».
Η μεγάλη εικόνα
Η Στέλλα Μπελιά είναι μάχιμη νηπιαγωγός. Πώς αντιμετωπίζει την ετερότητα ως νηπιαγωγός όμως;
«Δεν τη θεώρησα ποτέ ως πρόβλημα στην τάξη μου, αντίθετα την είδα ως πλούτο και ως πρόκληση ώστε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να συμβιώνουμε αρμονικά. Δεν μπορούμε να αποκλείουμε τον “άλλο” για κάτι που τυχαία είναι, π.χ. το ρατσιστικό δίπολο “είσαι ή δεν είσαι Ελληνας” στηρίζεται αποκλειστικά στην τυχαιότητα, έτυχε και γεννηθήκαμε στην Ελλάδα και θα μπορούσαμε να έχουμε γεννηθεί οπουδήποτε αλλού. Ενα καλογραμμένο λογοτεχνικό βιβλίο είναι εργαλείο για να πετύχουμε αυτόν τον στόχο γιατί, αφού το διαβάσουμε στην “παρεούλα”, μπορεί να ξεκλειδώσει τα παιδιά να πουν βιώματα, σκέψεις και απόψεις και ταυτόχρονα είναι ένα από τα κυριότερα μέσα κοινωνικής ευαισθητοποίησης σε θέματα ρατσισμού, ομοφοβίας, κοινωνικού αποκλεισμού. Τα βιβλία αυτά λειτουργούν θετικά για όλη την τάξη.
»Είναι σημαντικό τα παιδιά που ανήκουν με έναν τρόπο σε μια ομάδα που βιώνει αποκλεισμό και διακρίσεις να μπορούν να βρουν τον εαυτό τους και να ταυτιστούν με τους ήρωες βιβλίων που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες καταστάσεις με τις δικές τους, όπως επίσης είναι σημαντικό για τα παιδιά που ανήκουν στη νόρμα, στην κυρίαρχη ομάδα, να έρθουν σε επαφή με τον “άλλο”, να τον γνωρίσουν και να αναπτύξουν σεβασμό για κάθε μορφής ετερότητα. Μόνο έτσι θα φτιάξουμε έναν κόσμο που να μπορούν όλοι οι άνθρωποι να βρουν τον εαυτό τους στη μεγάλη εικόνα και να μην υπάρχουν κάποιοι που να θέλουν με κάθε μέσο, ακόμα και με τη βία, να τους βγάλουν από το πλάνο: έναν κόσμο όπου να χωράνε όλοι και όλοι να είναι ασφαλείς».
Προς τα παρόν βέβαια ζούμε σε μια χώρα όπου ένα μικρό, αλλά συμπαγές και διόλου αμελητέο κομμάτι του πληθυσμού της συμπεριφέρεται σαν να να ζουν εδώ μόνο οι γηγενείς, μόνο οι υγιείς, μόνο όσοι πληρούν τις στερεοτυπικές προδιαγραφές. Γι’ αυτό βλέπουμε αντιδράσεις γονιών απέναντι σε προσφυγόπουλα και -πρόσφατα- απέναντι σε παιδιά που έχουν γεννηθεί με σωματικές διαφορές.
Μήπως θα έπρεπε να αρχίσουμε να εκπαιδεύουμε τους γονείς;
«Φυσικά, από τους γονείς πρέπει να αρχίσουμε» μας λέει η κ. Αναγνωστάκη. «Από τους φοβισμένους, δηλαδή ενήλικες που μοιάζει να αγωνιούν ότι ψυχικά δεν είναι επαρκείς να αντεπεξέλθουν στις καθημερινές δυσκολίες και ρίχνουν όλες τις ευθύνες για τα δικά τους προβλήματα στον εύκολο στόχο: τον ξένο και τον ανοίκειο. Νομίζω ότι δεν είναι τόσο πολύ θέμα τυπικής “εκπαίδευσης”, αλλά ανάπτυξης της ψυχικής επάρκειας. Η θωράκιση δεν αφορά μόνο την πλευρά των “θυμάτων”, αλλά και την πλευρά των “θυτών”. Ο τρόπος να θωρακίσουμε τα παιδιά απέναντι στο μίσος, ώστε να μη γίνουν αποδέκτες αλλά ούτε και φορείς της βίας, είναι η αποδοχή και κατανόηση των ευάλωτων πλευρών τους. Μέσω αυτής θα εδραιωθεί η αποδοχή της ευαλωτότητας και των άλλων και θα δημιουργηθεί η βάση για την πραγματική ψυχική ανάπτυξη, που δεν καταφεύγει σε προβολές των προσωπικών δυσκολιών προς τους άλλους, αλλά και δεν επιτρέπει σε καμία περίπτωση την παραβίαση των προσωπικών ορίων».
«Ο γκριζούλης ποντικός»
Ο νομός Κορινθίας ήρθε πρόσφατα στην επικαιρότητα με τραγικό τρόπο: ένας νεαρός άντρας δολοφόνησε εν ψυχρώ έναν Ρομά που πήγε να του κλέψει μια κότα από το κοτέτσι. Το περιστατικό έγινε αφορμή για να χυθεί και πάλι ποτάμι μίσους προς τους Ρομά, που κάποια τοπικά ΜΜΕ αλλά και η Χρυσή Αυγή παρουσιάζουν σαν μάστιγα.
Κι όμως η Κορινθία δεν είναι μόνο αυτή η εικόνα, αλλά και η εικόνα της αλληλεγγύης και της συνύπαρξης. «Ο γκριζούλης ποντικός» είναι μια έκφραση αυτής της άλλης Κορινθίας.
Τα παιδιά του 2ου Δημοτικού Σχολείου Ζευγολατιού μαζί με τη διευθύντριά τους Δήμητρα Τσεπεντζή έγραψαν ένα παραμύθι, που αποφάσισαν να το μεταφράσουν και στη γλώσσα των Ρομά. Το βιβλίο γράφτηκε στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού προγράμματος «Μύθι μύθι παραμύθι… παραμύθι αρχινά» και ονομάστηκε «Ο γκριζούλης ποντικός».
Αρχικά σκοπός ήταν να βρεθεί ένα παραμύθι από τη φυλή των Ρομά, αλλά στο τέλος πηγή έμπνευσης αποτέλεσαν οι μύθοι του Αισώπου, οι οποίοι κέντρισαν περισσότερο το ενδιαφέρον των μαθητών. Ετσι δημιουργήθηκε η ιστορία του «Γκριζούλη ποντικού» και της γάτας Πονήρως.
Εικονογραφημένο από τους μαθητές, εκδόθηκε με την οικονομική στήριξη των βουλευτών του Ν. Κορινθίας, της κ. Μαρίας Θελερίτη και των κ. Γιώργου Ψυχογιού και Γιώργου Τσόγκα, καθώς και του βιβλιοπωλείου «Α. Μπιτσάκου».
Η προφορική γλώσσα των Ρομά αποδόθηκε με ελληνικούς χαρακτήρες. Το βιβλίο, με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού Δημοσθένη Χριστόπουλου, καταγράφηκε σε οπτικοακουστική μορφή σαν μικρή ταινία κινουμένων σχεδίων στην οποία την ηχογράφηση έκανε η νηπιαγωγός Ισιδώρα Παππού.
