Λίγες ημέρες έμειναν ακόμα για την έκθεση «Θεσσαλονίκη. Η Συλλογή Γιώργου Κωστάκη. Restart», από τις σημαντικότερες του καλοκαιριού. Στο κτίριο του 19ου αιώνα της Μονής Λαζαριστών, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης παρουσιάζει έως την Κυριακή (16/9) 400 έργα -η μόνιμη συλλογή αριθμεί άνω των 1.400- της Ρωσικής Πρωτοπορίας που επιχειρούν να συστήσουν μια από τις πιο συγκλονιστικές περιόδους των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα που μελετάται μανιωδώς στη Δύση, καθώς παραμένει, εν πολλοίς άγνωστη.
Οι καλλιτέχνες θεμελίωσαν κινήματα και έθεσαν ζητήματα σχέσης της ζωγραφικής με την ποίηση, την αρχιτεκτονική, τη μουσική, το θέατρο, τις επιστήμες, την κοινωνία.
Ταυτόχρονα, σκιαγραφείται το πορτρέτο του συλλέκτη Γιώργου Κωστάκη, ο οποίος «έσωσε από τη λήθη και την καταστροφή αυτό το σημαντικό κομμάτι της παγκόσμιας τέχνης».
Εκατοντάδες επισκέπτες, ανάμεσά τους πολλοί τουρίστες -περισσότεροι από 3.000 στους δύο μήνες της έκθεσης- επισκέφτηκαν το Μουσείο, ενώ μεγάλο ενδιαφέρον δείχνουν ερευνητές, ιστορικοί τέχνης, διευθυντές μουσείων από όλη την Ευρώπη και την Αμερική.
Γι’ αυτό και πρόθεση της Διεύθυνσης του ΚΜΣΤ είναι να λειτουργήσει στο μέλλον και ως ερευνητικό κέντρο, γεγονός που θα δώσει τεράστια ώθηση τόσο στη Συλλογή όσο και στο Μουσείο.
Πίσω από τα έργα βρίσκονται οι άνθρωποι και πίσω από τους ανθρώπους οι ιστορίες τους.
Η Αγγελική Χαριστού, υπεύθυνη της Συλλογής και του Αρχείου Κωστάκη, αναλαμβάνει να μας αφηγηθεί χαρακτηριστικές ιστορίες για έργα και καλλιτέχνες.
◼ Τα «κομμένα» του Νικρίτιν
Εν αρχή είναι ο συλλέκτης, ο Γιώργος Κωστάκης.
«Οι συλλέκτες είναι άνθρωποι, συνήθως, με παιδεία ή συλλέγουν έργα, για να κάνουν μια συνολική επένδυση. Ο Κωστάκης δεν ξεκίνησε, τουλάχιστον, έτσι. Δεν είχε πηγές για να κατανοήσει αυτούς τους καλλιτέχνες και τα έργα. Αντίθετα, πήγε κόντρα στο ρεύμα και έκανε μια συλλογή που ακόμα μελετάται και, μέσα από αυτήν, αναδεικνύονται καλλιτέχνες που μέχρι τώρα δεν είχαν αποκατασταθεί στην ιστορία της τέχνης.
Τέτοιο παράδειγμα είναι ο πολυδιάστατος Σολομών Νικρίτιν. Ηταν πολύ επιμελής, όλα τα σχέδια και τα έργα είναι ενυπόγραφα και χρονολογημένα, γεγονός που βοηθάει στην έρευνα. Είναι καλλιτέχνης της δεύτερης γενιάς της Ρωσικής Πρωτοπορίας, θα λέγαμε, μαθητής της Αλεξάτρα Εξτερ και αποτελεί ενδιαφέρουσα περίπτωση. Ο Νικρίτιν αντιμετώπισε πρόβλημα τη δεκαετία του ’30.
Οταν δημιουργήθηκαν τα πρώτα Επιμελητήρια των Καλλιτεχνών ως εφαρμογή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, οι καλλιτέχνες έπρεπε να υποβάλλουν τα έργα τους προς έγκριση. Τα έργα του Νικρίτιν, λοιπόν, δεν εγκρίνονταν. Επανερχόταν πολλές φορές με προτάσεις, αλλά είχε την ίδια αντιμετώπιση.
Το εμβληματικό “Λαϊκο Δικαστήριο”, που βρίσκεται στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ -εμείς έχουμε πολλά σχέδια και μελέτες- ήταν από εκείνα που είχαν “κοπεί”».
◼ Εργο της Ποπόβα στη στέγη
«Η Ποπόβα, σπουδαία καλλιτέχνης, πέθανε 35 ετών. Ηταν νέα και πολύ διάσημη. Ασχολήθηκε με όλες τις διαστάσεις της τέχνης και ήταν από τις πρωτεργάτριες του Κονστρουκτιβισμού. Εχουμε πολλά έργα της, αλλά και τον κατάλογο της πρώτης μεταθανάτιας έκθεσής της στη Μόσχα, το 1924, που σχεδιάστηκε από τον Αλεξάντερ Ροντσένκο. Τα περισσότερα έργα ο Κωστάκης τα αγόρασε από τον αδελφό της, Πάβελ Σεργκέγιεβιτς Ποπόφ, που ήταν φιλόσοφος. Σε αυτόν εξάλλου αναφέρεται η Ποπόβα στη σειρά έργων «Φιλόσοφος» (1914-1915). Σε μια επίσκεψη στο σπίτι του, αφού αγόρασε τα έργα που ήθελε κι ενώ κατέβαινε τη σκάλα για να φύγει, ο Κωστάκης παρατήρησε στο ταβάνι ένα έργο.
Ηταν η «Χωροδυναμική Κατασκευή». Εντυπωσιάστηκε. Επειδή ήταν από κόντρα πλακέ, κάλυπτε μια τρύπα στη στέγη, για να μην μπαίνει το κρύο. Λάτρεψε το έργο, αλλά, για να το πάρει, χρειάστηκε να επιστρέψει στη Μόσχα, για να βρει ένα αντίστοιχο κομμάτι ξύλου και να το αντικαταστήσει. Ευτυχώς, σώζεται σε καλή κατάσταση, αλλά η ιστορία είναι ενδεικτική όχι μόνο για τη μέθοδο του Κωστάκη, αλλά και για την αξία των έργων εκείνη την εποχή.
◼ Οπερα «Νίκη επί του Ηλιου»
Στο πλαίσιο των εγκαινίων της έκθεσης -χορηγία του Ιδρύματος Heritage International Foundation με μεγάλο χορηγό τον Αντρέι Τσεγκλιακόφ-, παρουσιάστηκε από ρωσικό θίασο στο Μέγαρο Μουσικής, για περιορισμένο αριθμό θεατών, η όπερα «Νίκη επί του Ηλιου». «Πρόκειται για σημαντικό έργο, που ανέβηκε το Δεκέμβριο του 1913. Είναι το απαύγασμα της νοοτροπίας για τη σύνδεση των τεχνών, όπως πρέσβευαν οι Ρώσοι καλλιτέχνες. Εκείνα τα χρόνια, οι εικαστικοί συνεργάζονταν με τους φουτουριστές ποιητές. Η όπερα μιλάει για την αιχμαλωσία του ήλιου σε ένα κουτί, από τους ανθρώπους του μέλλοντος. Καταργούν τον ήλιο και ιδρύουν μια νέα τάξη πραγμάτων. Ως ιδέα και θεατρική εκτέλεση, είναι πολύ προχωρημένο. Το έργο γράφτηκε σε υπέρλογη γλώσσα από τον φουτουριστή ποιητή Αλεξέι Κρουτσόνιχ, ο Μιχαήλ Ματιούσιν -ήταν και ζωγράφος- έγραψε τη μουσική, για να παιχτεί σε ξεχόρδιστο πιάνο και ο Καζιμίρ Μαλέβιτς έφτιαξε τα κοστούμια. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι ο Μαλέβιτς παρουσίασε τον σουπερματισμό το 1915, αλλά η σύλληψή του έγινε στη “Νίκη επί του ήλιου” και μάλιστα έφτιαξε ένα μαύρο τετράγωνο για την αυλαία».
◼ Ο Λετονός «συνωμότης» Κλούτσις
Οι ερευνητές, τα τελευταία χρόνια, δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον για τον Γκούσταβ Κλούτσις.
«Σημαντικός Λετονός καλλιτέχνης, καταγόταν από τη Ρίγα, ζούσε όμως στη Μόσχα. Εισήγαγε το φωτομοντάζ ως μέσο προπαγάνδας και, για να μην παρεξηγηθώ, να διευκρινίσω ότι η προπαγάνδα τη δεκαετία του ’20 είχε άλλο πρόσημο από σήμερα. Εξυπηρετούσε την προβολή της επανάστασης. Θα λέγαμε ότι είναι εκείνος που διαμόρφωσε όλη την αισθητική της ρωσικής αφίσας, που έφτασε ώς τις ημέρες μας. Ο Κλούτσις συνελήφθη το 1938, με τις εκκαθαρίσεις, και κατηγορήθηκε ότι συμμετείχε στη συνωμοσία «Ελεύθερη Λετονία».
Η γυναίκα του, η Βαλεντίνα Κουλάγκινα, καλλιτέχνης επίσης, τον αναζητούσε για τα επόμενα 30 χρόνια. Μόνο όταν ανοίχτηκαν αρχεία, έμαθε ότι εκτελέστηκε 6 εβδομάδες μετά τη σύλληψή του. Ο Κωστάκης πήγε στην Κουλάγκινα, του έδωσε κάποια έργα και εκείνος της είπε «τι άλλο έχεις; Σχέδια, σημειωματάρια, οτιδήποτε…». Ετσι ανακάλυψε ένα κουτί με γυάλινα αρνητικά από τα φωτομοντάζ, που είναι πολύ σημαντικά, επειδή βλέπουμε την τεχνική που χρησιμοποιεί».
