Ξεσηκωμός για γυναίκες ζωντανές

Φρίκη και οργή πλημμύρισαν τους δρόμους της Βραζιλίας σε μια από τις μεγαλύτερες κινητοποιήσεις ενάντια στις γυναικοκτονίες που έχει γνωρίσει η χώρα. Πολλαπλά κρούσματα που έγιναν τις τελευταίες εβδομάδες πυροδότησαν ένα μεγαλειώδες κίνημα διαδηλώσεων σε 89 πόλεις της χώρας. Ο «Ξεσηκωμός για Γυναίκες Ζωντανές» έγινε μια κραυγή συσσωρευμένης αγανάκτησης για ένα φαινόμενο που δεν παύει να αυξάνεται, παρά τις νομοθετικές πρωτοβουλίες.

Μόνο τον Νοέμβριο έγιναν μερικές από τις πιο αποτρόπαιες γυναικοκτονίες που έχουν διαπραχθεί στη χώρα. Την Ιζαμπέλ ντε Μασέντο και τα τέσσερα παιδιά της σκότωσε ο σύζυγός της βάζοντας φωτιά στο σπίτι τους. Τη Μαρία Λούρντες, δεκανέα και σαξοφωνίστρια, δολοφόνησε ο επίσης στρατιώτης σύντροφός της, που τη μαχαίρωσε και έπειτα την έκαψε ζωντανή. Την Αλίνε ντε Σόουζα Πεντρότι και τη Λάιζε Κόστα Πινιέρο, διευθύντρια και ψυχολόγο αντίστοιχα σε Σχολή Τεχνολογίας, δολοφόνησε άντρας συνάδελφός τους που δεν ανεχόταν να δέχεται «παρατηρήσεις» από γυναίκες ανώτερες ιεραρχικά. Αλλη νεαρή τη σκότωσαν και την πέταξαν δεμένη χειροπόδαρα σε σκουπιδοτενεκέ. Μια 25χρονη πέθανε όταν ο πρώην σύντροφός της την πέταξε από τον δέκατο όροφο κτιρίου. Η Ταϊνάρα Σάντος παρασύρθηκε σκόπιμα από το αυτοκίνητο του πρώην συντρόφου της, που την έσερνε σε μια λεωφόρο του Σάο Πάολο επί περισσότερο από ένα χιλιόμετρο: επέζησε αλλά της ακρωτηρίασαν τα δύο πόδια.

Ατέρμονες ιστορίες καθημερινής φρίκης σε μια χώρα όπου διαπράττονται κατά μέσο όρο τέσσερις γυναικοκτονίες την ημέρα. «Το μήνυμα είναι ένα: αν είσαι γυναίκα στη Βραζιλία δεν μπορείς να έχεις διαφωνίες με τον άντρα ή τον φίλο σου. Δεν μπορείς να κάνεις πεζοπορία. Δεν μπορείς να περπατήσεις στον δρόμο μετά τις 10 μ.μ. ή πριν τις 6 π.μ. Δεν μπορείς καν να δουλέψεις», έλεγε στη Monde Diplomatique η Λιλιάνε Ρότσε, ιδρύτρια της συμβουλευτικής εταιρείας Gestão Kairós. «Δεν γινόμαστε μάρτυρες μεμονωμένων τραγωδιών, αλλά ενός δομικού προβλήματος που εκτείνεται σε γενιές και διαμορφώνει τις συμπεριφορές μιας κουλτούρας που κανονικοποιεί τόσο τη βία κατά των γυναικών όσο και την ατιμωρησία των ανδρών που θεωρούν τους εαυτούς τους ιδιοκτήτες της ζωής και του σώματός τους. Τίποτα δεν συμβαίνει σε μια κοινωνία χωρίς να είναι, με κάποιον τρόπο, αποδεκτό από τους πολίτες της».

Εκρηκτική αύξηση της βίας

Η Βραζιλία είναι η πέμπτη χώρα στον κόσμο σε γυναικοκτονίες, σύμφωνα με την Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Το 2024, το 40,3% των ανθρωποκτονιών γυναικών καταγράφηκαν ως γυναικοκτονίες. Την ίδια χρονιά, σύμφωνα με στοιχεία του Φόρουμ Δημόσιας Ασφάλειας (FBSP), διαπράχθηκαν 1.492 γυναικοκτονίες (το 63,6% των θυμάτων του 2024 ήταν μαύρες), ενώ κάπου 3,7 εκατομμύρια Βραζιλιάνες τον τελευταίο χρόνο έχουν καταγγείλει τουλάχιστον ένα επεισόδιο ενδοοικογενειακής βίας. Συνολική είναι η αύξηση των κρουσμάτων βίας: οι απόπειρες γυναικοκτονίας έχουν αυξηθεί κατά 19%, τα κρούσματα stalking κατά 18,2%, ενώ η μη τήρηση των ασφαλιστικών μέτρων που επιβάλλονται σε κακοποιητές έχει αυξηθεί κατά 11%. Πρόκειται για πρωτοφανείς αριθμούς από το 2015 όταν τέθηκε σε ισχύ η νομοθεσία που κατηγοριοποίησε τις γυναικοκτονίες ως ξεχωριστό έγκλημα.

Οπως επισημαίνει στο Global Voices η Ιζαμπέλα Ματοσίνιος, ερευνήτρια του FBSP, αυτό που γίνεται τις τελευταίες εβδομάδες δεν ήταν μια αιφνίδια αύξηση της βίας: «Πολλοί ερμηνεύουν αυτή τη στιγμή ως μια έκρηξη, ενώ στην πραγματικότητα είναι ο συνδυασμός επίμονων, υψηλών επιπέδων βίας, πρόσφατων ακραίων περιστατικών με τεράστιο αντίκτυπο και αυξανόμενης κοινωνικής απόρριψης απέναντι σε ένα φαινόμενο που απαιτεί κυρίως πολιτικές πρόληψης».

Γιατί η γυναικοκτονία δεν αρχίζει την ημέρα του εγκλήματος: είναι η τελική φάση μιας κλιμάκωσης της βίας που ξεκίνησε πολύ πριν. Ξεκινά όταν υποτιμάται η ψυχολογική βία, όταν ο έλεγχος στο ζευγάρι θεωρείται «φυσιολογική ζήλια», όταν τα υποτιμητικά και εξευτελιστικά αστεία και σχόλια για τις γυναίκες θεωρούνται διασκεδαστικά κι όταν η μισογυνική ρητορική γίνεται αποδεκτή ως ελευθερία της έκφρασης και όχι ως παρέκκλιση, συμπληρώνει η επίσης ερευνήτρια του FBSP, Μανοέλα Μίκλος, που θεωρεί πως αυτή η έξαρση «θυμίζει αντεκδίκηση, από τη μία λόγω των φεμινιστικών κατακτήσεων και από την άλλη λόγω της επιρροής που ασκούν διάφορες ψηφιακές και πραγματικές κοινότητες που προωθούν μια τοξική αρρενωπότητα, αλλά και λόγω της μισογυνικής ρητορικής ηγετών που νομιμοποιούν αυτή τη βία».

Αυτή η ρητορική, που προέρχεται από προβεβλημένα πρόσωπα, πολιτικούς (σαν τον καταδικασμένο ακροδεξιό πρώην πρόεδρο Ζαΐρ Μπολσονάρο) και από διασημότητες των ψηφιακών μέσων, νομιμοποιεί αυτό το κλίμα. Η ρητορική δεν σκοτώνει από μόνη της, αλλά δημιουργεί ένα γόνιμο έδαφος που κάνει εφικτή και ανεκτή τη βία.

Αντρικό πρόβλημα

«Χρειαζόμαστε ένα εθνικό κίνημα αντρών κατά των ζώων που κακοποιούν τις γυναίκες και βιάζουν τις κόρες», δήλωσε ο πρόεδρος Λούλα, εκφράζοντας τον αποτροπιασμό του για αυτό το κύμα άγριων γυναικοκτονιών, αλλά και την πεποίθησή του πως οι άντρες πρέπει να διαπαιδαγωγηθούν για να απεμπολήσουν τη βία και την εξουσία στις έμφυλες σχέσεις τους.

Την επομένη των κινητοποιήσεων έπειτα από πρωτοβουλία του εγκρίθηκε νέος νόμος που επιτρέπει στους δικαστές να διατάσσουν με ταχύτατες διαδικασίες προστατευτικά μέτρα: από την κατάσχεση των όπλων των κακοποιητών ώς την απομάκρυνσή τους από το σπίτι και ασφαλιστικά μέτρα για να μην μπορούν να πλησιάσουν το θύμα, επιβάλλοντάς τους μάλιστα να φορούν ηλεκτρονικό βραχιόλι που ειδοποιεί το θύμα και την αστυνομία αν παραβιαστούν τα μέτρα.

Οπως τονίζει και η ψυχαναλύτρια Ρετζάνι Φερέιρα, μέλος της Terapretas, ομάδας που συνδράμει κακοποιημένες γυναίκες, οι άντρες πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη τους απέναντι σε αυτή τη μάστιγα που έχει ως θύτες άντρες. «Χωρίς τη συμμετοχή τους δεν υπάρχει αλλαγή. Γιατί οι γυναικοκτονίες δεν είναι τόσο γυναικείο πρόβλημα, όσο αντρικό».