Πορεία ενηλικίωσης

vivlio_2.jpg

Γιον Κάλμαν Στέφανσον «Παράδεισος και Κόλαση» Καστανιώτης 2017 Μετάφραση: Ρίτα Κολαΐτη Σελ. 224

«Δεν ομορφαίνει μόνο ο θάνατος την άψυχη μορφή μας, αλλά και απλώς η σκέψη του θανάτου δίνει μία ωραιότερη μορφή στην ίδια τη ζωή», λέει ο γερμανόφωνος θεολόγος Γιόχαν Λαβατέρ. Στο μυθιστόρημα του Ισλανδού Γιον Κάλμαν Στέφανσον «Παράδεισος και Κόλαση», ο θάνατος συντρέχει στην ομορφιά της ζωής που αναδύεται από το παγωμένο ωκεάνιο τοπίο.

Στην Ισλανδία δεν αναζητάμε τριαντάφυλλα. Οταν ο Πιέτουρ στέκεται με το πλήρωμα του σκαριού του απέναντι στον ωκεανό μέσα στο πολικό ψύχος αντικρίζοντας τον θάνατο, ξεστομίζει ρυθμικά πρωτόγονους στίχους για να αντιμετωπίσει τη βία της φύσης. Το ανθρώπινο σώμα αν θέλει να επιβιώσει πρέπει να συγγενέψει με τον θάνατο. Πρέπει να κατέλθει στις πανάρχαιες συνθήκες μιας μουντής και τραχιάς ζωής.

Οι φτωχοί ψαράδες του Στέφανσον, ζώντας σε αρχετυπικές μορφές κοινότητας, περιμένουν τον κατάλληλο καιρό για να επιβιβαστούν στις βάρκες τους και να ανοιχτούν στον ωκεανό για το ψάρεμα μπακαλιάρου. Τα πάντα εξαρτώνται από τις βουλές της φύσης. Κυριαρχούν είτε τα χιονισμένα βουνά είτε ο αγριεμένος ωκεανός, πηγή ζωής και θανάτου ταυτόχρονα.

Οι ψαράδες, σιωπηλοί τον περισσότερο καιρό, ασχολούνται με την προετοιμασία των υλικών τους. Ο Στέφανσον εισχωρεί στις μύχιες σκέψεις τους και τις απλώνει με βάθος όπως αυτοί απλώνουν τα δίχτυα τους και ετοιμάζουν τις νιτσεράδες τους. Τίποτα δεν χάνεται από την ατμόσφαιρα της θαυμάσιας σιωπής. Η αφήγηση ορισμένες φορές γίνεται από τους ήδη νεκρούς που γλιστράνε ανεπαίσθητα ανάμεσά τους, σαν ρίγος, βλέπουν τη ζωή τους και σκέφτονται τους φόβους τους.

Στο πλήρωμα του Πιέτουρ ανήκει το πεντάρφανο παιδί. Και ο αγαπημένος φίλος του, ο Μπάρδουρ. Μόλις ανοίχτηκαν στον ωκεανό και όταν άρχισε πλέον η θύελλα να ζυγώνει, έγινε αντιληπτό ότι ο Μπάρδουρ, απασχολημένος με την ανάγνωση του επικού ποιήματος «Ο χαμένος παράδεισος» του τυφλού ποιητή Μίλτον, ξέχασε να πάρει μαζί του αυτό που θα τον κρατούσε στη ζωή και θα τον προστάτευε από το ψύχος και τη λυσσασμένη θάλασσα, τη νιτσεράδα του. Το παιδί, χωρίς όνομα σε όλο το μυθιστόρημα, μένει μόνο του με κληρονομιά τον αγαπημένο στίχο του Μπάρδουρ από το ποίημα του Μίλτον, «χωρίς εσένα, τίποτα δεν έχει νοστιμάδα».

«Είναι θανατερά επικίνδυνο να διαβάζεις ποιήματα», γράφει ο Στέφανσον. Ο Μπάρδουρ χάθηκε από την αμέλειά του να φροντίσει τα της ζωής. Ενδιαφέρθηκε να ρουφήξει τους στίχους του τυφλού ποιητή. Δανείστηκε το βιβλίο από τον καπετάνιο Κολμπέιν, ο οποίος είχε ήδη τετρακόσια βιβλία όταν έχασε κι αυτός οριστικά το φως του.

Το παιδί, αν και θέλει πλέον να πεθάνει, πιστεύοντας ότι μ’ αυτόν τον τρόπο θα συναντήσει τον φίλο του, αναλαμβάνει το χρέος να επιστρέψει το βιβλίο στον σχεδόν μισάνθρωπο τυφλό καπετάνιο. Αρχίζει λοιπόν το ταξίδι στο παγωμένο ορεινό ισλανδικό τοπίο με προορισμό το Χωριό, που είναι ταυτόχρονα κι ένα ταξίδι ενηλικίωσης και άρα αποδέσμευσης. Το παιδί έχει στις αποσκευές του ένα βιβλίο, μα κανένα όνομα. Ολοι οι άνθρωποι που θα μπορούσαν να τον προσφωνήσουν έχουν πεθάνει.

Ο «Χαμένος Παράδεισος» του Μίλτον είναι ένα έπος για την ανθρώπινη μοίρα. Αν και αφορά τις μάχες των υπερουράνιων όντων, δίνει ένα όραμα για τον άνθρωπο που αφήνει πίσω του την παραδείσια αιωνιότητα. Ισως ο άνθρωπος να μην μπορεί να αντέξει αυτό το ευτυχισμένο άπειρο κάτω από τη σκέπη του Θεού. Η πτωτική πορεία των πρωτόπλαστων δεν ταυτίζεται με την αμαρτία αλλά με την προσπάθεια κατανόησης του κόσμου, με την αξία της συγχώρεσης, με την επίγνωση της σχέσης με τον άλλον και την επίγνωση του θανάτου.

Αντίστοιχα, στη δική του πορεία το παιδί βιώνει σχέσεις και συνειδητοποιεί τον εαυτό του. Εντάσσεται στη λεγόμενη «ανίερη τριάδα» με την υπηρέτρια Χέλγκα («που πιθανόν να γνωρίζει μόνο από φήμες την ύπαρξη του ρήματος διστάζω»), με την παράξενη Γκέιρπρουδουρ («κωφή στη φωνή της ηθικής») και τον τυφλό καπετάνιο Κολμπέιν με τα τετρακόσια βιβλία και ιδιοκτήτη του «Χαμένου Παραδείσου», έκδοσης του 1828. Κοντά τους και ένας άλλος καπετάνιος, ο μπιρόφιλος Μπρίνγιολφουρ, στιγματισμένος από τις ενοχές του κόσμου τούτου. Σ’ αυτούς αφηγείται το ορφάνεμά του «χωρίς δισταγμό», αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα από τις απώλειες και η αφήγησή του γίνεται τελικά μια πράξη ηρωισμού, ένα σύμβολο κατάφασης στη ζωή.

Το «Παράδεισος και Κόλαση» είναι το πρώτο βιβλίο της άτυπης τριλογίας του παιδιού, που εκδόθηκε πρώτη φορά το 2007. Ο Στέφανσον, ποιητής ο ίδιος, γράφει με πάθος ένα μυθιστόρημα ορίων της ύπαρξης. Αλλοτε με λυρικές εξάρσεις, άλλοτε με φιλοσοφική διάθεση, άλλοτε πάλι με ένα μειδίαμα αναμετράται με τον ισλανδικό μυστικισμό και τις συμφωνίες των ψυχών. Γι’ αυτό η αφήγηση μοιάζει με θρόισμα, έντονο πολλές φορές, που παρασύρει τον αναγνώστη στη μαγεία του μύθου και εξημερώνει ακόμη και τα δυσπρόφερτα ονόματα των ηρώων. Η λογοτεχνική αυτή ατμόσφαιρα επιτυχώς αποδίδεται από τη μεταφράστρια του κειμένου Ρίτα Κολαΐτη.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ