H Mπάρμπαρα και η Ελίζαμπεθ από την Αυστρία έγιναν ζευγάρι πριν από τρία χρόνια και ξεκίνησαν το ταξίδι τους προς τη μητρότητα. Οι δύο γυναίκες υπέγραψαν συμβόλαιο ότι μπορούν να υποβληθούν και οι δύο σε θεραπεία γονιμότητας. Οι πρώτες προσπάθειες σπερματέγχυσης απέτυχαν, αλλά πέτυχε η εξωσωματική γονιμοποίηση και γεννήθηκε ο γιος τους, ο Χένρικ, σήμερα σχεδόν τριών ετών. Οι δύο γυναίκες, οι οποίες κατονομάζονται με ψευδώνυμο, δηλώνουν στο αυστριακό περιοδικό Der Standar ότι δεν έχουν υποστεί διάκριση στην καθημερινή τους ζωή ως οικογένεια και ότι στον δημοτικό παιδικό σταθμό της Βιέννης όπου πηγαίνει ο Χένρικ δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με τις/τους νηπιαγωγούς, που γνωρίζουν ότι το παιδί έχει δύο μαμάδες.
Στην Αυστρία η νομοθεσία επιτρέπει πλέον στα παντρεμένα ομόφυλα ζευγάρια που αποκτούν παιδιά να αναγνωρίζεται αυτομάτως ο μη βιολογικός γονέας ως γονέας του παιδιού, όπως γίνεται και στα ετερόφυλα ζευγάρια. Αλλά και ένα ζευγάρι γυναικών που δεν έχει παντρευτεί μπορεί να συλλάβει παιδί με σπέρμα από δότη, αρκεί να υπογράψει συμβολαιογραφική πράξη ότι βρίσκεται σε μακροχρόνια σχέση και ότι οι δύο γονείς συμφωνούν με τη διαδικασία απόκτησης του παιδιού. Για μη παντρεμένα ομόφυλα ζευγάρια ο μη βιολογικός γονέας μπορεί να αναγνωριστεί γονέας του παιδιού με απλή υπογραφή.
Η νομοθεσία της Αυστρίας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών που έχουν καταργήσει βασικές διακρίσεις σε βάρος των κουίρ οικογενειών δείχνει ότι δεν έχουν πραγματικό αντίκρισμα οι επιφυλάξεις που εκφράστηκαν στην Ελλάδα πέρσι κατά τη συζήτηση του νόμου για τη λεγόμενη ισότητα στον γάμο και ότι αποτελούσαν απλώς ιδεολογική παραχώρηση στην Ακροδεξιά οι περιορισμοί που έβαλε η κυβέρνηση στην αναγνώριση της ομόφυλης γονεϊκότητας.
Στις ετερόφυλες οικογένειες, τόσο σε αυτές που συνδέονται με γάμο όσο και σε αυτές που συνδέονται με σύμφωνο συμβίωσης, πατέρας του παιδιού που γεννιέται εντός της νομικά αναγνωρισμένης σχέσης μέχρι και 300 μέρες μετά τη λήξη της αναγνωρίζεται αυτομάτως ο σύζυγος σύμφωνα με το λεγόμενο τεκμήριο πατρότητας. Επιπλέον στις ετερόφυλες οικογένειες η αναγνώριση του μη βιολογικού γονέα ενός παιδιού που γεννιέται με ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή γίνεται με μια σχετικά απλή διαδικασία συναίνεσης.
Αντιθέτως, στις ομόφυλες οικογένειες που συνδέονται με γάμο, καθώς δεν προβλέπεται στον νέο νόμο τεκμήριο γονεϊκότητας ανεξαρτήτως φύλου κατ’ αναλογία με το τεκμήριο πατρότητας, ο μόνος τρόπος να αναγνωριστεί γονέας ο μη βιολογικός γονέας του παιδιού που γεννιέται στην Ελλάδα είναι να υιοθετήσει το παιδί του βιολογικού γονέα.
Χρόνος και χρήμα
Η διαδικασία της υιοθεσίας είναι χρονοβόρα και ενέχει οικονομικό κόστος. Σύμφωνα με τη δικηγόρο Κατερίνα Τρίμμη, μέλος της οργάνωσης Οικογένειες Ουράνιο Τόξο, εκπρόσωπο των ΛΟΑΤΚΙ οργανώσεων στην Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και μέλος του Εθνικού Συμβουλίου κατά του Ρατσισμού και του Μισογυνισμού, η ολοκλήρωση της διαδικασίας διαρκεί σχεδόν δύο χρόνια και περνά μέσα από πολλά δικαστικά και γραφειοκρατικά στάδια, από τη συγκέντρωση και την κατάθεση εγγράφων για την εγγραφή στο μητρώο υιοθεσίας μέχρι την αίτηση στις κοινωνικές υπηρεσίες και την εξέτασή της κι από κει μέχρι την αίτηση στο δικαστήριο και την έκδοση απόφασης.
Το άμεσο κόστος κυμαίνεται περίπου από 1.500 ευρώ έως 3.000 ευρώ και περιλαμβάνει ιατρικές εξετάσεις σε απογευματινά ιατρεία των νοσοκομείων, προκειμένου να αποφευχθεί η πολύμηνη αναμονή, έξοδα δικαστικών επιμελητών, δικαστικά έξοδα και αμοιβή δικηγόρου. Στο κόστος προστίθενται τα έξοδα που δεν θα υπήρχαν αν είχε αναγνωριστεί εξ αρχής ο γονιός, καθώς στερείται παροχές και δικαιώματα, όπως η γονική άδεια από την εργασία, με ό,τι συνεπάγεται αυτό.
Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα πέντε παντρεμένα ομόφυλα ζευγάρια που μίλησαν στο ΛΟΑΤΚΙ περιοδικό Antivirus στα μέσα Φεβρουαρίου («Ισότητα στον γάμο: ένας χρόνος μετά», Βασίλης Θανόπουλος, 15/2/2025) με αφορμή τη συμπλήρωση ενός έτους από την ψήφιση του νόμου, τα τέσσερα ζευγάρια, αυτά που ζουν στην Ελλάδα, δεν έχουν καταφέρει να αναγνωριστούν από κοινού γονείς των παιδιών τους.
Ο Σταύρος Γαβριλιάδης και ο Δημήτρης Ελευσινιώτης, το πρώτο ομόφυλο ζευγάρι αντρών που παντρεύτηκε στην Ελλάδα, ήταν ζευγάρι 16 χρόνια πριν από τον γάμο τους και έχουν τρία παιδιά, ένα εφτά ετών και δίδυμα πέντε ετών. Σκοπός του γάμου τους ήταν να μην υφίστανται διακρίσεις τα παιδιά τους, ωστόσο έναν χρόνο μετά εξακολουθούν να παλεύουν με κοινωνικές υπηρεσίες και δικαστήρια για να υιοθετήσουν τα παιδιά τους.
Αδιέξοδο φαίνεται να υπάρχει μέχρι στιγμής και στην περίπτωση του πρώτου παντρεμένου ζευγαριού γυναικών, της Αλεξίας Μπεζίκη και της Δανάης Δεληγεώργη, ζευγάρι εδώ και δέκα χρόνια. Η ψήφιση του νόμου συνέπεσε με τον ερχομό του παιδιού τους. Στην περίπτωσή τους δεν υπάρχει ένας βιολογικός και ένας θετός γονέας αλλά δύο βιολογικοί και το ζευγάρι αποφάσισε ότι δεν το αφορά η διαδικασία της υιοθεσίας. Επισημαίνουν μιλώντας στο Antivirus το νομοθετικό κενό και υπογραμμίζoυν ότι η ψήφιση του νόμου «τελικά μάλλον περιέπλεξε περισσότερο» τα θέματα.
Για «πολύπλοκη και δαιδαλώδη διαδικασία» κάνει λόγο και ο Παντελής Τουτουντζής που παντρεύτηκε με τον σύντροφό του Νάσο και έχουν παιδί, αν και επισημαίνει ότι «υπάρχει φως ελπίδας» με τον νέο νόμο.
Και το τέταρτο ζευγάρι, η Λένα και η Ιωάννα, που έχουν σχέση από το 2008 και απέκτησαν γιο το 2013, κάνουν λόγο για «απαρχαιωμένη και ελλιπή» διαδικασία.
Από τα πέντε ζευγάρια που μιλούν στο περιοδικό, μόνο ένα έχει καταφέρει να αναγνωριστούν και οι δύο γονείς του παιδιού τους. Πρόκειται για τη Χρύσα και την Ελενα που ζουν στο εξωτερικό. Εγιναν ζευγάρι στην Αθήνα το 2013 και μετακόμισαν στο Λονδίνο το 2015. Το 2022 γεννήθηκε η κόρη τους Αριάδνη και την επομένη της ψήφισης του ελληνικού νόμου έκλεισαν ραντεβού στην ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο για να αναγνωριστεί η οικογένειά τους και στην Ελλάδα. «Ανήκουμε στους “τυχερούς” του νόμου, καθώς η κόρη μας γεννήθηκε στο εξωτερικό» δηλώνει στο Antivirus η Χρύσα, σημειώνοντας ότι το παιδί έχει αγγλικό πιστοποιητικό γέννησης που αναγράφει και τις δύο γυναίκες ως γονείς.
Πράγματι το άρθρο 11 του νόμου για την ισότητα στον γάμο προβλέπει ότι «σχέση γονέα ή γονέων και τέκνου που έχει καταχωριστεί σε δημόσια έγγραφα ή δικαστική απόφαση τρίτης χώρας αναγνωρίζεται στην Ελλάδα, ανεξαρτήτως του φύλου του ενός ή των δύο γονέων και της πρόβλεψης ή μη του τρόπου δημιουργίας της ως άνω σχέσης στο εσωτερικό δίκαιο». Αν όμως αναγνωρίζεται στην Ελλάδα η σχέση ομόφυλων γονέων με τα παιδιά τους που έχει καταγραφεί σε άλλη χώρα, γιατί να μην αναγνωρίζεται η ίδια γονεϊκή σχέση των ομόφυλων ζευγαριών που ζουν στην Ελλάδα; Πρόκειται για ομολογία του ελληνικού νόμου ότι αντιμετωπίζει τα ομόφυλα ζευγάρια στην Ελλάδα σαν παιδιά ενός κατώτερου Θεού σε σχέση όχι μόνο με τα ετερόφυλα ζευγάρια αλλά και με τα ομόφυλα ζευγάρια που ζουν στο εξωτερικό.
Ενας γάμος την ημέρα
Παρ’ όλα τα προβλήματα, στην Ελλάδα γίνεται περίπου ένας ομόφυλος γάμος την ημέρα από τότε που ψηφίστηκε ο νόμος. Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Εσωτερικών, από τις 16 Φεβρουαρίου 2024, όταν τέθηκε σε ισχύ ο νόμος, μέχρι τις 13 Φεβρουαρίου 2025 καταγράφηκαν στις ελληνικές αρχές 407 ομόφυλοι γάμοι. Οι 37 (28 μεταξύ αντρών, 9 μεταξύ γυναικών) είχαν γίνει παλιότερα στο εξωτερικό, σε χώρες όπου επιτρεπόταν ο γάμος ομοφύλων, και μετά την ψήφιση του νόμου καταγράφηκαν στο Ειδικό Ληξιαρχείο Αθηνών ώστε να είναι έγκυροι και στην Ελλάδα. Οι νέοι ομόφυλοι γάμοι ενώπιον των ελληνικών αρχών μετά την ψήφιση του νόμου ανέρχονται σε 370, περίπου ένας την ημέρα. Από αυτούς οι 238 (143 μεταξύ αντρών, 95 μεταξύ γυναικών), περίπου 64%, έχουν καταγραφεί σε ληξιαρχεία στην Ελλάδα και οι 132 (88 μεταξύ αντρών, 33 μεταξύ γυναικών), περίπου 36%, σε ελληνικά προξενεία στο εξωτερικό.
Η αναγνώριση του δικαιώματος υιοθεσίας, αν και δεν λύνει με ικανοποιητικό τρόπο το ζήτημα και αφήνει μετέωρο το βήμα προς την πλήρη ισότητα, αποτελεί σαφή βελτίωση σε σχέση με την προϋπάρχουσα κατάσταση. Το δείχνει η κατάσταση στην Τσεχία, που παρουσιάζει πολλά κοινά με την κατάσταση στην Ελλάδα πριν από την ψήφιση του νόμου. Τα ομόφυλα ζευγάρια στην Τσεχία μπορούν να μεγαλώνουν παιδιά, αλλά δεν αναγνωρίζεται η κοινή γονεϊκή ιδιότητα. Μπορούν να υιοθετήσουν παιδιά μόνο κατά μόνας, ενώ και οι υιοθεσίες που έχουν γίνει στο εξωτερικό δεν αναγνωρίζονται αυτόματα στην Τσεχία. Επιπλέον σε ζευγάρια που αποκτούν παιδί μέσω ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ο μη βιολογικός γονέας δεν έχει κανένα νομικό δικαίωμα στο παιδί.
«Ενα ραντεβού με γιατρό ή η παραλαβή από τον παιδικό σταθμό μπορεί να κανονιστεί με πληρεξούσιο. Αλλά αν, Θεός φυλάξοι, η σύντροφός μου η Λούσι έπεφτε σε κώμα ή χωρίζαμε, δεν έχω κανένα γονεϊκό δικαίωμα στην κόρη μου» είπε η Καρολίνα στο podcast του τσεχικού μέσου ενημέρωσης Aktuálně.
Ακόμη και σε χώρες με πιο προχωρημένη νομοθεσία στην πράξη τα ομόφυλα ζευγάρια αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες από ό,τι τα ετερόφυλα, ενώ γίνεται όλο και πιο ορατό το ενδεχόμενο πολιτικής αμφισβήτησης των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων εξαιτίας της ανόδου της Ακροδεξιάς και των παραχωρήσεων που κάνουν τα κόμματα του Κέντρου και της παραδοσιακής Δεξιάς. Ηδη η ελληνική κυβέρνηση, και μετά την ψήφιση του νόμου για την κουτσουρεμένη ισότητα, προσπαθεί να κατευνάσει το ομοφοβικό ακροδεξιό ακροατήριο υποσχόμενη ότι θα τεθεί τέρμα σε μέτρα περαιτέρω ισονομίας, ενώ πρωθυπουργός και υπουργοί κάνουν δηλώσεις που κλείνουν το μάτι στους οπαδούς της λεγόμενης αντιγουόκ ατζέντας.
Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου οι ομόφυλοι γάμοι και η υιοθεσία των ομόφυλων ζευγαριών έχουν αναγνωριστεί νομικά από το 2013, εκφράζεται έντονη αντίδραση από την ομοφοβική οργάνωση Manif pour tous, που μετασχηματίστηκε το 2023 στο λεγόμενο «Συνδικάτο της Οικογένειας». Μάλιστα τα ανεξάρτητα οικογενειακά συμβούλια που αποφασίζουν για την υιοθεσία μέσω των δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών είναι συντηρητικά σε μεγάλο βαθμό και ορισμένα αρνούνται συστηματικά την υιοθεσία σε ομόφυλα ζευγάρια, χωρίς να χρειάζεται να αιτιολογήσουν τις αποφάσεις τους. Αλλά και η πρόσβαση στην εξωσωματική γονιμοποίηση είναι περιορισμένη, καθώς τα ζευγάρια πρέπει να περάσουν από ψυχολογική αξιολόγηση και αξιολόγηση κινήτρων για να καλυφθούν τα έξοδά τους, ωστόσο ορισμένοι επαγγελματίες υγείας αντιτίθενται στην ομόφυλη γονεϊκότητα και βγάζουν δυσμενή αποτελέσματα.
Ισπανία
Η Ισπανία είναι από τις πρώτες χώρες που αναγνώρισε τους ομόφυλους γάμους και το δικαίωμα υιοθεσίας των ομόφυλων ζευγαριών το 2005, ενώ ο νόμος για την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή επιτρέπει σε ζευγάρια γυναικών να έχουν πρόσβαση σε εξωσωματική ή τεχνητή γονιμοποίηση, σε ορισμένες περιοχές με κάλυψη των εξόδων από το δημόσιο σύστημα υγείας, ενώ η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι προσβάσιμη σε λεσβίες, αμφιφυλόφιλες γυναίκες και τρανς άτομα με μήτρα.
Ο Νταβίντ Αρμεντέρος, αντιπρόεδρος της ομοσπονδίας ΛΟΑΤΚΙ οργανώσεων FELGTBI+, σημειώνει ωστόσο ότι σε ορισμένες περιοχές παρατηρούνται ανισότητες στις προσφερόμενες υπηρεσίες, με μεγάλες λίστες αναμονής και περιορισμούς στους δημόσιους πόρους, γεγονός που αναγκάζει πολλά ζευγάρια να στραφούν στον ιδιωτικό τομέα. «Επιπλέον η πολιτική πόλωση έχει επηρεάσει σημαντικά την αντιμετώπιση και τη μεταχείριση των κουίρ οικογενειών. Η νομιμότητά τους αμφισβητείται σε δημόσιες συζητήσεις με αποτέλεσμα να δημιουργείται ατμόσφαιρα κοινωνικής ανασφάλειας. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι πόροι για τη διασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης στις υπηρεσίες έχουν μειωθεί. Από την άλλη πλευρά οι νομικές αλλαγές δεν συνοδεύονταν πάντοτε με προσπάθεια εκσυγχρονισμού της γραφειοκρατίας ή επαρκούς κατάρτισης των εμπλεκόμενων επαγγελματιών, με αποτέλεσμα να παρατηρούνται καθυστερήσεις και πρακτικές δυσκολίες. Είναι απαραίτητο η πολιτική όχι μόνο να αναγνωρίζει τα δικαιώματα των κουίρ οικογενειών, αλλά και να διασφαλίζει την πλήρη άσκησή τους στην καθημερινή ζωή» λέει.
Αυστρία
Στην Αυστρία με την προχωρημένη νομοθεσία η νίκη του εθνικιστικού FPO (Κόμμα της Ελευθερίας), με ναζιστικές καταβολές, στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές δημιουργεί φόβους για οπισθοχώρηση. Το FPO διακηρύσσει στο πρόγραμμά του τη διακοπή της κρατικής χρηματοδότησης σε ΛΟΑΤΚΙ οργανώσεις.
«Ως οικογένειες με παιδιά ασφαλώς αποτελούμε μια πιο παραδοσιακή ομάδα στην κοινότητα και προς το παρόν δεν βρισκόμαστε τόσο πολύ στο στόχαστρο της συζήτησης όσο άλλες ομάδες της κοινότητας. Αισθανόμαστε σχετικά ασφαλείς επειδή η ισότητα έχει κατοχυρωθεί από τα ανώτατα δικαστήρια της χώρας. Αλλά αν υπάρχει η πολιτική βούληση να γίνει πιο δύσκολη η ζωή των κουίρ ανθρώπων, τότε υπάρχουν τρόποι» λέει η Πία Φλάνγκερ από το Rainbow Family Center στη Βιέννη.
Και η Μπάρμπαρα Σλάχτερ από την Ενωση FamOS – Οικογένειες Ουράνιο Τόξο της Βιέννης υπογραμμίζει: «Αισθανόμασταν πιο ασφαλείς πριν από δέκα χρόνια, παρ’ όλο που δεν είχαμε τόσα δικαιώματα. Τότε φυσούσε ο άνεμος της προόδου, τον οποίο δεν τον νιώθουμε πια».
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Bianca Blei (Der Standard – Αυστρία), Ana Somavilla (El Confidencial – Ισπανία), Matěj Moravanský (Deník Referendum – Τσεχία), Vox Europe (Γαλλία).
Τo πρόγραμμα PULSE
Το PULSE – Europe beyond the beat είναι μια διασυνοριακή δημοσιογραφική πρωτοβουλία που βασίζεται σε μια «συνεργατική στο σχεδιασμό» προσέγγιση στην παραγωγή περιεχομένου.
Αποτελείται από 10 σημαντικά εθνικά μέσα ενημέρωσης (Εφ.Συν.- Ελλάδα, Delfi – Λιθουανία, Deník Referendum – Τσεχία, Der Standard – Αυστρία, El Confidencial – Ισπανία, Gazeta Wyborcza – Πολωνία, Hotnews – Ρουμανία, HVG – Ουγγαρία, Il Sole 24 Ore – Ιταλία, Mediapool – Βουλγαρία) και 3 διακρατικούς οργανισμούς μέσων ενημέρωσης (OBCT, n-ost, Voxeurop) που ενώνονται με στόχο να προωθήσουν μια ζωντανή ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα.
Με επικεφαλής το OBCT, ο συνεργατικός κόμβος PULSE παράγει και διανέμει δημοσιογραφικό περιεχόμενο που καλύπτει ευρωπαϊκές υποθέσεις σε καθημερινή βάση. Ένα πρόσθετο δίκτυο εξωτερικά συνεργαζόμενων ειδησεογραφικών newsrooms και ΜΜΕ συμβάλλει στην παραγωγή περιεχομένου, καλύπτοντας ουσιαστικά κάθε ευρωπαϊκή χώρα. Όλοι μαζί, αυτή η μεγάλη διεθνής αίθουσα σύνταξης ειδήσεων, καλύπτει τις ευρωπαϊκές υποθέσεις από νέες και πολλαπλές οπτικές γωνίες.
Μέσα σε δύο χρόνια, θα δημοσιευτούν πάνω από 2.000 δημοσιογραφικά θέματα (αρθρα, ρεπορταζ, έρευνες, podcasts κα), συμπεριλαμβανομένων εμπεριστατωμένων άρθρων σε διάφορες μορφές και σε τουλάχιστον 12 διαφορετικές ευρωπαϊκές γλώσσες.
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται σε χώρες, περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες που δεν έχουν λάβει επαρκή δημοσιότητα ή υποεκπροσωπούνται στη Δημόσια Σφαίρα, συμπεριλαμβανομένων πχ αγροτικών περιοχών και χωρών της ΕΕ με μικρές και μεσαίες διαστάσεις.
Το πρόγραμμα PULSE δίνει τη δυνατότητα διανομής δημοσιογραφικού περιεχομένου σε τρίτους και προβλέπει τη δημιουργία 4 ανοικτών θεματικών δικτύων – στα οποία μπορούν να συμμετάσχουν όλοι οι δημοσιογράφοι του δικτύου – τα οποία θα επικεντρώνονται σε κρίσιμα θέματα όπως η διεύρυνση της ΕΕ, η Ευρώπη και ηδυναμική των παγκόσμιων δυνάμεων, ηπράσινη μετάβαση της ΕΕ, τα μέσα ενημέρωσης, η κοινωνία της πληροφορίας και το Κράτος Δικαίου.
Οι δραστηριότητες του PULSE χρηματοδοτούνται εν μέρει από τους οργανισμούς του δικτύου και κυρίως συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (DG CONNECT) στο πλαίσιο των δράσεων πολυμέσων μέσω της συμφωνίας επιχορήγησης LC-02772862.
Οι συμφωνίες με τον δωρητή διασφαλίζουν ότι το PULSE και τα μέλη του παραμένουν εντελώς ανεξάρτητα από οποιαδήποτε οδηγία, πίεση ή αίτημα από
οποιοδήποτε θεσμικό όργανο της ΕΕ, οποιοδήποτε κράτος ή οποιοδήποτε άλλο θεσμικό όργανο ή οργανισμό σε όλα τα θέματα που αφορούν το δημοσιογραφικό
περιεχόμενο που παράγεται.
Η ομάδα του PULSE
Εφ.Συν.- Ελλάδα
OBCT [1] – Ιταλία
Delfi [2] – Λιθουανία
Deník Referendum [3] – Τσεχία
Der Standard [4] – Αυστρία
El Confidencial [5] – Ισπανία
Gazeta Wyborcza [6] – Πολωνία
Hotnews [7] – Ρουμανία
HVG [8] – Ουγγαρία
Il Sole 24 Ore [9] – Ιταλία
Mediapool [10] – Βουλγαρία
n-ost [11] (Γερμανία)
VoxEurop [12] (Γαλλία)
Links:
——
[1] https://www.balcanicaucaso.org/eng/
[2] https://www.delfi.lt/
[3] https://denikreferendum.cz/
[4] https://www.derstandard.at/consent/tcf/
[5] https://www.elconfidencial.com/
[6] https://wyborcza.pl/0,75247.html
[7] https://www.hotnews.ro/
[8] https://hvg.hu/
[9] https://www.ilsole24ore.com/
[10] https://www.mediapool.bg/
[11] https://n-ost.org/
[12] https://voxeurop.eu/it/
[13] https://drive.google.com/drive/folders/1YXurKE3SX7Lz6ekPFiYxPoXjHS6yZsab?usp=sharing
[14] https://ec.europa.eu/regional_policy/information-sources/logo-download-center_en
[15] https://demo.efsyn.gr
[16] http://www.miir.gr
Τα περιεχόμενα του προγράμματος Pulse διανέμονται με άδεια Creative Commons BY-NC-ND 2.5 IT. Η αναδημοσίευση προϋποθέτει υποχρεωτική αναφορά στους συντάκτες και στο πρόγραμμα με έναν άμεσο ενεργό σύνδεσμο προς την αρχική σελίδα του άρθρου.