Διάλογος τώρα! Η μεγάλη «κωλοτούμπα» Αναστασιάδη

Τη Δευτέρα στην Κωνσταντινούπολη η επανέναρξη των διερευνητικών επαφών Ελλάδας – Τουρκίας συνιστά μια αξιοσημείωτη εξέλιξη, πολύ ευπρόσδεκτη για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Σειρά θα πάρει η Κύπρος κάποια στιγμή τον Μάρτιο ή αργότερα, με τη σύγκληση της άτυπης διάσκεψης «5+1» από τον ΟΗΕ.

Τα δύο γεγονότα αντιμετωπίζονται με ανακούφιση από τις Βρυξέλλες. Αυτό φαίνεται και από τις ολοένα και πιο πυκνές επαφές που αναπτύσσει η Ε.Ε. με την Τουρκία για αναζωογόνηση σχέσεων. Την Πέμπτη (21/1) ήταν ξανά στις Βρυξέλλες ο Μεβλούτ Τσαβούσογλου. Οι Ευρωπαίοι θέλουν να δώσουν τέλος στην αντιπαλότητα στην Ανατολική Μεσόγειο, θέλουν ομαλοποίηση των σχέσεων και ευελπιστούν σύντομα να έχουν συνδρομή και από τη νέα αμερικανική κυβέρνηση του Τζο Μπάιντεν.

Το «διάλογος τώρα!», δηλαδή οι ελληνοτουρκικές διερευνητικές επαφές και η άτυπη διάσκεψη για την Κύπρο που ακολουθεί, φαντάζει στο μυαλό πολλών σαν διπλωματική «ασπιρίνη παρά τίποτα», αν συγκρίνει κανείς με το τι συνέβαινε για μακρό χρονικό διάστημα στο τρίγωνο «Ελλάδα – Τουρκία – Κύπρος». Ο «μηδέν διάλογος» εδώ και 4 χρόνια στο Κυπριακό και τα Ελληνοτουρκικά προκάλεσε σταδιακά εντάσεις που προσέλαβαν αποσταθεροποιητικές τάσεις. Ιδιαίτερα το περασμένο καλοκαίρι και μετά η Ε.Ε., ανήμπορη να χειριστεί τη χαοτική κατάσταση, έθεσε απαιτητικά την ανάγκη για διάλογο και μόνιμες λύσεις.

Αρκεί ο «διάλογος» για να δώσει μόνιμες λύσεις στα προβλήματα που ταλανίζουν για δεκαετίες; Ή πρόκειται για μία από τα ίδια; Κανείς στην Ε.Ε. και τον ΟΗΕ δεν είναι πεπεισμένος ότι οι άμεσα επηρεαζόμενοι έχουν φτάσει σε τέτοιο επίπεδο ωριμότητας και είναι ικανοί να λάβουν αποφάσεις. Η απουσία στρατηγικής για λύση των προβλημάτων, η απρόβλεπτη συμπεριφορά της Τουρκίας, η διάχυτη καχυποψία και το πολιτικό κόστος έχουν από καιρό εγκλωβίσει κάθε προοπτική. Ομως αυτή η κατάσταση μπορεί να αλλάξει μόνο αν η Λευκωσία και η Αθήνα είναι πεπεισμένες ότι μπορούν να φτάσουν σε βιώσιμες λύσεις με την Τουρκία. Η ευκαιρία προσφέρεται και αυτή αφορά τις κινήσεις της Τουρκίας για επανασύνδεση με την Ε.Ε.

Με εξαίρεση ορισμένες κατά καιρούς αναλαμπές, η Λευκωσία και η Αθήνα όμως αδυνατούν να αποφασίσουν τι θέλουν. Κάνουν διάλογο με την Τουρκία, οι Κύπριοι και με τους Τουρκοκύπριους, αλλά δεν πιστεύουν σε αυτόν! Η δυστοκία στο να χαράξουν στρατηγική, τους έσπρωξε να προτιμούν την απραξία. Είναι η μόνη εθνική σύμπνοια που καταγράφουν εδώ και μήνες οι δύο κυβερνήσεις, όταν συναντώνται οι ηγέτες και οι υπουργοί τους. Η μία τροφοδοτεί τα αδιέξοδα της άλλης.

Δύο σχολές διπλωματίας

Δύο σχολές αναμετρώνται κάθε φορά που η Κύπρος και η Ελλάδα μπαίνουν σε διαπραγματεύσεις με την Τουρκία. Η μία θεωρεί ότι το Κυπριακό και τα Ελληνοτουρκικά δεν επιλύονται γιατί έτσι θέλει η Τουρκία – η περιβόητη «τουρκική αδιαλλαξία». Αν τα πράγματα προχωρήσουν, θα πρόκειται για υποταγή σε αυτήν. Αν όμως η Τουρκία αποβλέπει στην αλλαγή του status quo στις θάλασσες, προς τι οι 60 προηγούμενοι γύροι διερευνητικών επαφών; Aν η Τουρκία επιζητεί τη διχοτόμηση ή ακόμα και την…ολική κατάληψη του νησιού, προς τι οι διαπραγματεύσεις των Κυπρίων υπό τον ΟΗΕ για μισό αιώνα;

Η δεύτερη σχολή διπλωματίας θεωρεί ότι τα προβλήματα με την Τουρκία απαιτούν λύσεις. Αλλιώς επανέρχονται στον χρόνο με χειρότερη μορφή. Για τον λόγο αυτό, οι άνθρωποι που έλαβαν την εντολή να προχωρήσουν, όπως ο πολύπειρος πρέσβης ε.τ. Παύλος Αποστολίδης, αντιμετωπίζουν αυστηρά την Τουρκία ως συνομιλητή που, υπό προϋποθέσεις, θα μπορούσε να συμφωνήσει στη λύση του Κυπριακού. Με έναν λογικό τρόπο και για τα συμφέροντα όλων με βάση το Διεθνές Δίκαιο.

Αυτό πιστεύουν και όσοι πραγματικά μπήκαν σε περιβάλλον διαπραγμάτευσης με την Τουρκία τα τελευταία χρόνια για το Κυπριακό. Είναι συγκεκριμένοι: στο Κυπριακό φτάσαμε στο «τελευταίο μίλι» για στρατηγική συμφωνία. Τα 6 σημεία Γκουτέρες αυτό υποδηλούν! Οι διαφορές είναι μετρήσιμες, διαχειρίσιμες. Η προσπάθεια που απομένει να γίνει είναι στοχευμένη…

Στην Κύπρο περιθωριακές απόψεις της δεκαετίας του ’80, που απηχούν την πρώτη σχολή διπλωματίας, γίνονται σήμερα βασική συνιστώσα της δημόσιας συζήτησης. Για σχεδόν 4 χρόνια ο «μη διάλογος» ήταν η υπεκφυγή για τον Κύπριο πρόεδρο Ν. Αναστασιάδη. Ακόμα και αν συνεπαγόταν «ανέκκλητες αλλαγές» σε βάρος των Κυπρίων, όπως τον προειδοποιούσε ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες. Με τους χειρισμούς της η κυπριακή κυβέρνηση έφτασε στο σημείο να υποβάλει εκείνη ως διαζευκτική επιλογή τα «δύο κράτη». Την ίδια ώρα, επιχειρηματολογεί για μήνες στα Συμβούλια της Ε.Ε.: «Ποια Τουρκία; Αυτή που παραβιάζει, κάνει πολέμους, καταλαμβάνει εδάφη… Κανένας διάλογος! Καμία θετική ατζέντα…».

Σε όλο αυτό το διάστημα η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Κυρ. Μητσοτάκη φάνηκε να ακολουθεί κατά πόδας το κυπριακό αφήγημα. Μέχρι που έφτασε ο… κόμπος στο χτένι! Η Τουρκία μετέφερε το διογκούμενο πρόβλημα εντός Κύπρου –το άλυτο Κυπριακό και πέριξ του νησιού–, τις διεκδικήσεις ΑΟΖ σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο, μέχρι τις ακτές της Ρόδου και της Κρήτης. Η Αθήνα κάνει τώρα «κωλοτούμπα». Παρά τις ταλαντεύσεις του Νίκου Δένδια, αρχίζει τις «διερευνητικές επαφές», έχοντας καταβάλει ακέραιο το τίμημα των επιλογών της να συμπλεύσει τόσο καιρό με τη Λευκωσία. Πρώτα σε μια κενή εξωτερική πολιτική περί τριμερών ενεργειακών συνεργασιών. Μετά σηκώνοντας και αυτή τον πήχη των απαιτήσεων στην Ε.Ε. για κυρώσεις σε βάρος της Τουρκίας.

Τώρα και ο Κύπριος πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης κάνει τη δική του «κωλοτούμπα», επιστρέφοντας ξανά στον διάλογο. Σπεύδει να ανταποκριθεί χωρίς προϋποθέσεις, όπως διαλαλούσε για 3 χρόνια.

Από την Πόλη στη Νέα Υόρκη

Τη Δευτέρα στην Κωνσταντινούπολη οι επικεφαλής των αντιπροσωπειών Ελλάδας – Τουρκίας χρειάζεται να επιδείξουν ευελιξία: μπορεί να ειπωθούν διάφορα αλλά ο άτυπος χαρακτήρας των διερευνητικών επαφών διευκολύνει το να μην εκλαμβάνεται το καθετί ως δεσμευτικό. Η Τουρκία δεν μπορεί να βάζει ως καθοριστικά θέματα όπως η αποστρατικοποίηση των νησιών ή τα μειονοτικά. Αντιστοίχως η Ελλάδα δεν μπορεί να αποφύγει τη βασική διαφορά στο Αιγαίο, την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων.

Μια παραγωγική συνάντηση, χωρίς αμφιβολία, θα επηρεάσει και την επικείμενη άτυπη διάσκεψη για την Κύπρο στη Νέα Υόρκη. Τα Ελληνοτουρκικά και το Κυπριακό διατηρούν μια σχετική αυτονομία και δική τους διαδικασία: διακοινοτικές και διάσκεψη για την Κύπρο, διμερής και Χάγη για τα Ελληνοτουρκικά. Τα τελευταία χρόνια φάνηκε πιο καθαρά ότι το άλυτο Κυπριακό τροφοδοτεί και επεκτείνει τις διαφορές, προσθέτοντας ανταγωνισμούς και αποσταθεροποίηση.

Ανέκαθεν οι ελληνοτουρκικές συζητήσεις δεν μπορούσαν να εξελιχθούν αισίως μέχρι τέλους, με το Κυπριακό σε αδιέξοδο. Περαιτέρω, δε, ορισμένες πτυχές τους απέκτησαν άμεση συσχέτιση, όπως οι περιβόητες οριοθετήσεις ΑΟΖ της Ανατολικής Μεσογείου. Σταθερά δε τα ζητήματα ασφάλειας διασυνδέονται με ζωτικά συμφέροντα των τριών χωρών που μόνο μια πολυμερής συμφωνία ασφάλειας για την Κύπρο, με τη συνεργασία της Τουρκίας, μπορεί να τα ξεπεράσει.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η πρόταση Γκουτέρες για τερματισμό των εγγυήσεων στην Κύπρο και κατάργηση του μονομερούς δικαιώματος επέμβασης. Από την άλλη, η Τουρκία επιζητεί πλέον μερίδιο για τις θάλασσες, μέσα από μια συνολική προσέγγιση που λόγω των εκτεταμένων ακτών της στην Κιλικία «έχει να παίρνει» στην Ανατολική Μεσόγειο. Ενώ στο Αιγαίο θα περιοριστεί βασικά σε θαλάσσιες εξόδους από τα κύρια λιμάνια της.

* Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην εφημερίδα «Πολίτης» της Κύπρου