Εχουμε μάθει από τη φιλοσοφία της αποδόμησης, ίσως υπερβολικά καλά, ότι η προέλευση μιας ιστορικής αφήγησης δεν είναι ποτέ καθαρή ή αμόλυντη, δεν δίνεται στην ανάμνηση του ιστορικού ή του πολίτη αθώα, πλήρης και ακριβής. Το παρελθόν είναι παγιδευμένο στη λήθη της μνήμης και στις αμφιβολίες του γραπτού ή προφορικού αρχείου, με την υποκειμενική επιλογή των γεγονότων, την ιδεολογική διαμόρφωση της αφήγησης και την ικανότητα του ιστορικού να επιλέγει τις χρονικές συνέχειες και τις επεξηγηματικές πλοκές. Εχουμε μάθει επίσης από την κριτική θεωρία, ίσως υπερβολικά καλά, ότι οι πράξεις της μνήμης δεν είναι ποτέ αθώες επαναλήψεις ή αναπαραστάσεις, δεν επαναφέρουν ακέραια στο παρόν αυτό που ήταν και δεν είναι πια. Η μνήμη διορθώνεται καθώς επαναλαμβάνεται, κάθε επανάληψη επαναλαμβάνει κάτι που έγινε αλλά αποτελεί και πρωτότυπη αφήγηση αυτού που την επαναφέρει.
Η τέχνη της μνημονικής ανακαλύφθηκε από τον ποιητή Σιμωνίδη τον Κείο. Ο ρήτορας χρησιμοποιεί γνωστά κτίρια και εικόνες και τα αντιστοιχεί με τα θέματα που θέλει να θυμηθεί όταν απαγγέλλει πανηγυρικούς και δικανικούς λόγους ή επικήδειες ελεγείες. Αλλά γιατί ξεχνάμε; Η μεγάλη συμβολή του Φρόιντ στη μνημονική είναι ο ισχυρισμός ότι η απώλεια της μνήμης δεν προκύπτει από το πέρασμα του χρόνου αλλά από τα εμπόδια που χτίζει το ασυνείδητο προκειμένου να ξεχάσουμε, να καταστείλουμε και να απωθήσουμε τις οδυνηρές αναμνήσεις. Επιθυμούμε να ξεχνάμε παρά να θυμόμαστε τα κακά. Είναι ευκολότερο να ζούμε με το παραβάν των ευχάριστων αναμνήσεων παρά με τον πόνο του παρελθόντος. Αλλά δεν μπορούμε να αποφύγουμε τη δύναμη των κακών που μας συνέβησαν. Το ασυνείδητο είναι ο φύλακας της μνήμης – επιλέγει αυτό πού πρέπει να θυμηθούμε και κρύβει τα υπόλοιπα κάτω από ένα παραβάν φαντασιώσεων και καταπραϋντικών αναμνήσεων. Αυτές οι απωθημένες μνήμες επιστρέφουν ως συμπτώματα ψυχικών διαταραχών, σε όνειρα, γλωσσικά ολισθήματα και παραπράξεις, στη δυσπραγία, τους φόβους και το άγχος που όλοι αισθανόμαστε χωρίς να ξέρουμε από πού έρχονται.
Σ’ αυτή τη θεωρητική άποψη προσθέτει η φιλοσοφία της Ιστορίας του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Ο Μπένγιαμιν στρέφεται από τη μνήμη και τη λήθη πολιτικών και δικηγόρων στην Ιστορία των ανθρώπινων πόνων και καταστροφών. Η μεγάλη ιστορική αφήγηση, η ιστοριογραφία των ιστορικών που διαβάζουμε στα βιβλία και εγχειρίδια, είναι μια κενή μνημονική δομή που οι ιστορικοί γεμίζουν με γεγονότα, ημερομηνίες και πρωταγωνιστές σαν τις χάντρες ενός κομπολογιού. Αλλά η Ιστορία δεν είναι μια χρονολογική σειρά που οδηγεί σε ευθεία γραμμή από το παρελθόν στο παρόν και το μέλλον. Αντίθετα αποτελεί μια πορώδη επιφάνεια, ένα δίχτυ με κόμπους και ανοίγματα. Οι τρύπες της ανοίγουν παράθυρα σε αλήθειες του παρελθόντος που απορρίφθηκαν ή απωθήθηκαν και ζουν στη λήθη. Αυτές οι αναμνήσεις δεν ζουν σε μια ιστορικά ευθεία χρονική σειρά αλλά σε μια ταυτοχρονία όπου το παρελθόν και το παρόν συγκατοικούν, αλλά το παρόν αποκρύπτει τα τραύματα του παρελθόντος. Αυτή η συγκατοίκηση, η κρυφή συνύπαρξη, μας δίνει την ευκαιρία να δημιουργήσουμε το παρόν επιλέγοντας κάποιες από τις πολλές δυνατότητες που έχουν απωθηθεί αλλά επιβιώνουν. Το παρελθόν είναι μια υπόγεια μορφή του παρόντος, η δυναμική του παρόντος στην εγγύτητά του με το παρελθόν και το μέλλον. Αυτή η δυναμική αποτελεί ένα σημάδι του παρελθόντος και του μέλλοντος στο Τώρα που παραμένει κρυμμένο.
Δεν είναι το παρελθόν που ρίχνει το φως του στο παρόν, ούτε το παρόν στο παρελθόν: η ιστορική αλήθεια είναι σαν μια εικόνα, μια φωτογραφία, στην οποία το Τότε και το Τώρα ενώνονται σε έναν αστερισμό. Αν η σχέση του παρόντος με το παρελθόν είναι χρονική, λέει ο Μπένγιαμιν, η σχέση τού Τότε με το Τώρα είναι διαλεκτική, εικονική, όχι χρονική. Εδώ ο Μπένγιαμιν απομακρύνεται από τον χρόνο ως παρουσία και δανείζεται από τον μεσσιανικό χρόνο της λύτρωσης την Ημέρας της Κρίσης. Ο μεσσιανικός δεν είναι μόνο χρόνος λύτρωσης αλλά και εξαφάνισης. Η Ιστορία αρχίζει όταν η μνήμη κινδυνεύει, όταν βρίσκεται στο χείλος της εξαφάνισης χωρίς να εξαφανίζεται.
Ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι η δομή του ιστορικού γεγονότος ακολουθεί τη μορφή της εικόνας. Η εικόνα είναι η διαλεκτική σε στάση. Μια φωτογραφία αναδύεται στο τώρα όταν την αναγνωρίζουμε. Η εικόνα ανήκει επομένως στο παρόν, επειδή μόνο τώρα μπορούμε να τη δούμε, να την αναγνωρίσουμε, να την ενσωματώσουμε στην κατανόηση και δράση μας. Αλλά είναι και ριζικά ιστορική, γιατί πάρθηκε στο παρελθόν, αλλά ένα παρελθόν που μπορεί να κατανοηθεί μόνο τώρα που τη βλέπουμε. Το παρελθόν μοιάζει με μια εικόνα που αναβοσβήνει ή με μια αστραπή που πέφτει μια στιγμή και ζητάει να αναγνωριστεί. Το να κατανοήσουμε το παρελθόν σημαίνει να αναγνωρίζουμε μια ανάμνηση καθώς αναβοσβήνει σε μια στιγμή κινδύνου. Η ανάμνηση ως εικόνα δεν ανήκει σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή επομένως, αλλά γίνεται αναγνωρίσιμη, αναγνωρίζεται, το μήνυμά της εφαρμόζεται σε κάποια συγκεκριμένη στιγμή. Κάθε εικόνα του παρελθόντος που δεν αναγνωρίζεται από το παρόν ως δική του έγνοια, υπόθεση και ευθύνη εξαφανίζεται μαζί με το ίχνος της. Το μήνυμα του παρελθόντος δεν θα έχει ληφθεί αν δεν διαβαστεί από το παρόν που η εικόνα κάνει δυνατό. Κάθε παρόν καθορίζεται από τις εικόνες που συγχρονίζονται μαζί του: κάθε τώρα είναι το Τώρα της συγκεκριμένης αναγνωρισιμότητας, της μέριμνας και της ευθύνης για το Τότε. Ετσι σώζεται το παρελθόν, ένα παρελθόν που δεν υπήρξε ποτέ αν δεν αναγνωριστεί Τώρα, στο παρόν.
Σκεφτείτε τις φωτογραφίες των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών της Καισαριανής. Εσκασαν σαν αστραπή. Ιστορική γνώση είναι να αναγνωρίζεις στο Τώρα την ενέργεια, τη δυναμική που ανοίγουν οι φωτογραφίες. Πώς; Οι φωτογραφίες φέρνουν το Τότε της αντίστασης κατά του φασισμού, τους αγώνες, τις θυσίες, τους εκτελεσμένους, τους εκτοπισμένους, τους φυλακισμένους στο Τώρα. Φέρνουν το Τότε της ήττας και των θυσιών που άφησαν τον αγώνα ατέλειωτο, τον απώθησαν από την Ιστορία στην ιστοριογραφία, από το πραγματικό στις αναπαραστάσεις, από την Καισαριανή και το Χαϊδάρι στα βιβλία και τα φιλμ. Το Τώρα είναι μια στιγμή μεγάλου κινδύνου. Το «ποτέ πια» έγινε νεοφασισμός και Ακροδεξιά, το άσυλο και η φιλοξενία επαναπροωθήσεις και πνιγμοί, τα κρεματόρια Γάζα και Ουκρανία, το φυλετικό μίσος ξενοφοβία και ισλαμοφοβία, οι ναζί μεταμφιέστηκαν στις λάιτ εκδοχές του Ορμπαν, της Λεπέν, του Φάρατζ. Οι φωτογραφίες των 200, η διαλεκτική σε στάση, φέρνουν το Τότε της αντίστασης στο Τώρα του κινδύνου και της αποκάλυψης και ζητούν να γίνουν έγνοια του. Φέρνουν στην επιφάνεια τις απωθημένες μνήμες της θυσίας και τα συμπτώματα της απώθησης: την Πύλο και τη Χίο, τις επιθέσεις στους μετανάστες, την αναστολή του ασύλου, τον ρατσισμό ως κρατική ιδεολογία. Οι φωτογραφίες των 200 βάζουν στην ατζέντα όχι μόνο αυτά που ακούσαμε, να τις αγοράσει το κράτος, να δημιουργηθεί Μουσείο Αντίστασης, να υπάρξουν μνημεία και πλατείες. Ολα αυτά καλά και έπρεπε να γίνουν από καιρό. Αλλά αυτό που μας λέει το φλας που αναβοσβήνει την ώρα του κινδύνου είναι ότι το Τώρα χτίζεται με την αναγνώριση του Τότε αν προσπαθήσουμε και πετύχουμε σήμερα αυτό για το οποίο εκτελέστηκαν οι 200. Ελπίζω οι φωτογραφίες να γίνουν η εικόνα μιας νέας Αριστεράς.
● Το νέο βιβλίο του Κώστα Δουζίνα, «Η επιθυμία του Νόμου: Κριτική, Δίκαιο, Πολιτική», εκδίδεται σύντομα από τις εκδόσεις «Νήσος».
* Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου
.jpg)
