Οι ζοφεροί μας καιροί

Τα άλυτα προβλήματα έχουν κάνει τις «κρίσεις» κανονικότητα: νεοφιλελευθερισμός, κλιματική καταστροφή, προσφυγική κρίση, πόλεμος, γενοκτονία, μετα-δημοκρατία, άνοδος της Ακροδεξιάς, παρακμή των αξιών του Διαφωτισμού. Η λέξη «Τραμπ» τα περιλαμβάνει όλα. Βρισκόμαστε σε μια στιγμή που, όπως έλεγε ο Μαρξ, «ό,τι είναι σταθερό διαλύεται στον αέρα».

Ο καπιταλισμός δείχνει την επαναστατική του δυναμική ανατρέποντας τις προηγούμενες σταθερές για να διατηρήσει την παντοδυναμία του. Ζούμε σε ζοφερούς καιρούς όπως ήταν ο τίτλος επίκαιρου βιβλίου που επιμελήθηκαν ο Μιχάλης Μπαρτσίδης και ο Κώστας Δουζίνας.^[1] Τα τελευταία τριάντα χρόνια είχαμε μια επιτάχυνση του κακού. Οπως γράφει ο μεγάλος φιλόσοφος Ζαν-Λικ Νανσί στο βιβλίο, η αρνητικότητα είναι είτε η διαλεκτική στιγμή μετάβασης προς το επόμενο στάδιο, η προετοιμασία και προϋπόθεση της υπέρβασης της αντίφασης, είτε η επικράτηση του «κακού» με πολλούς μανδύες: τις πολιτικές του φόβου, τις πολλαπλές παραβιάσεις των ελευθεριών και των δικαιωμάτων, την αυταρχική στροφή των δημοκρατιών, τις ανισότητες, την πανδημία, το lockdown, τον πόλεμο, την ανέλιξη του ακροδεξιού λαϊκισμού, τη μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης. Η υπαρξιακή σημασία του κακού βρίσκεται στο κέντρο της ζωής.

Οι τρεις έκτακτες καταστάσεις που περάσαμε πρόσφατα είναι συμπτώματά του. Η οικονομική κρίση του 2010 και τα μνημόνια ήταν αποτέλεσμα των δομικών ανισοτήτων του ύστερου καπιταλισμού αλλά και της πλήρους εξάρτησης των ελληνικών και ευρωπαϊκών ελίτ από τις στρατηγικές επιλογές του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Αν δείχνει κάτι η κρίση είναι ότι το οικονομικό σύστημα του νεοφιλελευθερισμού φτάνει τα όριά του αλλά καμία πειστική εναλλακτική δεν έχει εμφανιστεί. Η προσφυγική και μεταναστευτική κρίση είναι άμεσο αποτέλεσμα των διαρκών πολέμων, της κλιματικής καταστροφής και της αυξανόμενης φτώχειας που επιτείνεται από την παγκόσμια ανισότητα. Τέλος, η πανδημία και η παγκόσμια κατάσταση εξαίρεσης που επιβλήθηκε μετέφεραν τα εξαιρετικά μέτρα στο μετα-επίπεδο. Τα κράτη επέτειναν την καταστολή και την παρακολούθηση, τις έκαναν καθολικές και μόνιμες και προετοίμασαν το οπλοστάσιό τους απέναντι στις μεγάλες αντιστάσεις που θα έρθουν.

Και οι τρεις καταστάσεις εξαίρεσης αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της κλιματικής καταστρoφής που ήταν εν μέρει και η αιτία τους. Η νεωτερικότητα διαχώρισε την ανθρωπότητα από τον εξωτερικό κόσμο, «απομάγευσε» τον κόσμο και δημιούργησε ριζικό χάσμα μεταξύ κοινωνίας και φύσης. Η φύση έγινε εργαλείο για την οικονομική μεγέθυνση, την αξία στην οποία ομνύουν αλόγιστα όλοι οι πολιτικοί, οδηγώντας στην άμετρη εκμετάλλευσή της. Οι καταστροφές για τις οποίες διαβάζουμε κάθε μέρα –οι καύσωνες, οι πυρκαγιές, η υπερθέρμανση των πόλων και το λιώσιμο των πάγων, οι πλημμύρες, η έλλειψη νερού, οι μεταναστευτικές ροές– αποτελούν σημάδια της ανθρωπογενούς καταστροφής.

Οι γεωλόγοι ονόμασαν την εποχή μας «Ανθρωπόκαινο»: η πρώτη περίοδος στην Ιστορία που οι ανθρώπινες επεμβάσεις αλλάζουν ριζικά το φυσικό περιβάλλον. Η ανθρωπότητα, η μεταφυσική αρχή της νεωτερικότητας που αντικατέστησε τον Θεό ως την αρχή αξίας και νοήματος, έχει αρχίσει να προετοιμάζει το δικό της τέλος. Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στην εναρκτήρια διάλεξή του στην Ακαδημία Αθηνών έβαλε με μεγάλη ευκρίνεια και αυστηρότητα την κεντρική αντίφαση της εποχής: η μετατροπή της ιδέας της προόδου σε μαθηματικοποιημένη οικονομική μεγέθυνση άνευ όρων που τρέφεται από την αχόρταγη επιθυμία του νεοφιλελευθερισμού από τη μια, και η καταστροφή του κλίματος και η υποβάθμιση του πλανήτη, του μόνου σπιτιού μας, από την άλλη. Δεν φαίνεται να αναδύεται ιστορικός συμβιβασμός μεταξύ τους.

Επικρατεί αυτό που ο Mark Fisher ονόμασε «καπιταλιστικό ρεαλισμό». [2] Η πίστη ότι ο καπιταλισμός είναι το μόνο βιώσιμο πολιτικό και οικονομικό σύστημα, αλλά επίσης ότι είναι αδύνατο ακόμα και το να φανταστεί κανείς μια συνεκτική εναλλακτική πρόταση. Σύμφωνα με ένα απόφθεγμα του Fredrick Jameson, «είναι ευκολότερο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου πάρα το τέλος του καπιταλισμού».

Αυτή η αποπνικτική κατάσταση μπορεί να χαρακτηριστεί ως η θανατοπολιτική νίκη του θανάτου και η διαγραφή του μέλλοντος. Μετά τους θανάτους από κορονοϊό, οι θάνατοι μεταναστών συνεχίζονται καθημερινά στο Αιγαίο και στον Εβρο αλλά και στο εσωτερικό της χώρας. Τα Τέμπη, οι συνεχείς γυναικοκτονίες, η σκληρότητα των δυνάμεων καταστολής. Η σκέψη του θανάτου μπορεί να είναι ο λογισμός ελευθερίας, λέει ο Montagne, γιατί μας ελευθερώνει από τον φόβο. Αλλά η αυξανόμενη αδιαφορία για τον μαζικό θάνατο αποτελεί σημάδι της βαναυσότητας της εξουσίας. Ο θάνατος θριαμβεύει καθώς πλησιάζουμε την πιο παραστατική του αναπαράσταση στον «Θρίαμβο του Θανάτου» στον πίνακα του μεγάλου ζωγράφου Bruegel. Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός, η σκληρότητα του κράτους κάνουν τους ανθρώπους να πιστεύουν ότι η μόνη λύση είναι να σωθεί ο καθένας μόνος του, ότι θα τα καταφέρει χωρίς και ενάντια στους άλλους. Ετσι υποσκάπτονται και καταστρέφονται οι δεσμοί συνύπαρξης, αλληλοϋποστήριξης και αμοιβαιότητας. «Να ζεις δίπλα στον θάνατο», λέει ο Ζαν-Λικ Νανσί. Αλλά όταν αυτή η συγκατοίκηση οδηγεί στον εαυτό-σκαντζόχοιρο, στην επιβολή σκληρών συνόρων, ελέγχων και επιτηρήσεων ο Μπαρτσίδης την ονομάζει «αποκτήνωση της πολιτικής», απουσία κάθε στοιχείου ενσυναίσθησης, αποδοχή της διάχυτης βίας, απαξίωση των θεσμών, αποκλεισμό των πολιτών από τη δημοκρατία.

Από την άλλη πλευρά, η σχέση μας με τον χρόνο είναι ένα διαρκές και αμετάβλητο παρόν. Ο σχηματισμός μιας παράστασης του μέλλοντος αποκλείεται. Αλλά η διαγραφή του δεν βιώνεται. Ο κόσμος δεν τελειώνει με έναν πάταγο, όπως λέει ο T. S. Eliot, αλλά υποχωρεί, ξηλώνεται, αποσυντίθεται σταδιακά. Το καινούργιο ετεροπροσδιορίζεται σε σχέση με το ήδη εγκαθιδρυμένο. Ταυτόχρονα, το ήδη εγκαθιδρυμένο αναδιαμορφώνεται για να συστοιχηθεί με το καινούργιο. Ο Elliot υποστήριξε ότι η εξάντληση του μέλλοντος δεν μας επιτρέπει να διαφυλάξουμε ούτε το παρελθόν. Η παράδοση χάνει κάθε αξία όταν δεν προκαλείται ή δεν τροποποιείται, κρύβει μόνο επαναλήψεις και ανασχηματισμούς. Είναι άραγε πιθανό να μην υπάρξει ξανά το ρηξικέλευθο και το «σοκ που δημιουργεί το καινούργιο»; Ενας πολιτισμός υπό συντήρηση δεν είναι πλέον πολιτισμός. Οι αρχές και οι αξίες μετατρέπονται σε αισθητικά αντικείμενα, οι πεποιθήσεις των προηγούμενων πολιτισμών αντιμετωπίζονται ειρωνικά, μεταμορφώνονται σε αφηγήματα και τηλεοπτικές σειρές στο Netflix. Η αντίσταση γίνεται θέαμα, τίποτα δεν πουλάει καλύτερα στον καπιταλισμό και στην πατριαρχία από τη διαμαρτυρία εναντίον τους.

Αυτή η παρακμή μπορεί να αποτραπεί μόνο μέσω μιας απρόσμενης πολιτικής παρέμβασης που αλλάζει την επικράτεια του φόβου. Οπως έχουν υπογραμμίσει ριζοσπάστες θεωρητικοί, από τον Μπρεχτ μέχρι τον Φουκό και τον Μπαντιού, οι πολιτικές χειραφέτησης πρέπει πάντα να καταστρέφουν το προσωπείο μιας «φυσικής τάξης», πρέπει να αποκαλύπτουν αυτό που παρουσιάζεται αναγκαίο και αναπόδραστο ως μια απλή ενδεχομενικότητα, πρέπει να κάνουν αυτό που προηγουμένως εθεωρείτο αδύνατο να μοιάζει εφικτό. Αξίζει να αναλογιστούμε ότι αυτό που τώρα θεωρείται ρεαλιστικό ήταν κι αυτό κάποτε «αδύνατο»: το μπαράζ ιδιωτικοποιήσεων των 90s θα φάνταζε αδιανόητο μια δεκαετία πριν, η αλαζονεία και οι ηλιθιότητες του Τραμπ θα ανήκαν στο ψυχιατρείο τη δεκαετία του 2000. Το κακό μπορεί να επιβληθεί για κάποιο διάστημα αλλά αργά ή γρήγορα οι άνθρωποι ξεσηκώνονται. Η αντίσταση είναι νόμος της φύσης, εσωτερική και εμμενής αντι-δύναμη στη δύναμη της εξουσίας.

1. «Η ζωή σε ζοφερούς καιρούς» (Νήσος και Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, 2023) 2. «Καπιταλιστικός Ρεαλισμός» (Futura, 2023)

*Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου