Αθήνα, 30°C
Αθήνα
Ελαφρές νεφώσεις
30°C
30.2° 27.1°
0 BF
36%
Θεσσαλονίκη
Σποραδικές νεφώσεις
26°C
27.0° 24.1°
3 BF
62%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
27°C
27.1° 25.5°
2 BF
59%
Ιωάννινα
Ελαφρές νεφώσεις
18°C
17.9° 17.9°
1 BF
100%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
27°C
28.0° 26.9°
0 BF
50%
Βέροια
Αραιές νεφώσεις
22°C
23.5° 20.5°
2 BF
75%
Κοζάνη
Αραιές νεφώσεις
17°C
17.4° 17.4°
3 BF
88%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
21°C
21.3° 21.3°
2 BF
74%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
28°C
28.8° 26.8°
3 BF
57%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
27°C
27.7° 26.8°
3 BF
59%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
29°C
29.4° 27.8°
4 BF
39%
Σκόπελος
Αραιές νεφώσεις
26°C
25.7° 25.7°
4 BF
73%
Κεφαλονιά
Ελαφρές νεφώσεις
28°C
27.9° 27.9°
4 BF
74%
Λάρισα
Ελαφρές νεφώσεις
23°C
25.2° 22.9°
0 BF
83%
Λαμία
Αραιές νεφώσεις
23°C
24.5° 22.8°
2 BF
79%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
28°C
27.7° 26.8°
4 BF
75%
Χαλκίδα
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
30.0° 26.8°
0 BF
36%
Καβάλα
Σποραδικές νεφώσεις
26°C
27.3° 26.0°
3 BF
68%
Κατερίνη
Αραιές νεφώσεις
24°C
26.7° 24.2°
2 BF
69%
Καστοριά
Αραιές νεφώσεις
18°C
17.9° 17.9°
1 BF
89%
ΜΕΝΟΥ
Πέμπτη, 25 Ιουλίου, 2024
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
EUROKINISSI/ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ

Δίκαιο και πολιτική (2). Οι δικαστές

Λέγαμε στο προηγούμενο ότι σχεδόν όλες οι πρόσφατες αποφάσεις ανωτάτων δικαστηρίων σε υποθέσεις με πολιτικό επίδικο είτε ακύρωσαν κοινωνικές πολιτικές της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ είτε υποστήριξαν μεγάλα συμφέροντα. Ανώτερος δικαστής μού θύμισε ότι πρέπει να περιλάβω στον μαύρο κατάλογο τη γνωμοδοτική ολομέλεια του Αρείου Πάγου που έκρινε αντισυνταγματικό τον νόμο για την ιδιωτική διαμεσολάβηση του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ έκρινε ομόφωνα συνταγματικό τον ακριβώς ίδιο νόμο της κυβέρνησης Μητσοτάκη.

Και βέβαια δύο μέρες μετά τη δημοσίευση του άρθρου, η ολομέλεια πάλι αποφάσισε την υπόθεση για τους πλειστηριασμούς, εκθέτοντας χιλιάδες δανειολήπτες στον κίνδυνο να χάσουν το σπίτι τους. Η αντιπολίτευση, νομικοί και ο κ. Κακλαμάνης καταδίκασαν την απόφαση και τον τρόπο της δημοσίευσής της που έδειχνε την πρωτοφανή «πρεμούρα» των δικαστών να κάνουν δώρο στις τράπεζες και στα «κοράκια» funds.

Αλλά η απόφαση, όπως και τόσες άλλες, εξηγείται αν κοιτάξουμε ιστορικά τη «συστημική» σχέση μεταξύ δικαιοσύνης, εξουσίας και πολιτικής, και τους διάφορους μύθους της νομικής ιδεολογίας περί κράτους δικαίου. Δεν αντιτίθενται οι αποφάσεις που ακύρωσαν σημαντικές κυβερνητικές πολιτικές στη διάκριση των εξουσιών; Υποτίθεται ότι η κυβέρνηση διοικεί, η Βουλή νομοθετεί και ελέγχει την κυβέρνηση και τα δικαστήρια ακολουθούν και ερμηνεύουν τους νόμους. Εν τούτοις, η διάκριση των εξουσιών, για την οποία τόσα δάκρυα χύθηκαν πρόσφατα, δεν ισχύει ούτε σήμερα ούτε στην εποχή του Μοντεσκέ. Ο έλεγχος που ασκεί η Βουλή στην κυβέρνηση –κεντρικό χαρακτηριστικό του κοινοβουλευτισμού– αποτελεί νομιμοποιητικό μύθο παρά πραγματικότητα. Κάθε κυβέρνηση με την πλειοψηφία της είναι σίγουρη ότι δεν θα χάσει καμία σημαντική ψηφοφορία, μια και οι κυβερνητικοί βουλευτές ενδιαφέρονται περισσότερο για το πολιτικό τους μέλλον πάρα για τις αρχές και τη συνείδησή τους. Αυτό ισχύει σήμερα αλλά και για την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, που με πλειοψηφία ενός δεν έχασε την παραμικρή ψηφοφορία. Αντί για κοινοβουλευτικό έλεγχο, η κυβέρνηση ελέγχει και επιβάλλεται στη Βουλή.

Ας προχωρήσουμε στη σχέση πολιτικής και δικαιοσύνης. Οι περισσότερες κρίσιμες δικαστικές αποφάσεις υποκαθιστούν λειτουργικά τη νομοθετική εξουσία – που ανήκει βέβαια στην κυβέρνηση ουσιαστικά και στη Βουλή εικονικά. Οι δικαστές συστηματικά νομοθετούν υπό το πρόσχημα ότι ερμηνεύουν τον νόμο. Οι νομικοί το ξέρουν, αλλά δυσκολεύονται να παραδεχτούν ότι η δικαστική «νομοθέτηση» προωθεί συγκεκριμένες πολιτικές απόψεις. Ετσι, επιλέγουν τον μύθο της «ουδετερότητας» και της «αντικειμενικότητας» του δικαίου. Αλλά οι δικαστές δεν είναι μόνο ερμηνευτές, αλλά διαμορφωτές των νόμων. Το «κράτος των δικαστών» υποκαθιστά τη λαϊκή κυριαρχία.

Δικαστές και περιουσία

Ας δούμε, λοιπόν, από κοντά τον ρόλο των δικαστών. Η ιστορία του 19ου και του πρώτου μισού του 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από μια σκληρή μάχη μεταξύ φιλελευθερισμού και δημοκρατίας. Οι μεγάλοι φιλελεύθεροι φιλόσοφοι ήταν αντίθετοι στην επέκταση του δικαιώματος της ψήφου σε άκληρους ή αμόρφωτους πολίτες, γιατί φοβούνταν ότι όταν θα κέρδιζαν την εξουσία, μιας και ήταν περισσότεροι, θα καταργούσαν ή θα περιόριζαν την ιδιοκτησία. Η δημοκρατική πλευρά, από την άλλη, υποστήριξε το καθολικό δικαίωμα στην ψήφο, αγωνίστηκε για τη δημιουργία οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων που από τη φύση τους είναι συλλογικά και ταξικά και οραματιζόταν τη μέλλουσα κοινωνική δικαιοσύνη.

Τον 20ό αιώνα οι δύο πλευρές συνδέθηκαν ιδεολογικά και θεσμικά με έναν «γάμο ευκαιρίας», από τον οποίο προέκυψε το κοινωνικό κράτος και η Ευρωπαϊκή Ενωση. Ο νεοφιλελευθερισμός αποτελεί παιδί του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας. Από τον φιλελευθερισμό έχει υιοθετήσει την αρχή της αγοράς, την οποία επιβάλλει σε όλο και μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας. Καθώς το κράτος αποσύρεται από κρίσιμους τομείς κοινωνικής πολιτικής, πρέπει να γίνουμε μικροκαπιταλιστές του εαυτού μας και της οικογένειάς μας. Να αγοράσουμε «μετοχές» και ιδιωτική ασφάλιση για την παιδεία, την υγεία, την κοινωνική μας πρόνοια. Αν πέσουμε έξω, χρεοκοπούμε, όπως και ο μικρέμπορος, και μένει η φιλανθρωπία ως μόνο δίχτυ ασφαλείας. Από τη σοσιαλδημοκρατία, πάλι, ο νεοφιλελευθερισμός κληρονομεί το ισχυρό και παρεμβατικό κράτος. Οχι για την προστασία των δικαιωμάτων, αλλά για την καταστολή, την παρακολούθηση, την εξουθενωτική πειθάρχηση και τον έλεγχο της ζωής των πολιτών.

Οι ιδεολογικές διαφορές εμφανίζονται με έντονο τρόπο στο δίκαιο. Τα περιουσιακά δικαιώματα αποτελούν την πεμπτουσία του φιλελευθερισμού και του νόμου. Οποτεδήποτε το περιουσιακό δικαίωμα ατόμων συγκρούεται με τα οικονομικά δικαιώματα συλλογικοτήτων, τα δικαστήρια τείνουν να παίρνουν το μέρος της ιδιοκτησίας. Ετσι, η περιουσία των αφεντικών υπερίσχυσε της ελευθερίας των δούλων – η Αϊτή πλήρωνε αποζημιώσεις στη Γαλλία μέχρι το 1980 γιατί οι δουλοκτήτες έχασαν την περιουσία τους με την απελευθέρωση των δούλων μετά την επανάσταση, την απελευθέρωση των δούλων επαναστατών και την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας το 1804. Τα αμερικανικά δικαστήρια στο τέλος του 19ου αιώνα, χρησιμοποιώντας την αρχή της ελευθερίας των εργασιακών συμβάσεων, ανέτρεψαν τους πρώτους νόμους για τον περιορισμό των ωρών εργασίας και την απαγόρευση της παιδικής εργασίας. Τα σύγχρονα δικαστήρια επανειλημμένα υποστηρίζουν τα «ανθρώπινα» δικαιώματα πολυεθνικών εταιρειών ενάντια στα δικαιώματα πραγματικών ανθρώπων. Το Συμβούλιο της Επικρατείας ήταν η πιο αποτελεσματική αντιπολίτευση της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, ενώ ο Αρειος Πάγος παίρνει οδηγίες από τους τραπεζίτες.

Αυτές οι δικαστικές αποφάσεις δεν οφείλονται αποκλειστικά στην ιδεολογία των δικαστών, την οποία, άλλωστε, μπορούμε μόνο να υποθέσουμε. Οταν ο Αρειος Πάγος αποφάσισε ότι η μακροχρόνια μη πληρωμή δεδουλευμένων δεν αποτελεί βλαπτική μεταβολή της εργασιακής σύμβασης, όταν αποφάσισε ότι οι servicers μπορούν να παίρνουν τα σπίτια των δανειοληπτών χωρίς προστατευτική δικαστική παρέμβαση, ακολουθούσε επιχειρήματα που βγαίνουν μέσα από τις κρυφές ματιές επιθυμίας που η Δικαιοσύνη με τα δεμένα μάτια ρίχνει προς τους χρηματιστές και τους πλούσιους. Οι δομικές προτεραιότητες του φιλελεύθερου δικαίου αρκούν, ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις των δικαστών. Το γεγονός ότι οι δικαστές συμφωνούν όμως ιδεολογικά κάνει τις αποφάσεις να φαίνονται πιο πειστικές.

Φιλελεύθερη και κριτική θεωρία

Οι οπαδοί της νομικής ορθοδοξίας πιστεύουν ότι το πνεύμα του νόμου αναπτύσσει τη δική του εσωτερική λογική και έχει απαντήσεις για κάθε είδους κοινωνική, πολιτική και οικονομική διαμάχη. Ρόλος του δικαίου είναι να μεταφράζει τις κοινωνικές συγκρούσεις σε τεχνικές διαφωνίες σχετικά με το νόημα και την ερμηνεία των νόμων, να τις μεταφέρει σε τεχνικούς των κανόνων, δικηγόρους και δικαστές, που βρίσκουν λύσεις και ειρηνεύουν την κοινωνία. Η εσωτερική συνοχή και οι αξίες του δικαίου οδηγούν στη σωστή απόφαση. Αλλος νομικός μύθος. Το δίκαιο δεν είναι ένα σύνολο κανόνων ενσωματωμένων σε ένα «ιερό κείμενο».

Ο νομικισμός και ο συνταγματικός φετιχισμός παραποιούν τη λειτουργία υπερτονίζοντας τον ορθολογισμό. Υποβιβάζουν τη δημιουργική, πολιτική, ιδεολογική ή ηθική συμβολή των δικαστών. Στις δύσκολες πολιτικές υποθέσεις δεν υπάρχουν σωστές απαντήσεις· όταν ένας νομικός γνωμοδοτεί για τη συνταγματικότητα ενός νόμου, κατασκευάζει επιχείρημα και όχι την αλήθεια. Δεν υπάρχουν ουδέτερα κριτήρια για τον σχηματισμό αποφάσεων. Στο τέλος όλων των δύσκολων υποθέσεων το δικαστήριο αποφασίζει με ψηφοφορία. Η αρχή της πλειοψηφίας και όχι αναγκαστικά το καλύτερο επιχείρημα επικρατεί. Οι περισσότερες πρόσφατες αποφάσεις δείχνουν ότι μια πλειοψηφία ανώτερων δικαστών δεν συμπαθεί νόμους που προωθούν τα συμφέροντα των απλών ανθρώπων.

Οι θέσεις αυτές έχουν αναπτυχθεί από το κίνημα των Κριτικών Νομικών Σπουδών (1). Το δίκαιο δεν διακρίνεται από την πολιτική, ούτε λειτουργεί ως ουδέτερος διαιτητής. Η πολιτική, η εξουσία και η ιδεολογία αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της λειτουργίας του. Τα νομικά κείμενα γεμάτα αντιφατικές και γενικές έννοιες –χρηστά ήθη, δημόσια ασφάλεια, αναλογικότητα, ελευθερία και καταναγκασμός– επιτρέπουν σε νομικούς να φτάνουν σε αντίθετες αποφάσεις με εξίσου πειστική επιχειρηματολογία. Θα συνεχίσουμε.

* Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, πρόεδρος του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς»

(1) Κώστας Δουζίνας, Ριζοσπαστική πολιτική και νομική φιλοσοφία (Νήσος, 2015). Costas Douzinas, Critical Jurisprudence (Hart, 2013); The Radical Philosophy of Rights (Routledge 2019)

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Δίκαιο και πολιτική (2). Οι δικαστές

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας