Ηταν Αύγουστος του 1972 (πριν από 47 χρόνια) επί χούντας, όταν κυκλοφόρησε από τη ΜΙΝΟS ο δίσκος «Μικρά Ασία» του Απόστολου Καλδάρα, σε στίχους Πυθαγόρα, με ερμηνευτές τον Γιώργο Νταλάρα και τη Χαρούλα Αλεξίου. Και μολονότι ήταν αφιερωμένος στα 50 χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής, δεν φάνηκε να συγκινεί ιδιαίτερα τη δισκογραφική αγορά.
Ηταν το κοινό – του εσωτερικού και του εξωτερικού, όπου Ελληνισμός, και ειδικότερα αυτό που έχει σχέση με τις χαμένες πατρίδες, που έσπευσε να τον προμηθευτεί, να τον κάνει «χρυσό» και να τον επιβάλει έκτοτε ως ένα από τα πλέον εμβληματικά μουσικά έργα αναφοράς του 1922.
Πρόσφατη ένδειξη οι δύο συναυλίες (η δεύτερη μετά το sold out της πρώτης), τον περασμένο Ιούνιο στο Ηρώδειο, με τη Συμφωνική Ορχήστρα Σμύρνης, με βασικό ερμηνευτή τον Γιώργο Νταλάρα, όπου εξέχουσα θέση είχαν τα τραγούδια του εν λόγω δίσκου. «Ανάμνηση Σμύρνης» και ο τίτλος της μουσικοθεατρικής παράστασης την περασμένη Κυριακή στο Ηρώδειο.
Τι τράβηξαν…
Νέοι σχετικά το 1972 ο Καλδάρας και ο Πυθαγόρας, στα πρώτα βήματα της καλλιτεχνικής τους διαδρομής ο Νταλάρας και η Αλεξίου. Οι δύο πρώτοι δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή: Ο Καλδάρας έφυγε το 1990 στα 68 του, ο Πυθαγόρας το 1979, νεότατος, στα 45 του. Γεννημένος στα Τρίκαλα ο πρώτος, με μνήμες από την προσφυγιά, που την έζησε στη γενέτειρά του, με ρίζες από τη Μικρά Ασία ο δεύτερος. Και όλοι λίγο – πολύ γνωρίζουμε από μαρτυρίες, κείμενα και εικόνες τι τράβηξαν οι Μικρασιάτες –όσοι επέζησαν– βλέποντας τις πατρικές τους εστίες να καίγονται και να λεηλατούνται, και οι ίδιοι ν’ αναζητούν τη σωτηρία στη μητέρα πατρίδα, προσφέροντας το έργο και τον πολιτισμό τους – ειδικότερα τον μουσικό.
Γράφει ο Χρήστος Σολομωνίδης στο εσώφυλλο της πρώτης έκδοσης της «Μικράς Ασίας»:
«Πέντε δεκαετηρίδες αφ’ ότου γράφτηκε η τραγικότερη σελίδα της όλης ιστορίας του Γένους. Αφ’ ότου οι κρίνοι των εθνικών Ευαγγελισμών της Ιωνίας έγιναν σποδός και στάχτη. Ιερά χώματα, ελληνικότατες πατρίδες, προσφιλέστατα πρόσωπα, τάφοι προγόνων, σεπτοί βωμοί, θερμές εστίες, όλα αφανισμένα, όλα χαμένα. […] Φριχτό το ολοκαύτωμα. Τραγικός ο χαλασμός. Δραματική η έξοδος. Χωρισμένοι οι Ελληνες της Ανατολής –τ’ απομεινάρια της φλόγας και του μαχαιριού– απ’ την πατρώα γη, όπου κρατά σφιχτά τ’ αγιασμένα κόκαλα των προγόνων τους, σέρνουν θλιβερές λιτανείες τα κουρέλια τους και μαζί της ψυχής των τα ράκη. Πένθιμα ναυάγια ακουμπούν στις φιλόξενες ακτές της μητέρας Πατρίδας».
Διαμάντια…
Και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, που είναι μεταξύ εκείνων που εκθείασαν τη «Μικρά Ασία»:
«Πιστεύω ότι δύο είναι τα σημαντικότερα έργα του Απόστολου Καλδάρα: Η “Μικρά Ασία” και ο “Βυζαντινός Εσπερινός”. Τους στίχους της “Μικράς Ασίας” έγραψε ο Πυθαγόρας, τους στίχους του “Βυζαντινού Εσπερινού” εγώ. Αν με ρωτούσαν όμως ποιο από τα δύο έργα προτιμώ, θα έλεγα χωρίς δισταγμό τη “Μικρά Ασία”. Πρώτα απ’ όλα έχει ένα καταπληκτικό θέμα. Και αυτό το θέμα δεν αφορά μόνο τους Μικρασιάτες, τους Πόντιους, τους Κωνσταντινουπολίτες κ.λπ., αφορά όλους τους Ελληνες. Και τα εκατομμύρια των παιδιών που έχουν γίνει κι αυτά πατεράδες και παππούδες, αλλά και τους Πελοποννήσιους, και τους Αθηναίους και τους Θεσσαλούς και τους Μακεδόνες και τους νησιώτες και τους Ηπειρώτες και τους Θράκες και τους πάντες. Διότι το ‘22, η Μικρασιατική Καταστροφή, ήταν ένα συνταρακτικό γεγονός από κάθε πλευρά. Ενα συνταρακτικό γεγονός που άλλαξε ουσιαστικά και καίρια την Ελλάδα».
Και αναφερόμενος ειδικότερα στην ερμηνεία του Νταλάρα και της Αλεξίου:
«Είμαι απόλυτα σίγουρος ότι ερμηνείες όπως του Νταλάρα και της Αλεξίου σπάνια αξιώνονται ελληνικοί δίσκοι. Και θέλω να προσθέσω ότι τα τραγούδια “Μες στου Βοσπόρου τα νερά”, “Δυο παλικάρια απ’ το Αϊβαλί”, “Η Σμύρνη”, “Πήρε φωτιά το Κορδελιό” και “Ο μαρμαρωμένος βασιλιάς” είναι διαμάντια του λαϊκού πενταγράμμου».
Θα ’θελα κλείνοντας να προσθέσω ότι η « Η Σμύρνη» είναι από τα πιο συγκινητικά, από τα πιο σπαραχτικά τραγούδια που έχω ακούσει. Και ακόμα ότι θα έχουμε πολλά να ζήσουμε και να πούμε, καθώς πλησιάζουν (το 2022) τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή.
