Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο πόλεμος των γραμματοσειρών
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο πόλεμος των γραμματοσειρών

  • A-
  • A+
Στα δεκάδες αφιερώματα που γίνονται φέτος για τα εκατό χρόνια από τη δημιουργία της σχολής του Μπάουχαους, αρκετοί ξεχνούν μια από τις μεγαλύτερες μάχες που έδωσε το καλλιτεχνικό κίνημα: την προσπάθεια να αλλάξει τη γραμματοσειρά που χρησιμοποιούσε η ναζιστική Γερμανία

«Σε εκατό χρόνια η Ευρώπη θα μιλάει τη γλώσσα μας… αρκεί να αντικαταστήσουμε τη γραμματοσειρά Gothic με αυτήν που αποκαλούμε Latin»

Αδόλφος Χίτλερ

Oταν ο Γουτεμβέργιος ανακάλυψε την τυπογραφία δεν είχε ιδιαίτερες επιλογές για τη γραμματοσειρά που θα χρησιμοποιούσε H λεγόμενη Blackletter (γνωστή και σαν Gothic script ή Textura) είχε κυριαρχήσει ήδη από τον 12ο αιώνα αντικαθιστώντας την Carolingian minuscule, η οποία λόγω του καλλιγραφικού χαρακτήρα της ήταν πιο δύσκολο να αναπαραχθεί και έτσι καθυστερούσε την παραγωγή βιβλίων που ζητούσε η Δυτική Ευρώπη.

Στους αιώνες των εθνικισμών που ακολούθησαν, αρκετές γραμματοσειρές έγιναν συνώνυμο του εθνικού γοήτρου κάθε κράτους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Johnston Sans, την οποία δημιούργησε ο Εντουαρντ Τζόνστον το 1913 για τις πινακίδες στο μετρό του Λονδίνου, αντιγράφοντας στοιχεία από τις γραμματοσειρές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Με νωπή τη μνήμη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, από τον οποίο είχε μόλις επιστρέψει, ο Τζόνστον πίστευε ότι η χώρα του θα διατηρούσε τα χαρακτηριστικά μιας κραταιάς αυτοκρατορίας – ένα όνειρο που άρχισε να βάζει νερά στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και βυθίστηκε οριστικά με την Κρίση του Σουέζ το 1956. Η Βρετανική Αυτοκρατορία είχε την τύχη της Ρωμαϊκής και η γραμματοσειρά του Τζόνστον θα είναι για πάντα εκεί για να μας το θυμίζει.

Στην ηπειρωτική Ευρώπη η ναζιστική Γερμανία τύπωνε το μίσος της (και μαζί την πρώτη έκδοση του βιβλίου «Ο αγών μου», του Χίτλερ) με την περίφημη γραμματοσειρά Fraktur, μια μορφή της Blackletter που επικράτησε στις γερμανόφωνες περιοχές της Ευρώπης από τον 16ο αιώνα. Από το 1919, όμως, η σχολή του Μπάουχαους είχε αρχίσει να αμφισβητεί το απόλυτο σύμβολο της γερμανικής εθνικής ταυτότητας παρουσιάζοντας νέες γραμματοσειρές τύπου sans serif (χωρίς δηλαδή τις διακοσμητικές ακρεμόνες ή πατούρες). Η ομώνυμη γραμματοσειρά Bauhaus, την οποία δημιούργησε o γραφίστας Χέρμπερτ Μπάγερ, συνόψιζε το πνεύμα της σχολής – μια προσπάθεια συνένωσης των καλλιτεχνών και των εργατών που θα διέκοπτε τον διαχωρισμό μεταξύ καλών και εφαρμοσμένων τεχνών. Η τεχνολογία στην υπηρεσία της τέχνης και η τέχνη στην υπηρεσία των ανθρώπων.

Οσοι τόλμησαν όμως να ακολουθήσουν τον δρόμο του Μπάουχαους στα χρόνια του Χίτλερ και να φέρουν τον μοντερνισμό στην τυπογραφία βρέθηκαν αντιμέτωποι με το τέρας του ναζισμού. Ο Πολ Ρένερ που δημιούργησε τη θρυλική γραμματοσειρά Futura φυλακίστηκε μαζί με τη γυναίκα του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, πριν του επιτραπεί να εγκαταλείψει τη χώρα για την Ελβετία. Παρόμοια τύχη είχε και ο στενός του φίλος Γιαν Τσίκχολντ, ένας από τους σημαντικότερους τυπογράφους του 20ού αιώνα.

Η σχολή του Μπάουχαους θα διαλυθεί τελικά τo 1933 υπό τους συνεχείς ναζιστικούς διωγμούς. Οι γραμματοσειρές που εμπνεύστηκε, όμως, θα πάρουν τελικά την εκδίκησή τους απέναντι στη Fraktur η χρήση της οποίας απαγορεύεται το 1941. Αν και την εντολή έδωσε ο στενός συνεργάτης του Χίτλερ Μάρτιν Μπόρμαν, λέγεται ότι η απόφαση ανήκει στον Γκέμπελς, που αναζητούσε μια λιγότερο καλλιγραφική γραμματοσειρά την οποία θα μπορούσαν να διαχειριστούν τα τυπογραφεία στην κατεχόμενη Ευρώπη. Μια οικονομική απόφαση, δηλαδή, που εξυπηρετούσε τα επεκτατικά σχέδια του γερμανικού κεφαλαίου παρουσιάστηκε σαν εθνική επιταγή και αμέσως η Fraktur πήρε τον τίτλο της «γραμματοσειράς των Εβραίων».

Η ναζιστική Γερμανία ίσως να ήταν η μόνη χώρα όπου το κράτος απαγόρευε γραμματοσειρές και φυλάκιζε τους δημιουργούς τους, αλλά η πολιτική, οικονομική και κοινωνική σημασία των γραμματοσειρών δεν τερματίστηκε με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Τη μεταπολεμική ανάπτυξη στη Δύση θα συνοδεύσει η Helvetica, η οποία παρουσίαζε τα χαρακτηριστικά «ουδετερότητας» της χώρας από την οποία προήλθε – της Ελβετίας. Πολύ σύντομα όμως η Helvetica θα χαρακτηριστεί από ορισμένους «γραμματοσειρά του καπιταλισμού» λόγω των χιλιάδων εταιρειών που τη χρησιμοποιούσαν στα διαφημιστικά τους μηνύματα.

Οταν όμως η αρχιτεκτονική του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος θα κλονιστεί, με την κατάρρευση των συμφωνιών του Μπρέτον Γουντς και την κρίση της δεκαετίας του ’70, νέες γραμματοσειρές θα έρθουν να εκφράσουν τη νέα εποχή. O Βρετανός γραφίστας και τυπογράφος Νέβιλ Μπρόντι παρουσιάζει μεταξύ άλλων την Industria και την Arcadia που αφουγκράζονται το πανκ πνεύμα της Αγγλίας και βγάζουν τη γλώσσα στο συντηρητισμό της Μάργκαρετ Θάτσερ.

Η μάχη όμως δεν δινόταν πλέον με τους όρους της ναζιστικής Γερμανίας. Οι μεγαλύτεροι εχθροί κάθε «ριζοσπαστικής» γραμματοσειράς δεν ήταν οι λογοκριτές κάποιου υπουργείου Προπαγάνδας αλλά οι εταιρείες που τις ενσωμάτωναν στις διαφημιστικές τους εκστρατείες μετατρέποντάς τες σε ακόμη ένα προϊόν.

Info

Δείτε:

Helvetica (2007)

Ο Γκάρι Χάστγουιτ παρουσιάζει την πολιτική και οικονομική ιστορία της γραμματοσειράς Helvetica και μέσα από αυτήν εξηγεί τη σύγκρουση του μοντερνισμού με το μεταμοντέρνο.

Διαβάστε:

The Politics of Typography

Αρθρο του τυπογράφου Nathan Francis για τις πολιτικές προεκτάσεις των διασημότερων γραμματοσειρών.

info-war.gr

INFOWAR
Φρανκενστάιν: το νόθο παιδί της επανάστασης
Καθώς συμπληρώνονται δύο αιώνες από την κυκλοφορία του βιβλίου «Φρανκενστάιν» της Μέρι Σέλεϊ, έχει έρθει η στιγμή να αποκαταστήσουμε τη φήμη του πιο παρεξηγημένου τέρατος στην ιστορία της παγκόσμιας...
Φρανκενστάιν: το νόθο παιδί της επανάστασης
INFOWAR
Ο «δικός μας» Ντόναλντ Τραμπ
Η φιλελεύθερη Αμερική τον αντιμετωπίζει σαν έναν εξωγήινο «Χίτλερ» που προσγειώθηκε στην πολιτική ζωή των ΗΠΑ. Αλλά το ότι ένας πολιτικός κλόουν φτάνει να διεκδικεί την ηγεσία της μεγαλύτερης στρατιωτικής...
Ο «δικός μας» Ντόναλντ Τραμπ
INFOWAR
Το σεξ και η ισότητα θέλουν διάρκεια και σοσιαλισμό
Οι χυδαίες αντιδράσεις σε ΜΜΕ και μέσα δικτύωσης μετά τη δολοφονία της κοπέλας στη Ρόδο και η απόφαση Ισπανών δικαστών να μην αναγνωρίσουν ως βιασμό υπόθεση ομαδικού βιασμού μιας γυναίκας οδηγούν στο...
Το σεξ και η ισότητα θέλουν διάρκεια και σοσιαλισμό
INFOWAR
Βραζιλία: η Volkswagen ερωτεύτηκε έναν φασίστα. Πάλι...
Η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία καλωσόρισε τη νίκη Ζαΐρ Μπολσονάρο, που ζητά επιστροφή στις μέρες της δικτατορίας του 1964-85. Ελάχιστοι θυμούνται ότι η Volkswagen συνεργαζόταν για δεκαετίες με τους...
Βραζιλία: η Volkswagen ερωτεύτηκε έναν φασίστα. Πάλι...
INFOWAR
Hip hop μάχες στα στενά του Καράκας
Μια «ιστοριογράφος» της rap διηγείται την πορεία της μουσικής σκηνής από τα γκέτο του Μπρονξ μέχρι τις παραγκουπόλεις του Καράκας. Ακούγοντας προσωπικές ιστορίες, σχηματίζεις αμέσως πλήρη εικόνα για τους...
Hip hop μάχες στα στενά του Καράκας
INFOWAR
«Respect»: η πολιτική μεταμόρφωση ενός τραγουδιού
Η διασκευή του «Respect» του Οτις Ρέντινγκ από την Αρίθα Φράνκλιν δεν πρόσφερε απλώς μια νέα ερμηνεία σε ένα επιτυχημένο τραγούδι. Ηταν το απόσταγμα της φεμινιστικής, φυλετικής και ταξικής εξέγερσης της...
«Respect»: η πολιτική μεταμόρφωση ενός τραγουδιού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας