• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 10.2°C / 16.2°C
    0 BF
    69%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 7.5°C / 13.2°C
    2 BF
    68%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 14.5°C
    3 BF
    79%
  • Ιωάννινα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    10°C 9.2°C / 9.9°C
    2 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    3 BF
    67%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 8.6°C / 12.6°C
    1 BF
    73%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 5.0°C / 7.4°C
    1 BF
    61%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.6°C / 14.0°C
    2 BF
    94%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 14.1°C / 17.5°C
    3 BF
    70%
  • Μυτιλήνη
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 12.9°C / 14.9°C
    2 BF
    77%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.5°C / 17.9°C
    3 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.3°C / 14.6°C
    4 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    3 BF
    82%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 7.5°C / 7.9°C
    0 BF
    76%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    11°C 7.5°C / 13.3°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 9.8°C / 16.0°C
    2 BF
    79%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    13°C 10.4°C / 16.4°C
    2 BF
    59%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 7.1°C / 11.6°C
    1 BF
    83%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    11°C 9.3°C / 13.3°C
    1 BF
    72%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.8°C / 7.8°C
    1 BF
    92%

Ερνέστο Λακλάου - Σαντάλ Μουφ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σε αναζήτηση της ηγεμονίας

  • A-
  • A+
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο των Ερνέστο Λακλάου και Σαντάλ Μουφ «Ηγεμονία και σοσιαλιστική στρατηγική» (μετάφραση: Αντώνης Γαλανόπουλος, επιμέλεια: Αλέξανδρος Κιουπκιολής, εκδόσεις Επέκεινα 2021). Το έργο αυτό είχε δημοσιευτεί για πρώτη φορά στην αγγλική γλώσσα το 1985, όταν το Τείχος του Βερολίνου ήταν ακόμα στη θέση του και ο ευρωκομμουνισμός εμφανιζόταν σαν ένα ελπιδοφόρο πολιτικό σχέδιο, ικανό να υπερβεί την κληρονομημένη αντίθεση μεταξύ λενινισμού και σοσιαλδημοκρατίας.

Εκκινώντας από τη μαρξιστική παράδοση, την οποία υπέβαλλαν σε κριτική επανεξέταση, οι συγγραφείς του ανίχνευαν έναν νέο «μεταμαρξιστικό» θεωρητικό και στρατηγικό ορίζοντα. Ο μεταμαρξισμός τους δεν συνεπάγεται την ολική απόρριψη του μαρξισμού. Είναι, αντίθετα, μια θεωρητική αναζήτηση που ξεκινάει από τον μαρξισμό, τρέφεται από αυτόν, αλλά είναι ταυτόχρονα ικανή να εντοπίζει τα κενά, τα όρια και τις αντιφάσεις του και να τον υπερβαίνει, προκειμένου να ανταποκριθεί στις ανάγκες και στις προκλήσεις του ιστορικού παρόντος.

Στη δεκαετία του 1980, τόσο η κομμουνιστική όσο και η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά –που ήταν ακόμα ισχυρές εκείνη την εποχή– δυσκολεύονταν να αντιληφθούν τον χαρακτήρα των αιτημάτων που πήγαζαν από τα νέα κοινωνικά κινήματα (τον φεμινισμό, τον αντιρατσισμό, την οικολογία) και δεν μπορούσαν να συνδέσουν αυτά τα αιτήματα με τις διεκδικήσεις του παραδοσιακού εργατικού κινήματος. Οι Λακλάου-Μουφ εκτιμούσαν ότι αυτό που εμπόδιζε τη μαρξιστική παράδοση να κατανοήσει τα νέα κοινωνικά κινήματα ήταν ο οικονομισμός και η ταξική ουσιοκρατία που τη χαρακτήριζαν. Ο μαρξισμός αντιλαμβανόταν πράγματι την πολιτική υποκειμενικότητα ως άμεση έκφραση ταξικών θέσεων. Ο φεμινισμός, ο αντιρατσισμός, η οικολογία δεν ήταν ανταγωνισμοί που θα μπορούσαν να εκφραστούν με ταξικούς όρους και γι’ αυτό παραγνωριζόταν η σημασία τους.

Προκειμένου να υπερβούν αυτό το επιστημολογικό εμπόδιο –που βρισκόταν όμως στον πυρήνα της μαρξιστικής θεωρίας–, οι Λακλάου-Μουφ προσέφευγαν στην έννοια της ηγεμονίας. Στη μαρξιστική παράδοση, η έννοια της ηγεμονίας υποδήλωνε την αναγκαιότητα για την εργατική τάξη να ανοιχτεί σε άλλα αιτήματα, προκειμένου να συνενώσει γύρω της διάφορες κοινωνικές ομάδες. Η ιδέα της ηγεμονίας γεννήθηκε άλλωστε ως απάντηση σε μια κρίση, στην κρίση του μαρξισμού ως επιστημονικής πρόβλεψης της ιστορικής εξέλιξης· πρόβλεψης που δεν επιβεβαιώθηκε εξαιτίας της αυξανόμενης πολυπλοκότητας του κοινωνικού και πολιτικού τοπίου. Οι Λακλάου-Μουφ εξετάζουν τις τρεις διαφορετικές απαντήσεις που δόθηκαν σε αυτήν την κρίση: τη μαρξιστική ορθοδοξία (Κάουτσκι, Πλεχάνοφ), τον ρεβιζιονισμό (Μπερνστάιν) και τον επαναστατικό συνδικαλισμό (Σορέλ). Στη μαρξιστική παράδοση τα ηγεμονικά υποκείμενα συγκροτούνται από το οικονομικό πεδίο, το οποίο κατά κάποιον τρόπο κατευθύνει την ιστορική κίνηση.

Πρωταγωνιστικό υποκείμενο της επανάστασης είναι η εργατική τάξη, ένας φορέας δράσης με ενιαία και ομοιογενή συλλογική βούληση, που καθορίζεται από τη θέση του στις σχέσεις παραγωγής. Ακόμα και εκείνες οι μαρξιστικές τάσεις που προσπάθησαν να υπερβούν τον οικονομισμό και τον ταξικό αναγωγισμό διατηρούσαν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, μιαν ουσιοκρατική αντίληψη της δόμησης του οικονομικού πεδίου. Ο λενινισμός αντιλαμβάνεται την ηγεμονία ως πολιτική ηγεσία της εργατικής τάξης μέσα σε μια ταξική συμμαχία. Ο στοχαστής που είχε αναπτύξει περισσότερο την προβληματική της ηγεμονίας παράγοντας ένα νέο οπλοστάσιο εννοιών (πόλεμος θέσεων, ιστορικός συνασπισμός, συλλογική βούληση, διανοητική και ηθική μεταρρύθμιση κ.ά.) ήταν ο Γκράμσι. Στον Γκράμσι βρίσκουμε πράγματι μιαν αντίληψη του ηγεμονικού δεσμού, που υπερβαίνει σαφώς τη λενινιστική έννοια της «ταξικής συμμαχίας». Το έργο του Γκράμσι γίνεται έτσι η προνομιακή αφετηρία των στοχασμών που αναπτύσσουν οι Λακλάου-Μουφ.

Η θεωρία του Γκράμσι για την ηγεμονία ως συνάρθρωση πληθώρας διαφορετικών αγώνων και αιτημάτων, που δεν μπορούν να αναχθούν όλα σε ταξικές σχέσεις, συνιστά μια ριζική καινοτομία σε σχέση με τις διάφορες τάσεις του μαρξισμού. Η πνευματική και ηθική ηγεσία, όπως την αντιλαμβάνεται ο Γκράμσι, κινείται πέρα από τις «ταξικές συμμαχίες», καθώς προϋποθέτει ότι διάφορα στρώματα συμμερίζονται ένα σύνολο ιδεών και αξιών, καταλήγοντας σε μιαν υψηλότερη σύνθεση, δηλαδή σε μια συλλογική βούληση, η οποία μέσω της ιδεολογίας γίνεται ο οργανικός συνεκτικός ιστός που ενοποιεί έναν «ιστορικό συνασπισμό». Η γκραμσιανή «συλλογική βούληση» είναι επομένως το αποτέλεσμα της πολιτικο-ιδεολογικής συνάρθρωσης διασκορπισμένων και κατακερματισμένων ιστορικών δυνάμεων. Η γκραμσιανή θεωρία για την ηγεμονία ως συνάρθρωση είναι περισσότερο ανοιχτή στην ιδέα της δημοκρατικής πολλαπλότητας. Ωστόσο, ακόμα και στη σκέψη του Γκράμσι υπάρχει ένας ουσιοκρατικός πυρήνας, που σηματοδοτεί τα όρια της θεωρίας του για την ηγεμονία.

Σύμφωνα με τον Γκράμσι, σε κάθε ηγεμονικό σχηματισμό πρέπει πάντα να υπάρχει μια κεντρική ενοποιητική αρχή και αυτή μπορεί να είναι μόνο μια θεμελιώδης κοινωνική τάξη. Σύμφωνα όμως με τους Λακλάου-Μουφ, το να αντιλαμβανόμαστε μια θεμελιώδη κοινωνική τάξη ως προνομιακό υποκείμενο στην κονίστρα της πάλης για τον κοινωνικό μετασχηματισμό σημαίνει ότι διαπράττουμε το μεγάλο «αμάρτημα», που το βιβλίο τους καταγγέλλει αδιάκοπα: την ταξική ουσιοκρατία, δηλαδή το να ορίζουμε την ταυτότητα των υποκειμένων «οντολογικά» και εκ των προτέρων με βάση τις καθορισμένες θέσεις τους στην οικονομική διαδικασία. Ο Γκράμσι χρησιμεύει επομένως ως αφετηρία της μεταμαρξιστικής θεωρητικής αναζήτησης, αλλά ακόμα και σε αυτόν δεν βρίσκονται όλα εκείνα τα στοιχεία που θα επέτρεπαν να τεθεί το ζήτημα της ηγεμονίας πέρα από τη θεματική της δυνητικής ένωσης διάφορων κοινωνικών ομάδων γύρω από την εργατική τάξη. Σύμφωνα με τους Λακλάου-Μουφ, η εποχή των «προνομιακών υποκειμένων» του αντικαπιταλιστικού αγώνα έχει ξεπεραστεί οριστικά.

Δεν υπάρχει άλλωστε καμία λογική και αναγκαία σχέση ανάμεσα στους στόχους του σοσιαλισμού και τις θέσεις των κοινωνικών δρώντων στις σχέσεις παραγωγής. Σε αντίθεση με τον οικονομισμό και τον ταξικό αναγωγισμό που χαρακτηρίζουν τη μαρξιστική παράδοση, οι Λακλάου-Μουφ υποστηρίζουν ότι τα υποκείμενα ενός δυνητικού ηγεμονικού συνασπισμού δεν συγκροτούνται αποκλειστικά από την οικονομική σφαίρα και δεν διαθέτουν εκ των προτέρων «ιστορικά συμφέροντα» που πηγάζουν απευθείας από τις ταξικές τους θέσεις. Κάθε σύγχρονη κοινωνική ταυτότητα χαρακτηρίζεται από αστάθεια και απροσδιοριστία. Η λογική της ηγεμονίας, που γίνεται αντιληπτή ως μια λογική της συνάρθρωσης και της ενδεχομενικότητας, είναι αυτή που έρχεται να καθορίσει την ίδια την ταυτότητα των ηγεμονικών υποκειμένων. Οι Λακλάου-Μουφ ασκούν κριτική και στην αλτουσεριανή έννοια του «επικαθορισμού», η οποία ουσιαστικά επικυρώνει την ιδέα ότι η οικονομία είναι σε τελική ανάλυση ο καθοριστικός παράγοντας, που επιφέρει συγκεκριμένα πολιτικά αποτελέσματα σε κάθε τύπο κοινωνίας.

Ο μεταμαρξισμός τους αμφισβητεί επίσης την κλασική έννοια της «επανάστασης», που προϋποθέτει τη συγκέντρωση της εξουσίας σε ένα κέντρο, το οποίο αναλαμβάνει το καθήκον να αναδιοργανώσει εκ βάθρων την κοινωνία. Το πολιτικό σχέδιο της Αριστεράς πρέπει να κατατείνει αντίθετα στον στόχο της «ριζοσπαστικής και πλουραλιστικής δημοκρατίας». Γράφουν χαρακτηριστικά: «Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι ο εχθρός που πρέπει να καταστραφεί προκειμένου να δημιουργηθεί μέσω της επανάστασης μια εντελώς νέα κοινωνία». Οι δημοκρατικοί αγώνες για ισότητα και ελευθερία πρέπει να επεκταθούν σε ένα ευρύτερο φάσμα κοινωνικών σχέσεων, εξαλείφοντας σταδιακά τις ανισότητες και όλες τις σχέσεις υποταγής. Η ίδια η έννοια του σοσιαλισμού επαναπροσδιορίζεται έτσι, προκειμένου να συνδεθεί οργανικά με την εμβάθυνση και τη ριζοσπαστικοποίηση της δημοκρατίας.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα οικονομικά της ελπίδας
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο της Mariana Mazzucato «Η αξία των πάντων». Σε αυτό το σημαντικό έργο, η Ιταλοαμερικανίδα οικονομολόγος ασκεί τεκμηριωμένη επιστημονική κριτική στην κυρίαρχη...
Τα οικονομικά της ελπίδας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η κοσμοθεωρία του ναζισμού
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Johann Chapoutot «Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού». Η ακόλουθη συνέντευξη του Γιοάν Σαπουτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα L’ Humanité.
Η κοσμοθεωρία του ναζισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
Ο Μαουρίτσιο Φερέρα, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Δημόσιο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, αναλύσει στο τελευταίο βιβλίο του μεταξύ άλλων την κοινωνική σύνθεση του αναπτυγμένου καπιταλισμού.
Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
Κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα «Ταυτότητα». Η ακόλουθη συνέντευξη του Φουκουγιάμα δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Giornale.
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ρίτσαρντ Μπερνστάιν «Γιατί πρέπει να διαβάζουμε Χάνα Αρεντ». Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στους Τάιμς της Νέας Υόρκης.
Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας