Ο Γάλλος γεωγράφος Christophe Guilluy, με τα βιβλία του «La France périphérique» (Flammarion 2015) και «No society» (κυκλοφορεί και στη γλώσσα μας από τις «Εναλλακτικές Εκδόσεις»), σχεδίασε έναν χάρτη των νέων κοινωνικών συγκρούσεων που έχουν ξεσπάσει στη Γαλλία και σε άλλες χώρες της αναπτυγμένης Δύσης. Και πρότεινε μιαν ερμηνεία τους που έχει προκαλέσει ζωηρές συζητήσεις και πολεμικές. Η ακόλουθη συνέντευξη του Κριστόφ Γκιγί δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Manifesto.
● Ο δεξιός λαϊκισμός τροφοδοτείται από την ιδέα ότι η Ευρώπη βαδίζει προς μιαν αναπόφευκτη «παρακμή». Ενώ όμως οι δεξιοί λαϊκιστές περιγράφουν την παρακμή της ηπείρου, εσείς παρουσιάζετε αντίθετα μια κοινωνική ακτινογραφία της κρίσης μιλώντας για το «τέλος της δυτικής μεσαίας τάξης». Τι έχει συμβεί;
Δεν πιστεύω στην ιδέα της παρακμής. Η Ευρώπη παραμένει η πιο πλούσια ήπειρος στον πλανήτη. Το ερώτημα που πρέπει να τεθεί είναι άλλο και αφορά το γεγονός ότι σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε ένα οικονομικό μοντέλο που δεν ενσωματώνει πλέον τις κοινωνικές κατηγορίες που αποτελούσαν κάποτε τη βάση της δυτικής μεσαίας τάξης. Πρόκειται για εργαζόμενους, υπάλληλους, αγρότες, μικρούς επιχειρηματίες, που αντιπροσωπεύουν ακόμα την πλειοψηφία, αλλά δεν έχουν βρει τη θέση τους στο εσωτερικό του νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Χωρίς να πέφτουν υποχρεωτικά στη φτώχεια, αυτές οι κατηγορίες έχουν αποδυναμωθεί κοινωνικά και γι’ αυτό θεωρούν ότι το οικονομικό μοντέλο που προτείνεται από τις κυρίαρχες τάξεις δεν είναι επωφελές.
● Γιατί αυτή η υποβάθμιση εκδηλώθηκε συχνά με ένα συναίσθημα μνησικακίας, που μπορεί να οδηγεί στη σύγκρουση ανάμεσα στους «από κάτω» και στους «από πάνω» μάλλον παρά στις παραδοσιακές μορφές της κοινωνικής σύγκρουσης;
Ενώ η παγκοσμιοποίηση και οι συνέπειές της στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας κατέστησαν δυνατή την ανάδυση μιας κινεζικής ή ινδικής μεσαίας τάξης, ταυτόχρονα κατέστρεψαν τις βιομηχανικές θέσεις εργασίας των δυτικών εργαζόμενων τάξεων. Παντού στη Δύση οι θέσεις εργασίας των λαϊκών τάξεων χάθηκαν ή έγιναν επισφαλείς. Ταυτόχρονα η αγορά της εργασίας πολώθηκε και τώρα είναι διαιρεμένη ανάμεσα σε καλά αμειβόμενες εργασίες υψηλής ειδίκευσης και σε επισφαλείς εργασίες, που εγκλωβίζουν τις λαϊκές τάξεις σε μια μορφή μόνιμης ανασφάλειας. Γι’ αυτό μιλώ για μια βραδεία διαδικασία «εγκατάλειψης της μεσαίας τάξης», που άρχισε με τους εργάτες και συνεχίστηκε έπειτα με τους αγρότες και σήμερα με τους υπάλληλους και με τους αυτοαπασχολούμενους, που είναι και αυτοί όλο και περισσότερο ανασφαλείς. Αυτή η κατάσταση εξηγεί την επιστροφή μιας κοινωνικής σύγκρουσης ανάμεσα στις επισφαλείς δυτικές εργαζόμενες τάξεις και τις άλλες, εκείνες τις ανώτερες, που είναι ενσωματωμένες.
● Το 1987, η Θάτσερ ισχυρίστηκε ότι «η κοινωνία δεν υπάρχει». Τριάντα χρόνια μετά την έναρξη των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, που ενσαρκώνονταν από τη Θάτσερ και τον Ρέιγκαν, αυτή η δυσοίωνη προφητεία έγινε πραγματικότητα;
Η φράση της Θάτσερ «η κοινωνία δεν υπάρχει» φώτιζε μια παγκόσμια διαδικασία που έτεινε στη μείωση του κοινωνικού κράτους και των δημόσιων υπηρεσιών. Η ιδέα ότι οι λαϊκές τάξεις δεν θα έπρεπε να περιμένουν τίποτα από το κράτος συνοδεύτηκε έπειτα από μιαν άλλη θεμελιώδη στροφή, από εκείνη την «απόσχιση των ελίτ» που ο Κρίστοφερ Λας είχε επισημάνει ήδη από τη δεκαετία του 1980. Η απόσχιση δεν αφορά μόνον τις ελίτ αλλά το σύνολο των ανώτερων τάξεων, εκείνων που επωφελούνται από το οικονομικό μοντέλο το οποίο επιβλήθηκε και το οποίο συγκεντροποιείται στις μεγάλες παγκοσμιοποιημένες μητροπόλεις.
● Στο βιβλίο σας «La France périphérique» περιγράφετε την έξοδο των λαϊκών τάξεων προς περιοχές όλο και πιο περιθωριακές σε ό,τι αφορά υπηρεσίες, εργασία, ευκαιρίες. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που παρατηρείται σε όλη τη Δύση;
Στη Γαλλία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Μεγάλη Βρετανία, η δημιουργία θέσεων εργασίας και πλούτου συγκεντρώνεται στις παγκοσμιοποιημένες μητροπόλεις. Ολο και πιο πλούσιες και πυκνοκατοικημένες, αυτές οι μητροπόλεις έχουν γίνει τα νέα μεσαιωνικά φρούρια του 21ου αιώνα. Για πρώτη φορά στην Ιστορία, το μεγαλύτερο τμήμα των εργαζόμενων τάξεων δεν ζει πλέον εκεί όπου δημιουργείται εργασία, αλλά σε μικρότερα κέντρα, σε αποβιομηχανοποιημένες πόλεις μεσαίων διαστάσεων ή στις γεωργικές περιοχές, εκεί όπου η απασχόληση γίνεται όλο και περισσότερο σπάνια και όπου παρατηρείται μια υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών. Το περιβάλλον των περιφερειών, ξεκινώντας από τα γαλλικά προάστια, είναι διαφορετικό. Αυτές οι φτωχές περιοχές βρίσκονται σήμερα στο εσωτερικό όλο και πλουσιότερων μητροπόλεων και φωτίζουν τη λειτουργία της παγκοσμιοποιημένης πόλης, στην οποία οι ανισότητες αυξάνονται διαρκώς. Συγκεντρώνουν μιαν εργατική δύναμη προορισμένη για την ανειδίκευτη και φθηνή εργασία την οποία χρειάζεται η αστική τάξη των μητροπόλεων (ιδιαίτερα στους τομείς των κατασκευών, της παροχής υπηρεσιών σε πρόσωπα, της εστίασης). Πρόκειται για ένα μοντέλο δυνητικά εκρηκτικό, επειδή σε αυτές τις ζώνες ο κοινωνικός καταμερισμός κρύβει και έναν εθνικό διαχωρισμό.
● Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στην κρίση του κόσμου της εργασίας αρχικά και του μεσαίου στρώματος έπειτα, και στην άνοδο του δεξιού λαϊκισμού; Μπορούμε να ανιχνεύσουμε ένα είδος κοινωνικής γεωγραφίας του φαινομένου;
Σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες ο λαϊκισμός εκφράζει την ίδια κοινωνιολογία (τις λαϊκές τάξεις) και την ίδια γεωγραφία (γεωργικές περιοχές, μικρότερα κέντρα, μικρές αποβιομηχανοποιημένες πόλεις). Η περιφερειακή Αμερική εξέλεξε τον Τραμπ και εκείνη του Ηνωμένου Βασιλείου αποφάσισε υπέρ του Brexit. Και παρόλο που τα εθνικά κοινωνικά και οικονομικά περιβάλλοντα είναι διαφορετικά, οι δυναμικές που έχουν ενεργοποιηθεί είναι λίγο ώς πολύ οι ίδιες. Στο Nord-Pas de Calais, πρώην οχυρό της Αριστεράς, οι εργαζόμενες τάξεις, και συγκεκριμένα οι εργάτες και οι αγροτικοί πληθυσμοί, ψηφίζουν τώρα υπέρ της Μαρίν Λεπέν.
● Σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο, εμφανίστηκε στη Γαλλία το κίνημα των «κίτρινων γιλέκων». Τι αντιπροσωπεύει κατά τη γνώμη σας;
Νομίζω ότι αυτό το κίνημα αντιπροσωπεύει τη συγκεκριμένη ενσάρκωση της έννοιας «περιφερειακή Γαλλία». Αντιστοιχεί δηλαδή ακριβώς στη γεωγραφία εκείνης της λαϊκής και διάσπαρτης Γαλλίας, στην οποία βρίσκουμε όλες τις κοινωνικές κατηγορίες που έγιναν πιο ευάλωτες από το τωρινό οικονομικό μοντέλο: εργάτες και υπαλλήλους στις πόλεις και στα χωριά, νέους και συνταξιούχους. Από αυτή την άποψη, τα «κίτρινα γιλέκα» είναι μια θετική ένδειξη της συντελούμενης ταξικής ανασύνθεσης. Αν και έχει σημασία να σημειώσουμε ότι αυτό το κίνημα δεν είναι ούτε δεξιό ούτε αριστερό, αλλά αντιπροσωπεύει την εργατική τάξη του 21ου αιώνα, η οποία στην πλειονότητά της δεν φαίνεται να πιστεύει πλέον στη διάκριση Δεξιά/Αριστερά.
● Στα συμπεράσματα του βιβλίου σας εξηγείτε ότι το ζητούμενο δεν είναι πλέον «να διαχειριστούμε την κοινωνική οπισθοδρόμηση, αλλά να ξαναφτιάξουμε από την αρχή την κοινωνία»…
Θεωρώ ότι είναι η μοναδική δυνατή λύση. Δεν μπορούμε ωστόσο να «φτιάξουμε την κοινωνία» χωρίς να ενσωματώσουμε τις λαϊκές τάξεις, που αντιπροσωπεύουν την πλειονότητα του πληθυσμού. Αν τίποτα δεν αλλάξει, η λαϊκή διαμαρτυρία δεν θα σταματήσει, τα «κίτρινα γιλέκα» όπως και οι υποστηρικτές του Brexit θα συνεχίσουν να υπάρχουν και στα προσεχή εκατό χρόνια. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι κυρίαρχες τάξεις όπως και τα πολιτικά κόμματα οφείλουν να αναθεωρήσουν τα προγράμματά τους. Είναι αναγκαίο να ανταποκριθούν στα νέα κοινωνικά και πολιτισμικά αιτήματα, παίρνοντας υπόψη τους ότι ο λαός δεν θα χαθεί ποτέ.
