Aπό τότε που ολόκληρη η γη υποδιαιρέθηκε σε τμήματα, σε καθένα από τα οποία ασκούν την αποκλειστική κυριαρχία τους οι πληθυσμοί που το κατοικούν, από τότε δηλαδή που ο επίγειος χώρος θεωρείται πλήρης, χωρίς κενά, οι έξοδοι είναι είσοδοι σε περιοχές άλλων. Θα μπορούσαμε να πούμε: οι λαοί στον χώρο της γήινης σφαίρας είναι συγκοινωνούντα δοχεία.
Ωστόσο, όποιος βγαίνει δεν βρίσκει πάντα πού να μπει. Διαμάχες μεταξύ φυλών, πόλεμοι, λιμοί, πολιτικές, θρησκευτικές, φυλετικές διώξεις, «εθνοκαθάρσεις» υποχρεώνουν ολόκληρους λαούς να αναζητούν σωτηρία φεύγοντας από τη γη τους, χωρίς να τους προσφέρεται κάποια άλλη. Μετεωρίζονται, θα λέγαμε, πάνω από το κενό και υποβαθμίζονται σε «γυμνή ζωή», που μπορεί να αγνοηθεί, να προσβληθεί, να καταπιεστεί. Η βία είναι ακραία όχι όταν σου αρνούνται δικαιώματα, αλλά όταν σου λένε: για σένα και για τον λαό σου δεν υπάρχει θέση στον κόσμο. Ολοι έχουν μια πατρίδα, αλλά σε σένα την αρνούνται, και όταν σου την αρνούνται όλοι, είναι σαν ολόκληρη η ανθρωπότητα να σου έχει κηρύξει τον πόλεμο. Είσαι παγιδευμένος. Μπορεί να αρχίζουν από μικρές αυθαιρεσίες, αλλά βήμα το βήμα φτάνουν στην τελική βία. Το δικαίωμα να κατοικούμε σε έναν τόπο είναι προϋπόθεση κάθε άλλου δικαιώματος. Βρισκόμαστε στην Ευρώπη, στις δεκαετίες 1930 και 1940. Σε εκατομμύρια πρόσωπα τους αρνήθηκαν τον τόπο τους. Δεν υπήρχε ένα «αλλού», επειδή στην πολιτική οργάνωση του κόσμου δεν υπήρχαν κενοί χώροι και οι άνθρωποι ζούσαν σε έναν «μοναδικό κόσμο», ο οποίος επιπλέον ήταν «κορεσμένος». Γι’ αυτό η εκδίωξη προμήνυε την αποβολή από την ανθρωπότητα. Για να προσπαθήσουν να αποτρέψουν την τρομερή κατάσταση εκατομμυρίων προσώπων προορισμένων για εξόντωση, το 1938, στο Εβιάν, συγκλήθηκε μια συνδιάσκεψη στην οποία συμμετείχαν 32 χώρες. Απέβλεπαν σε μια συμφωνία της διεθνούς κοινότητας για την κατανομή των προσφύγων με βάση τις ικανότητες υποδοχής των διάφορων χωρών.
Υπήρξε μια σχεδόν ολική αποτυχία (ο Χίτλερ μπόρεσε να την εκμεταλλευτεί ως εξής: αν οι δημοκρατίες δεν είναι διατεθειμένες να δώσουν χώρο στους εβραίους, γιατί να το κάνω εγώ;). Το 1939, ένα καράβι, το St. Louis, με καπετάνιο τον Γκούσταβ Σρέντερ, προσπάθησε να σώσει καμιά χιλιάδα καταδιωκόμενους από τους ναζιστές. Το «ταξίδι των καταραμένων» ξεκίνησε από το Αμβούργο, το καράβι κατευθύνθηκε στην Κούβα όπου το απώθησαν, προσπάθησε μάταια να καταφύγει στη Φλόριντα κι έπειτα στον Καναδά, μέχρις ότου αυτό το πλοίο φάντασμα υποχρεώθηκε να επιστρέψει στην Ευρώπη. Μέσα στην απελπισία του ο καπετάνιος σχεδίασε ένα ηθελημένο ναυάγιο στις ακτές της Αγγλίας, ώσπου τελικά κατόρθωσε να προσαράξει στην Αμβέρσα, όπου άλλωστε η οδύσσεια των επιβατών στη γη δεν τέλειωσε.
Ιστορίες κυνισμού που επαναλαμβάνονται σήμερα όπως και τότε με τα ίδια επιχειρήματα: κόστη της υποδοχής, δημόσια τάξη, ανταγωνισμός με τους αυτόχθονες εργαζόμενους, «πρώτα οι ομοεθνείς» κ.λπ. κ.λπ. Βρισκόμαστε ακόμα στο ίδιο σημείο; Εχουμε χάσει τη μνήμη μας και δεν έχουμε διδαχθεί τίποτα; Εδώ διασταυρώνονται δυο αρχές, καθεμιά με τους δικούς της υποστηρικτές, που στις περιόδους κρίσης συγκρούονται χωρίς μεσολαβήσεις: πολιτική εθνικής κυριαρχίας και ανθρωπιστικός οικουμενισμός. Για την πρώτη, θεμελιώδης όρος είναι η υπεράσπιση των «ιερών συνόρων της πατρίδας». Για τη δεύτερη, η προστασία των δικαιωμάτων των ανθρώπινων υπάρξεων ως τέτοιων, δικαιωμάτων που δεν γνωρίζουν σύνορα.
Ο καιρός μας αμφιταλαντεύεται αναποφάσιστος ανάμεσα στη μια και στην άλλη αρχή. Το πλήθος που προσβάλλει τους μετανάστες οι οποίοι αποβιβάζονται από τα καράβια που τους έσωσαν και το πλήθος που χειροκροτεί τους μετανάστες αντιπροσωπεύουν τις δυο κοσμοαντιλήψεις. Η Οικουμενική Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου του 1948 (ένα κείμενο που δεν έχει ισχύ νόμου, αλλά είναι ένα βήμα στη διαμόρφωση της συνείδησης του καιρού μας) ορίζει ότι «κάθε άτομο έχει το δικαίωμα να εγκαταλείψει οποιαδήποτε χώρα, συμπεριλαμβανόμενης της δικής του, και να επιστρέψει σε αυτήν». Σύμφωνα με την προαναφερθείσα αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων, σε αυτό το ατομικό δικαίωμα θα έπρεπε να αντιστοιχεί μια γενική υποχρέωση υποδοχής. Δεν είναι έτσι. Θα μπορούσε ίσως να γίνει την ουτοπική μέρα κατά την οποία θα έπεφταν οι φραγμοί μεταξύ των κυρίαρχων κρατών.
Οσο η κατάσταση δεν αλλάζει, οι τραγωδίες των μεταναστών παραμένουν πολιτικά ζητήματα και η κυνική και ανήμπορη πολιτική μπορεί να περιορίζεται στο να επιτρέπει να πολλαπλασιάζονται οι μη-τόποι στους οποίους θα αποφορτίζεται η μεταναστευτική πίεση. Το τι σημαίνει η αδυναμία της πολιτικής στους καιρούς του κορεσμού των χώρων θα μπορούσαν να μας το πουν οι εκατοντάδες χιλιάδες ή μάλλον τα εκατομμύρια των ανθρώπων που, υποκινούμενοι από την αναγκαιότητα επιβίωσης και διωγμένοι από τις χώρες τους, συνωστίζονται σε απάνθρωπες συνθήκες στα στρατόπεδα προσφύγων.
Σχεδόν ένα έθνος φτωχών, άμορφο, αποδιωγμένο, εγκατεστημένο προσωρινά σε χώρους όπως οι σιδηροδρομικοί σταθμοί, οι δημόσιοι κήποι, τα παραπήγματα και οι καταυλισμοί από σκηνές. Τα στρατόπεδα των προσφύγων είναι ήδη δομικά στοιχεία της «παγκόσμιας τάξης». Γεννιούνται προσωρινά αλλά εδραιώνονται και γίνονται αναγκαία στοιχεία ισορροπίας σε έναν κόσμο τραγικά ανισόρροπο. Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσα υπάρχουν ούτε πόσα πρόσωπα περιέχουν. Υπολογίζεται κατά προσέγγιση ότι πάνω από εβδομήντα εκατομμύρια ανθρώπινες υπάρξεις ζουν εκεί στοιβαγμένες, με παιδιά που δεν έχουν δει ποτέ κάτι άλλο εκτός από παραπήγματα και λάσπη, καυτό ήλιο ή ανυπόφορο κρύο, χωρίς υπηρεσίες, χωρίς σχολεία, σε συνθήκες υγιεινής που, αν τις δεις, στρέφεις αλλού το βλέμμα σου. Εκεί συγκατοικούν με την εγκληματικότητα, τη βία, την εκμετάλλευση και την πορνεία. Τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν ανασταλεί στην πράξη.
Η διαφορά ανάμεσα σε «στρατόπεδα» και «λάγκερ» τείνει να χαθεί, όπως στην περίπτωση της Λιβύης. Το μέγιστο που οι κυβερνήσεις είναι σε θέση να κάνουν είναι απόπειρες σμάλτωσης (όπως για τις σκουριές, εδώ για τις ανθρώπινες σκουριές). Είναι διαδεδομένα σε ολόκληρο τον κόσμο, ιδίως στις φτωχότερες χώρες ή στις παραμεθόριες χώρες: Παλαιστίνη, Ιορδανία, Μπαγκλαντές, Τουρκία, Ελλάδα, Υεμένη, Ουγκάντα, Σουδάν, Ιράν, Λίβανος, Αιθιοπία, Βενεζουέλα, Κένυα, Κατάρ. Ας προσθέσουμε τις πελώριες υποβαθμισμένες περιφέρειες των τερατωδών και ακυβέρνητων μεγαλουπόλεων: παραγκουπόλεις, τενεκεδουπόλεις, φαβέλες, τόποι και αυτοί σμάλτωσης ενός ανθρώπινου πλεονάσματος. Υπολογίζεται ότι τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν σε τέτοιες συνθήκες. Προσεγγίζουμε και εδώ τον κορεσμό;
Αυτή η πελώρια ανθρωπότητα βρίσκεται σε συνθήκες παρόμοιες με εκείνες των καταδιωκόμενων εβραίων στις χώρες της Ευρώπης όπου είχαν εγκατασταθεί από αιώνες, όταν αναζητούσαν σωτηρία σε κάποιο νέο λιμάνι συναντώντας κάθε είδους δυσκολίες. Ξεριζωμένοι, χωρίς δυνατότητα να φυτέψουν νέες ρίζες, μόνον αριθμοί και μάλιστα αβέβαιοι αριθμοί επειδή δεν υπάρχουν απογραφές. Η οργάνωση του τωρινού κόσμου φαίνεται να χρειάζεται μια τέτοια μάζα εξοστρακισμένων.
Συνοψίζοντας: εγκατάλειψη στην τύχη τους, στη βούληση των κρατών, στον εγκλεισμό σε μη-τόπους. Μόνον γι’ αυτό είμαστε ικανοί; Οταν θα δούμε πώς θα καταλήξει, τι θα λέμε για μας; Ο πολιτισμός που υπερήφανα αποκαλούμε «Δύση» θα είναι σε ειρήνη με τον εαυτό του;
