Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Δήμιοι και θύματα

Πρίμο Λέβι

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Δήμιοι και θύματα

  • A-
  • A+

Στις 31 Ιουλίου συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του Πρίμο Λέβι (1919-1987). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Τσβετάν Τοντορόφ «La signature humaine» (Seuil 2009)


Ο Πρίμο Λέβι είναι ο υποδειγματικός μάρτυρας ενός από τα πιο τρομερά γεγονότα της ευρωπαϊκής ιστορίας, του εκτοπισμού εκατομμυρίων ανθρώπινων υπάρξεων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και της υποβάθμισής τους σε δούλους από το γερμανικό ναζιστικό κράτος. Νεαρός αντιστασιακός στην Ιταλία, θα συλληφθεί το 1944 και, ως Eβραίος, θα σταλεί στο Αουσβιτς, από όπου θα βγει με την απελευθέρωση του στρατοπέδου, έναν χρόνο αργότερα.

Μετά την επιστροφή του στην Ιταλία, γράφει, το 1946, ένα βιβλίο μαρτυρίας και ανάλυσης, αφιερωμένο στην εμπειρία του, το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος». Ενα βιβλίο το οποίο αρχικά περνάει απαρατήρητο, αλλά με το πέρασμα του χρόνου γίνεται κλασικό και οδηγεί τον Λέβι να επανέρχεται συνεχώς στα θέματα που πραγματεύτηκε σε αυτό –με την ευκαιρία συναντήσεων με τους αναγνώστες, επανεκδόσεων ή μεταφράσεων.

Αυτοί οι στοχασμοί καταλήγουν στη συγγραφή ενός νέου βιβλίου: «Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν». Το βιβλίο αυτό, που εκδόθηκε το 1986, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, κλείνει μια συγγραφική σταδιοδρομία που άρχισε σαράντα χρόνια νωρίτερα και μας φαίνεται σήμερα σαν η πνευματική διαθήκη του συγγραφέα του. Οπως το λέει ο ίδιος στο πρώτο του κεφάλαιο, αυτό το έργο διαφέρει διπλά από το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος»: οι στοχασμοί κυριαρχούν εδώ σε σχέση με τις αφηγήσεις, μολονότι δεν λείπουν και οι τελευταίες· και ο Λέβι καταγράφει λιγότερο την προσωπική του εμπειρία και περισσότερο εκείνη των άλλων, την οποία ανακάλυψε διαβάζοντας τις εξιστορήσεις τους ή ακούγοντας τα λόγια τους.

Ωστόσο, το μήνυμα των δύο βιβλίων παραμένει παρόμοιο. Και στο ένα και στο άλλο, ο Λέβι διατρανώνει την κοινή μας ανθρωπιά –όλων μας, όποιες και αν είναι οι πεποιθήσεις μας και οι ενέργειές μας. Στο πρώτο, υπογράμμιζε την ανθρωπιά των κρατουμένων, οι οποίοι ωστόσο θεωρούνταν από τους δεσμοφύλακές τους δούλοι ή υπάνθρωποι. Στο δεύτερο, παραχωρεί περισσότερο χώρο στην ανθρωπιά των δεσμοφυλάκων, των Ες-Ες, των Γερμανών.

Η δύναμη του Λέβι βρίσκεται εδώ: χωρίς ποτέ να χάνει από την οπτική του τον ανυπέρβλητο διαχωρισμό ανάμεσα στο καλό και το κακό, κατορθώνει να παίρνει υπόψη του όλες τις αποχρώσεις σε καθεμιά από αυτές τις έννοιες. Κατορθώνει να διατηρεί αυτή την τόσο δύσκολη ισορροπία: να μη γίνεται ούτε μηδενιστής ούτε μανιχαϊκός, να διατυπώνει αξιολογικές κρίσεις χωρίς ωστόσο να αναγορεύεται σε ηθικολόγο κατήγορο.

Στον Λέβι επομένως τα θύματα δεν θα εξιδανικευτούν ούτε οι δήμιοι θα περιγραφούν μόνο με μελανά χρώματα. Κι ωστόσο δεν συγχέει ποτέ δήμιους και θύματα. Το «Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν» είναι μια μακρά συνηγορία υπέρ της πολυπλοκότητας.

Ο Λέβι απορρίπτει τις εύκολες απαντήσεις, αισθάνεται την ανάγκη να εξετάσει λεπτομερειακά τα υπέρ και τα κατά. Κάθε κεφάλαιο «περιπλέκει» ένα διαφορετικό θέμα.

Το πρώτο μας θυμίζει πόσο απατηλή είναι η μνήμη και γιατί δεν πρέπει να την εμπιστευόμαστε τυφλά, ακόμη και όταν αυτή δεν χειραγωγείται προκειμένου να αποδείξει την αθωότητα εκείνου που θυμάται.

Το δεύτερο προσεγγίζει το φάσμα των συμπεριφορών που εκδηλώνονταν στο στρατόπεδο και που κινούνταν από την πιο καθαρή αθωότητα ώς την πιο μεγάλη ενοχή –με άπειρες αποχρώσεις ενδιάμεσα.

Ο ίδιος το λέει σε μια συνέντευξη που έδωσε όταν εκδόθηκε το βιβλίο: «Το κεντρικό κεφάλαιο, το πιο σημαντικό του βιβλίου, είναι εκείνο που έχει τίτλο “Η γκρίζα ζώνη”». Το επόμενο κεφάλαιο αναρωτιέται για τους λόγους της ντροπής που νιώθουν οι επιζήσαντες, ορισμένοι από τους οποίους είναι υπερβολικοί και άλλοι δικαιολογημένοι. Και συνεχίζει έτσι μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο, που δείχνει πόσο διαφορετικές μεταξύ τους είναι οι θέσεις που υιοθετούν οι Γερμανοί αναγνώστες του, οι οποίοι του στέλνουν επιστολές για το θέμα του πρώτου βιβλίου του. Γιατί πρέπει να θυμόμαστε αυτή τη σκοτεινή σελίδα του παρελθόντος μας; Επειδή τα ανθρώπινα πάθη και οι συμπεριφορές δεν αλλάζουν ξαφνικά και, επομένως, ακόμη και αν αλλάζουν η τεχνολογία και οι θεσμοί, η ιστορία επαναλαμβάνεται. Η ιδέα όμως ότι τόσο τραγικές στιγμές μπορεί να επαναληφθούν είναι ανυπόφορη για τον Λέβι. «Συνέβη, επομένως μπορεί να ξανασυμβεί: είναι η ουσία των όσων έχουμε να πούμε», γράφει στον επίλογό του.

Ο Λέβι θεωρεί λιγότερο πιθανό (και προφανώς έχει δίκιο) να επαναληφθούν τα ίδια γεγονότα, να επανέλθει δηλαδή ένα ναζιστικό καθεστώς στο κέντρο της Ευρώπης, και ανησυχεί περισσότερο για μια διασπορά γνωρισμάτων που κατέστησαν δυνατό τον τρόμο –σε άλλους τόπους, με άλλα ονόματα, με νέες δικαιολογίες, που δεν φτάνουν στον ίδιο παροξυσμό κι ωστόσο παράγουν ατέλειωτες σφαγές και οδύνες.

Ενάντια σε αυτή τη διάδοση του κακού, θεωρεί ότι η υπενθύμιση του παρελθόντος μπορεί να είναι ωφέλιμη: χρειάζεται να θυμίζουμε αδιάκοπα τον παλαιό τρόμο. Και αυτό έκανε σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του μετά το Αουσβιτς. Στην αρχή του βιβλίου του, ο Λέβι αφηγείται ότι ο ίδιος, όπως και πολλοί άλλοι επιζήσαντες, βασανιζόταν από μια σκέψη: ότι οι οδύνες του θα έμεναν αγνοημένες, ότι αυτή η σελίδα της ιστορίας δεν θα γραφόταν ποτέ. Σε έναν επαναλαμβανόμενο εφιάλτη, έβλεπε ότι μιλούσε για τα όσα έζησε και οι ακροατές του δεν τον άκουγαν και έφευγαν χωρίς να πουν μια λέξη. Αυτή ήταν αναμφίβολα και η ελπίδα των ναζιστών ηγετών, οι οποίοι σχεδίαζαν να εξαφανίσουν όλα τα ίχνη των εγκλημάτων τους.

Σήμερα μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι αυτοί οι φόβοι καθώς και αυτές οι ελπίδες ήταν μάταιες. Κανένα γεγονός της ιστορίας δεν προκάλεσε τόσα σχόλια όσα αυτός ο πόλεμος. Οι σελίδες που αφιερώθηκαν σε αυτόν μετριούνται σε εκατομμύρια. Και κανείς -τουλάχιστον στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης- δεν μπορεί να αποφύγει τις ταινίες ή τις εβδομαδιαίες εκπομπές που αφιερώνονται από την τηλεόραση στους παραλογισμούς του ναζισμού. Το όνομα του Χίτλερ όχι μόνο δεν έχει λησμονηθεί, αλλά έχει γίνει πασίγνωστο. Κι ωστόσο, παρότι δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να επιστρέψει ανάμεσά μας ένας ίδιος κι απαράλλακτος ναζισμός, συμπεριφορές όπως εκείνες που κατέστησαν εφικτό τον ναζισμό δεν είναι σπάνιες.

Ο Λέβι είχε δίκιο, η μνήμη είναι αναγκαία· οφείλουμε όμως να προσθέσουμε σήμερα ότι αυτή δεν επαρκεί. Γιατί; Επειδή όλοι έχουμε την τάση να την εκμεταλλευόμαστε προς όφελός μας. Εμείς ταυτιζόμαστε με τα αθώα θύματα, πράγμα που μας δίνει αμέσως το δικαίωμα να απαιτούμε αποζημιώσεις. Ή ταυτιζόμαστε με τους άμεμπτους ήρωες, πράγμα που μας επιτρέπει να αποσιωπούμε τα δικά μας εγκλήματα. Αρκεί να αλλάξουμε τόπο, ετικέτα, περιστάσεις, και δεν βλέπουμε πλέον κανέναν λόγο να αντλήσουμε μαθήματα από το παρελθόν που θα ταίριαζαν και σε μας.

Οι Γάλλοι αντιστασιακοί και μαχητές του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου δεν αγνοούσαν διόλου τη ναζιστική φρίκη. Αυτό δεν τους εμπόδισε, μετά την Απελευθέρωση, να πνίξουν μέσα στο αίμα τα αιτήματα λίγο περισσότερης αυτονομίας που διατύπωναν οι λαοί των γαλλικών αποικιών.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δύναμη του βλέμματος
Συμπληρώθηκαν φέτος τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Πρίμο Λέβι (1919-1987). Ο Ιταλοεβραίος Λέβι πήρε μέρος στην Αντίσταση και στη δράση μιας αντάρτικης ομάδας, προσκείμενης στην οργάνωση «Δικαιοσύνη και...
Η δύναμη του βλέμματος
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η γεωγραφία του τρόμου
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Αμερικανού ιστορικού Τίμοθι Σνάιντερ «Αιματοβαμμένες χώρες. Η Ευρώπη μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν». Αιματοβαμμένες χώρες είναι οι τόποι στους οποίους από το...
Η γεωγραφία του τρόμου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η προοπτική του χάους
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του γνωστού Ισπανού κοινωνιολόγου Μανουέλ Καστέλς «Rupture: The crisis of liberal democracy» (Polity Press 2018).
Η προοπτική του χάους

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας