Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η δημοκρατία του κοινού

Μπερνάρ Μανέν

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η δημοκρατία του κοινού

  • A-
  • A+

Στους καιρούς μας, παρατηρούμε ότι τα κόμματα παραχωρούν όλο και μεγαλύτερο χώρο και ρόλο στα πρόσωπα. Το κενό που δημιουργείται από την υποχώρηση της επιρροής των ιδεολογιών, από τη διάλυση των μεγάλων συλλογικών ταυτοτήτων και από την έλλειψη αξιόπιστων προγραμμάτων, έρχεται να το καλύψει η εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του ηγέτη. Η ενεργητική πολιτική συμμετοχή και η πολιτική στράτευση μειώθηκαν στο ελάχιστο, ενώ αυξήθηκε πολύ η σημασία που αποδίδεται στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, στις δημοσκοπήσεις και στο πολιτικό μάρκετινγκ. Ενας Γάλλος πολιτικός στοχαστής, ο Μπερνάρ Μανέν, στο βιβλίο του «Principes du gouvernement représentatif» (Calman-Lévy 1995), είχε μιλήσει για τη «δημοκρατία του κοινού», για να υπογραμμίσει ότι η αντιπροσώπευση μεταβάλλεται σε απευθείας σχέση ανάμεσα στον ηγέτη και την «κοινή γνώμη». Από το βιβλίο αυτό παραθέτουμε στη συνέχεια ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα.


Τα τελευταία χρόνια συντελέστηκε μια αξιοσημείωτη μεταβολή στην ανάλυση των εκλογικών αποτελεσμάτων. Πριν από το 1970, οι περισσότερες από τις μελέτες για τις εκλογές κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι οι πολιτικές προτιμήσεις μπορούσαν να εξηγηθούν από τα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά των ψηφοφόρων.

Μια σειρά πρόσφατων εργασιών για το θέμα καταδεικνύει ότι αυτό δεν ισχύει πλέον. Τα αποτελέσματα των εκλογών διαφοροποιούνται σημαντικά από τη μια εκλογική αναμέτρηση ώς την επόμενη, ακόμα και όταν το κοινωνικο οικονομικό και πολιτιστικό υπόβαθρο των ψηφοφόρων παραμένει απαράλλακτο.

Η προσωπικότητα των υποψηφίων φαίνεται να είναι ένας από τους ουσιώδεις παράγοντες αυτών των διαφοροποιήσεων: οι άνθρωποι ψηφίζουν διαφορετικά από τη μια αναμέτρηση στην άλλη, ανάλογα με τα συγκεκριμένα πρόσωπα που ανταγωνίζονται για την ψήφο τους. Οι εκλογείς τείνουν όλο και περισσότερο να ψηφίζουν ένα πρόσωπο και όλο και λιγότερο ένα κόμμα ή ένα πρόγραμμα.

Αυτό το φαινόμενο σηματοδοτεί μια ρήξη σε σχέση με αυτό που θεωρούνταν η κανονική εκλογική συμπεριφορά στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, δημιουργώντας την εντύπωση μιας κρίσης της αντιπροσώπευσης. Οπως είδαμε ωστόσο, ο κυρίαρχος ρόλος των κομματικών σημάτων στις εκλογές χαρακτηρίζει μόνον έναν ιδιαίτερο τύπο αντιπροσώπευσης, δηλαδή τη δημοκρατία των κομμάτων.

Είναι επίσης δυνατόν να δούμε τον παρόντα μετασχηματισμό ως επιστροφή σε ένα χαρακτηριστικό του κοινοβουλευτισμού: στον προσωπικό χαρακτήρα της σχέσης αντιπροσώπευσης. Οι αναλυτές έχουν εδώ και καιρό παρατηρήσει ότι στις δημοκρατικές χώρες υπάρχει μια τάση προς την προσωποποίηση της εξουσίας. Στις χώρες όπου ισχύει η άμεση εκλογή του επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας, οι προεδρικές εκλογές τείνουν να γίνουν οι κυριότερες εκλογές, που διαμορφώνουν ολόκληρη την πολιτική ζωή.

Στις χώρες όπου ο επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας είναι και ο ηγέτης του κόμματος της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, οι εκλογικές εκστρατείες και οι εκλογές για το Κοινοβούλιο εστιάζονται στην προσωπικότητα του ηγέτη.

Τα κόμματα παίζουν ακόμα έναν κεντρικό ρόλο. Αυτά προμηθεύουν πολύτιμους πόρους, όπως τα δίκτυα επαφής και επιρροής, την ικανότητα συλλογής χρημάτων και την εθελοντική δράση των ακτιβιστών. Τείνουν όμως να γίνουν εργαλεία στην υπηρεσία ενός ηγέτη. Διαφορετικά απ’ ό,τι στον κοινοβουλευτισμό, ο επικεφαλής της κυβέρνησης, και όχι ο βουλευτής, θεωρείται ο κατεξοχήν αντιπρόσωπος. Οπως στον κοινοβουλευτισμό ωστόσο, η σχέση ανάμεσα στον αντιπρόσωπο και τους εκλογείς του έχει έναν ουσιωδώς προσωπικό χαρακτήρα. Η παρούσα κατάσταση φαίνεται να έχει δύο αιτίες.

Πρώτα απ’ όλα, τα κανάλια της πολιτικής επικοινωνίας επηρεάζουν τον χαρακτήρα της σχέσης αντιπροσώπευσης. Μέσα από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, οι υποψήφιοι μπορούν εκ νέου να επικοινωνούν απευθείας με τους εκλογείς τους χωρίς τη μεσολάβηση των κομματικών δικτύων. Η εποχή των ανθρώπων του κόμματος και των πολιτικών ακτιβιστών έχει τελειώσει. Εξάλλου, η τηλεόραση προσδίδει μιαν ιδιαίτερη βαρύτητα και ένταση στην προσωπικότητα των υποψηφίων. Με μιαν ορισμένη έννοια, αυτή αναζωογονεί τον χαρακτήρα «πρόσωπο με πρόσωπο» του αντιπροσωπευτικού δεσμού που διέκρινε την πρώτη μορφή αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης.

Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας όμως ευνοούν συγκεκριμένες προσωπικές ιδιότητες: οι επικρατέστεροι υποψήφιοι δεν είναι οι τοπικοί προύχοντες, αλλά αυτό που αποκαλούμε «τηλεγενείς μορφές», δηλαδή πρόσωπα που έχουν μεγαλύτερη εξοικείωση με τις τεχνικές της μαζικής επικοινωνίας σε σχέση με άλλα.

Αυτό που παρακολουθούμε σήμερα δεν είναι μια απομάκρυνση από τις αρχές της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης, αλλά μια αλλαγή στον τύπο της ελίτ που επιλέγεται. Οι εκλογές εξακολουθούν να αναδεικνύουν στα αξιώματα άτομα που κατέχουν διακριτά χαρακτηριστικά. Αυτά τα άτομα διατηρούν τον ελιτίστικο χαρακτήρα που είχαν πάντα. Ωστόσο, μια νέα ελίτ των ειδικών της επικοινωνίας αντικατέστησε τον πολιτικό ακτιβιστή και τον κομματικό γραφειοκράτη.

Η δημοκρατία του κοινού είναι η κυβέρνηση του ειδικού των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ο όλο και μεγαλύτερος ρόλος των προσωπικοτήτων σε βάρος των προγραμμάτων είναι μια απάντηση στις νέες συνθήκες στις οποίες οι εκλεγμένοι λειτουργοί ασκούν την εξουσία τους. Το πεδίο της κυβερνητικής δραστηριότητας έχει επεκταθεί σημαντικά στη διάρκεια των τελευταίων εκατό ετών. Η κυβέρνηση δεν ρυθμίζει πλέον απλώς το γενικό πλαίσιο της κοινωνικής ζωής.

Σήμερα αυτή παρεμβαίνει σε μιαν ολόκληρη σειρά πεδίων (ιδίως στην οικονομική σφαίρα), παίρνοντας συγκεκριμένες αποφάσεις. Για τους υποψηφίους είναι πιο δύσκολο να δίνουν συγκεκριμένες υποσχέσεις. Δεν θα μπορούσαν να τις διαχειριστούν και να τις τηρήσουν.

Ακόμα πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι, με αφετηρία τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το περιβάλλον στο οποίο δρα η κυβέρνηση έχει γίνει πολύ πιο περίπλοκο. Εξαιτίας της αυξανόμενης οικονομικής αλληλεξάρτησης, το περιβάλλον που αντιμετωπίζει κάθε κυβέρνηση είναι το αποτέλεσμα αποφάσεων τις οποίες παίρνει ένας όλο και μεγαλύτερος αριθμός παραγόντων.

Με τη σειρά του αυτό σημαίνει ότι τα προβλήματα που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι πολιτικοί, όταν βρεθούν στην κυβέρνηση, γίνονται όλο και λιγότερο προβλέψιμα. Οταν θέτουν υποψηφιότητα για κυβερνητικά αξιώματα, οι πολιτικοί γνωρίζουν ότι θα πρέπει να αντιμετωπίσουν απρόβλεπτες καταστάσεις. Γι’ αυτό αποφεύγουν να δέσουν τα χέρια τους, δεσμευόμενοι από ένα λεπτομερειακό πρόγραμμα.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι σύγχρονες κυβερνήσεις χρειάζονται μιαν εξουσία διακριτικής ευχέρειας σε σχέση με τα πολιτικά προγράμματα, καθώς γίνεται όλο και πιο δύσκολο να προβλεφθούν όλα τα γεγονότα που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν. Αν από τις παρούσες περιστάσεις απαιτείται μια ορισμένη μορφή διακριτικής εξουσίας, είναι λογικό οι υποψήφιοι να παρουσιάζουν τις ιδιαίτερες προσωπικές ικανότητές τους και την προδιάθεσή τους να παίρνουν ορθές αποφάσεις μάλλον, παρά να δεσμεύονται με συγκεκριμένες υποσχέσεις. Ακόμα και οι ψηφοφόροι γνωρίζουν ότι η κυβέρνηση πρέπει να αντιμετωπίσει απρόβλεπτα γεγονότα.

Από τη σκοπιά τους επομένως, η προσωπική εμπιστοσύνη που εμπνέει ο υποψήφιος είναι ένα κριτήριο επιλογής περισσότερο κατάλληλο από την αξιολόγηση των μελλοντικών σχεδίων δράσης. Εξουσία διακριτικής ευχέρειας όμως δεν σημαίνει ανεύθυνη εξουσία. Οι σύγχρονοι ψηφοφόροι εξακολουθούν να διατηρούν την τελική εξουσία, που πάντα είχαν στις αντιπροσωπευτικές κυβερνήσεις, δηλαδή την εξουσία να απομακρύνουν τους αντιπροσώπους των οποίων τις επιδόσεις θεωρούν μη ικανοποιητικές.

Η εποχή στην οποία ψηφίζαμε για τα προγράμματα των υποψηφίων έχει πιθανόν τελειώσει, αλλά θα μπορούσε να αρχίσει η εποχή στην οποία ψηφίζουμε για τις προηγούμενες επιδόσεις των απερχόμενων υποψηφίων.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ευάλωτες δημοκρατίες
Ο Γάλλος πολιτειολόγος Ιβ Μενί έχει διδάξει σε διάφορα πανεπιστήμια στη Γαλλία, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στην Αμερική. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στον ιταλικό ιστότοπο strisciarossa.
Ευάλωτες δημοκρατίες
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο θάνατος της δημοκρατίας
Ο γνωστός κλασικός φιλόλογος και ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα, καθηγητής αρχαιοελληνικής και λατινικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπάρι, παρεμβαίνει συχνά με τη μαχητική αρθρογραφία του στη δημόσια...
Ο θάνατος της δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Λαϊκισμός εναντίον δημοκρατίας
Η Ιταλίδα Νάντια Ουρμπινάτι είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο κείμενό της είναι απόσπασμα άρθρου της που δημοσιεύτηκε στην περιοδική επιθεώρηση La...
Λαϊκισμός εναντίον δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Διαβουλευτική δημοκρατία
Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης La Sapienza. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα εισήγησης που έκανε με θέμα τη «διαβουλευτική δημοκρατία» σε...
Διαβουλευτική δημοκρατία
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Αγορά και δημοκρατία
Δέκα χρόνια μετά την κρίση του 2008, ο κόσμος δεν άλλαξε σελίδα και η παγκόσμια οικονομία συνεχίζει να λειτουργεί με βάση τις ίδιες κρισιογόνες συνταγές. Η ιστορική εμπειρία επιβεβαιώνει ότι ο δεσμός της...
Αγορά και δημοκρατία
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Δύση σε παρακμή;
Συμπληρώνονται 100 χρόνια από την πρώτη έκδοση του μνημειώδους έργου του Οσβαλντ Σπένγκλερ «Η παρακμή της Δύσης». Ο Σπένγκλερ ήταν σφοδρός επικριτής της νεωτερικότητας και της σύγχρονης κοινωνίας και...
Η Δύση σε παρακμή;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας