Ο Γάλλος πολιτειολόγος Ιβ Μενί έχει διδάξει σε διάφορα πανεπιστήμια στη Γαλλία, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στην Αμερική. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στον ιταλικό ιστότοπο strisciarossa.
• Η ιδέα μιας «μη φιλελεύθερης δημοκρατίας» επικρατεί όλο και περισσότερο στις θέσεις της Δεξιάς που βρίσκεται στην εξουσία στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Θεωρείτε ότι αυτό το τμήμα της Ευρώπης είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένο σε αυτήν την παρέκκλιση;
Από τις αρχαιοελληνικές απαρχές της έως σήμερα, η δημοκρατία έχει οριστεί με πολύ διαφορετικούς τρόπους. Στην Αθήνα ο δήμος ήταν η πηγή της εξουσίας, αλλά απέκλειε το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού, τόσο τις γυναίκες όσο και τους δούλους. Στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση δεν θέλησαν να δημιουργήσουν μια «δημοκρατία», αλλά πολιτείες βασιζόμενες στη λαϊκή νομιμοποίηση («We the People»). Και στις δύο περιπτώσεις ήταν αντιληπτός ο φόβος των λαϊκών υπερβολών, όπως εκείνες που χαρακτήρισαν τη Γαλλική Επανάσταση από το 1791 κι έπειτα.
Η αδυναμία υλοποίησης μιας άμεσης δημοκρατίας ώθησε τους μεταρρυθμιστές προς μια μορφή διακυβέρνησης βασιζόμενη στην αντιπροσώπευση. Οσοι φοβούνταν περισσότερο τον λαό οδηγήθηκαν στο να «μετριάσουν» την εξουσία του με ένα σύστημα πολλαπλών θεσμικών αντίβαρων. Με δυο λόγια, στην αρχή ο φιλελευθερισμός παρουσιάζεται σε μεγάλο βαθμό ως αντιδημοκρατικός ή τουλάχιστον «όχι και τόσο πολύ δημοκρατικός».
Ο εκδημοκρατισμός υπήρξε ο καρπός μιας μακράς μάχης για τις πολιτικές ελευθερίες (δικαίωμα ψήφου κ.ά.) και για την ισότητα (κράτος πρόνοιας), που αντισταθμιζόταν από τον (φιλελεύθερο) περιορισμό της εξουσίας. Αυτό που επέτρεψε την ανάπτυξη της δημοκρατίας όπως τη γνωρίζουμε ήταν, θα λέγαμε, ένα ιδιότυπο μικτό σύστημα. Αυτό το σύστημα μπορεί και να επιτρέπει, με τρόπο κανονικό (όπως στις ΗΠΑ ή στην Ελβετία) ή κατ’ εξαίρεση (Ιταλία, Γαλλία), εργαλεία άμεσης δημοκρατίας. Σήμερα η δημοκρατία είναι ένα μείγμα εύθραυστο και συνεχώς μεταβαλλόμενο, καθώς η δημοκρατία είναι ένα ιδεώδες που ποτέ δεν εφαρμόστηκε πλήρως. Το να θέλουμε να τελειοποιήσουμε τη δημοκρατία είναι ωφέλιμο και αναγκαίο. Το πρόβλημα είναι να μην την κάνουμε να οπισθοδρομήσει. Ιδιαίτερα εκεί όπου αυτή είναι ευάλωτη ή έχει πρόσφατα κατακτηθεί.
Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είναι περισσότερο εκτεθειμένες στον κίνδυνο, επειδή οι περισσότερες δεν είχαν γνωρίσει τη δημοκρατία πριν από τη δεκαετία του 1990 και συχνά οι δημοκρατίες που εγκαθιδρύθηκαν έπειτα συνοδεύονταν από παθολογικά φαινόμενα (διαφθορά, κερδοσκοπία) ή από καταστροφικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις (οικονομική φιλελευθεροποίηση), ελάχιστα ευνοϊκές για την εδραίωση μιας νεόδμητης δημοκρατίας. Εξάλλου, υπήρξε μια ορισμένη αποσταθεροποίηση των δημοκρατικών θεμελίων ακόμα και στις χώρες με παλαιά δημοκρατική παράδοση.
• Αυτή η έννοια της μη φιλελεύθερης δημοκρατίας, δηλαδή η ιδέα ότι μια εξουσία νομιμοποιημένη από την εκλογική συναίνεση του λαού μπορεί να αποφεύγει τις υποχρεώσεις του σεβασμού των θεμελιωδών ελευθεριών (γνώμης, Τύπου, θρησκείας) και ότι υπάρχει επομένως, σύμφωνα με τη θεωρία του νομικού του ναζισμού Καρλ Σμιτ, μια νομιμοποίηση ανώτερη από τη νομιμότητα, δεν είναι το κύριο συστατικό στοιχείο εκείνου του φαινομένου που αποκαλούμε γενικά «λαϊκισμό»;
Μία από τις ιδρυτικές αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι ότι η εξουσία, ακόμη και αν είναι νομιμοποιημένη από τη λαϊκή βούληση, οφείλει να υπακούει στους υπάρχοντες κανόνες. Μπορεί ενδεχομένως να τροποποιεί αυτούς τους κανόνες, αλλά σύμφωνα με αρχές και νόμους υψίστου επιπέδου, που εκφράζονται από ένα Σύνταγμα.
Το να επωφελείται κανείς από μια περιστασιακή πλειοψηφία, για να αλλάξει τη δημοκρατική διάταξη, μπορεί να συμβαίνει σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά δεν μπορεί να γίνεται αποδεκτό από την άποψη της δημοκρατικής ηθικής, η οποία επιτάσσει η πλειοψηφία να σέβεται τους κανόνες και την αντιπολίτευση. Η λαϊκή νομιμοποίηση δεν μπορεί να επιτρέπει τα πάντα. Η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η αντίθεση στη θέση του Σεν-Ζιστ: «Καμιά ελευθερία για τους εχθρούς της ελευθερίας». Και η μετριοπάθεια είναι δημοκρατική αρετή.
• Βλέπετε να υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στην έννοια της «μη φιλελεύθερης δημοκρατίας» ή της εξουσίας της «νομιμοποιημένης» επειδή πηγάζει απευθείας από τον «λαό», και στην πίστη στη δυνατότητα εφαρμογής μιας άμεσης δημοκρατίας με τα εργαλεία που θέτει στη διάθεσή μας το διαδίκτυο και χωρίς τη μεσολάβηση της αντιπροσώπευσης;
Υπάρχει ένας ισχυρός δεσμός ανάμεσα σε άμεση δημοκρατία και σε μη φιλελεύθερη δημοκρατία, επειδή η πρώτη βασίζεται στην ιδέα ότι η πλειοψηφία, όταν εκφράζεται, επιβάλλεται χωρίς «ναι μεν αλλά». Αντίθετα, σε μια κοινοβουλευτική πρακτική υπάρχουν διαδικαστικοί κανόνες, συγκρούσεις γνωμών, διορθωτικές τροποποιήσεις, μορφές συνταγματικού ελέγχου κ.ο.κ.
Μορφές άμεσης δημοκρατίας μπορεί να είναι χρήσιμες σε ορισμένες περιστάσεις, αλλά δεν μπορεί να είναι ένας τρόπος «κανονικής» διακυβέρνησης. Χωρίς να συνυπολογίζουμε το γεγονός ότι η άμεση δημοκρατία δεν παίρνει καθόλου υπόψη της ούτε όσους απέχουν ούτε όσους έχασαν, κι έτσι μπορεί η λεγόμενη «λαϊκή νομιμοποίηση» να απορρέει στην πραγματικότητα από μια μειοψηφία.
• Το γεγονός ότι οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ενωσης παρουσιάζουν ένα πρόδηλο έλλειμμα δημοκρατίας δεν είναι ένας παράγοντας που ευνοεί την ανάδυση μιας λαϊκιστικής γνώμης (τα αποφασίζουν όλα «εκείνοι στις Βρυξέλλες» που δεν τους έχει εκλέξει κανείς); Η ιδέα ότι πρέπει να ανακτήσουμε την εθνική κυριαρχία, που έχουμε εκχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Ενωση, μπορεί να παρουσιάζεται έτσι ως υπεράσπιση της δημοκρατίας. Αν όμως αυτό συμβαίνει, δεν οφείλεται και στα λάθη που έγιναν κατά την οικοδόμηση της ενωμένης Ευρώπης;
Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι σαν το καράβι των Αργοναυτών, το οποίο έπρεπε να επισκευάζεται ενόσω ταξίδευε στη θάλασσα. Στη διάρκεια των εβδομήντα ετών της η Ευρώπη άλλαξε πάρα πολύ τόσο στο πεδίο των θεσμών και των πολιτικών της όσο και στο δημοκρατικό πεδίο. Τώρα βρίσκεται σε μιαν ενδιάμεση κατάσταση, ανάμεσα σε δυο πραγματικότητες, εκείνη μιας ένωσης κρατών και εκείνη ενός είδους ατελούς ομοσπονδίας, από την οποία λείπουν τα στοιχεία που θα μπορούσαν να την κάνουν μια πλήρη δημοκρατία. Εχει μπροστά της έναν μακρύ δρόμο και πολλές αντιστάσεις. Ταυτόχρονα όμως, όπως θα έλεγε και η κυρία Θάτσερ, «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση» (στην ενωμένη Ευρώπη).
Η πρόκληση είναι να μπορέσουμε να συμβαδίσουμε με τον κόσμο έτσι όπως αυτός είναι, έναν κόσμο ο οποίος δεν προσδιορίζεται πλέον από τα κλειστά σύνορα. Βέβαια τα σύνορα υπάρχουν ακόμα, αλλά είναι όλο και λιγότερο σημαντικά, ακατάλληλα για να αντιμετωπίσουν τη διαχείριση των προβλημάτων σε περιφερειακό ή σε παγκόσμιο επίπεδο: μεταναστευτικές ροές, μόλυνση του περιβάλλοντος, εγκληματικότητα, για να μη μιλήσουμε για τις εμπορικές ροές ή για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Ο κόσμος δεν κλείνεται πλέον από τείχη. Η επιλογή επομένως είναι μεταξύ της αδυναμίας των μεμονωμένων χωρών να αντιμετωπίσουν από μόνες τους αυτές τις επαναστάσεις και μιας κοινής διαχείρισης.
Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι η καλύτερη επιλογή. Παράδοξα, ακόμη και οι αποτυχίες της το αποδεικνύουν: όλοι συμφωνούν με την ιδέα ότι ο τρόπος με τον οποίο η Ευρώπη αντιμετώπισε το ζήτημα της μετανάστευσης ήταν αποτυχημένος, αλλά όλοι συμφωνούν ότι πρόκειται για ένα πρόβλημα που δεν μπορεί να εναποτεθεί στην ευθύνη μεμονωμένων χωρών. […]
