«Μου λείπει το “μαζί” στην τέχνη και τη ζωή»

«Ο Γυάλινος Κόσμος», ένα από τα πλέον αυτοβιογραφικά έργα του Τενεσί Ουίλιαμς, επιστρέφει στο θέατρο «Εμπορικόν» ανανεωμένο σκηνοθετικά από την Ελένη Σκότη και με πρωταγωνιστές τον Δημήτρη Καταλειφό και τη Θέμιδα Μπαζάκα.

Ο Δημήτρης Καταλειφός έρχεται στην άδεια σκηνή ενός θεάτρου με σκορπισμένα πάνω της απομεινάρια από άλλα έργα. Πλάθει το έργο της νιότης του, το σκηνοθετεί και ερμηνεύει τον νεαρό Τομ. Σαν ταχυδακτυλουργός μπαίνει και βγαίνει στο παρελθόν, σε μνήμες πικρές και δίνει ζωή στα πλάσματα εκείνης της μακρινής εποχής: στη μητέρα, την αδελφή του, τον συνάδελφό του.

«Η παράσταση δεν είχε ολοκληρώσει τον κύκλο της γιατί η Θέμις είχε δεσμευτεί να παίξει στον “Ριχάρδο” του Εθνικού Θεάτρου», λέει ο Δημήτρης Καταλειφός. «Από πέρσι σκεφτόμαστε με την Ελένη Σκότη σε επίμαχα σημεία κάποιες αλλαγές που κουμπώνουν κυρίως στη βασική ιδέα της παράστασης.

»Δικαιολογείται ορθότερα το άλμα ενηλικίωσης που επιχειρήσαμε στον ήρωα, αναδεικνύεται με σαφήνεια ότι πρόκειται για το δικό του έργο, για τον Γυάλινο Κόσμο του Τομ. Απ’ την άλλη, βρίσκω συγκινητικό που το έργο, έτσι κι αλλιώς βασισμένο στον χρόνο, αναβιώνει μέσα από τις μνήμες του μεγάλου Τομ».

• Σας είναι εύκολη η μετάβαση από έργο σε έργο, από ρόλο σε ρόλο;

Μου αρέσει να παίζω δύο έργα μέσα στη σεζόν, νομίζω ότι ανανεώνεται κανείς. Το ίδιο έργο ακατάπαυστα επί 7-8 μήνες μού φαίνεται εξοντωτικό. Με τις καίριες αλλαγές που έγιναν στον «Γυάλινο Κόσμο» έχω την αίσθηση μιας καινούργιας παράστασης.

Επιπλέον πρέπει να εξομολογηθώ ότι σήμερα πια δύσκολα βρίσκω βηματισμό. Ολα γύρω είναι ρευστά, δεν ξέρεις πού να πατήσεις, τι να προγραμματίσεις, ποιο όραμα να ακολουθήσεις, αφού δεν υπάρχει κανένα. Με το φορτίο των 62 χρόνων στους ώμους, είναι στιγμές που νιώθω έντονα τη διάθεση της παραίτησης κι άλλες στιγμές με πλημμυρίζει η επιθυμία της αγωνιστικότητας.

Μια αμφιθυμία που εναλλάσσεται μέσα μου ακατάπαυστα τον τελευταίο καιρό. Αλλοτε με κινεί ο ενθουσιασμός να κάνω πράγματα κι άλλοτε επιθυμώ ένα διάλειμμα. Στα 40 χρόνια που βρίσκομαι στο θέατρο έχω δουλέψει πολύ σκληρά με εκλεκτούς συνεργάτες κατά τη δική μου εκτίμηση. Τώρα ομολογώ ότι βιώνω μια μοναξιά στον χώρο. Οι καλλιτέχνες έχουμε γίνει πολύ μόνοι, πολύ «ένας» στη διαδρομή μας στα πράγματα του θεάτρου.

• Μήπως επειδή έχετε πορευτεί πολύ με ομάδες;

Καλώς ή κακώς είχα την τύχη επί 35 χρόνια να ανήκω σε τρεις οικογενειακούς θεατρικούς χώρους, έζησα την ομάδα των επτά στη «Σκηνή», των τεσσάρων στο «Εμπρός», ενός σταθερού πυρήνα στο «Απλό Θέατρο» του Αντώνη Αντύπα. Εδώ και τέσσερα χρόνια έχω μια ωραία συνεργασία με την Ελένη Σκότη στο «Εμπορικόν» και δικαίως κάποιος να πει ότι δεν δικαιούμαι να παραπονιέμαι.

Ομως και πάλι παρατηρώ ότι στην εποχή μας δεν υπάρχει κάτι σημαντικό, αυτό το «μαζί» που έζησα τα προηγούμενα χρόνια. Συζητάς με έναν ηθοποιό και σου λέει: «Ναι, αλλά τις τάδε μέρες θα παίζω εκεί». Δεν υπάρχει πια ένα σύνολο ανθρώπων δοσμένων στο όραμα. Ακριβώς επειδή τα πράγματα έγιναν τόσο δύσκολα, ο καθένας το παλεύει μόνος. Αυτό με σοκάρει, με αποδιοργανώνει, με προβληματίζει. Και, ναι, ευθύνεται για την αμφιθυμία μου σχετικά με τη δουλειά μας.

• Μα φαντάζεστε τη ζωή σας χωρίς το θέατρο;

Σκέφτομαι τι ωραία θα ήταν να απολαύσω τα μικρά πράγματα της ζωής. Βόλτες, γιορτές με ησυχία χωρίς το άγχος της παράστασης, ταξίδια, βιβλία που δεν προλαβαίνω να διαβάσω. Ακόμα και να σκορπιστώ χωρίς σκοπό, το τίποτα είναι κι αυτό γοητευτικό. Σαφώς δεν έχω την οικονομική άνεση για τέτοιες πολυτέλειες. Και πρέπει να παραδεχτώ ότι δύσκολα με φαντάζομαι χωρίς να ασχολούμαι με έργα, συνεργασίες.

• Συγκρίνετε τη σημερινή κατάσταση στο θέατρο με άλλες εποχές;

Θυμάμαι παλαιότερα 10ωρες και 12ωρες πρόβες. Σήμερα δεν υπάρχουν τέτοιες διαθεσιμότητες. Ο αγώνας επιβίωσης επιβάλλει άλλους ρυθμούς. Ο ηθοποιός σού λέει: «Εχω παράσταση Δευτερότριτο, παιδικό την Κυριακή».

Ποια αφοσίωση, ποια συγκέντρωση; Τι χρονικά περιθώρια για πρόβες; Ολα γίνονται με ωράριο, κάτι που, ενώ το εξηγώ, το κατανοώ, μου προκαλεί αμηχανία, θλίψη. Παίζονται τόσο πολλά πράγματα που συχνά μοιάζει σαν να μην παίζεται και τίποτα. Οταν ήμουν νέος, λέγαμε «να δούμε τους “Βρικόλακες” με τον Μινωτή». Τώρα οι «Βρικόλακες» βγαίνουν εδώ κι εκεί και παραπέρα. Ενας «Ριχάρδος» σήμερα, ένας άλλος μεθαύριο.

Ολα γίνονται και ξαναγίνονται, οι πάντες θέλουν να εκφραστούν, κάτι που φυσικά δεν κατακρίνεις. Ωστόσο το τοπίο δεν έχει πια καμιά αρχή, κατεύθυνση, επικρατεί μια καθολική σύγχυση.

• Ισως επειδή τόσο πολλοί νέοι αποφοιτούν κάθε χρόνο από τις δραματικές σχολές και μετά ψάχνουν σε μια κορεσμένη πια αγορά.

Διδάσκω σε δραματική σχολή και μέχρι πέρσι και στη Σχολή του Εθνικού. Πειραματίστηκα με τους μαθητές βάζοντάς τους Παπαδιαμάντη στο μάθημα. Κι ενώ στην αρχή ήταν έντρομοι, σιγά σιγά, ακούγοντας το κείμενο, γοητεύτηκαν από τα λόγια και τώρα συνεχίζουν με θέρμη. Ε, λοιπόν, νιώθω το γεγονός ως μια μικρή νίκη του καλού, όχι δική μου. Κανείς δεν είχε μεριμνήσει να τους στρέψει προς κάτι πέρα από τις συνήθεις δραστηριότητες.

Τα παιδιά αυτά δεν διαβάζουν καθόλου, ζουν μόνο στο ίντερνετ, μέσω του facebook, του κινητού τους. Δεν γράφουν πια ελληνικά, αλλά γκρίκλις και λένε συνέχεια «κουλ» και «σόρι», πράγματα που απεχθάνομαι. Στην πραγματικότητα υποφέρουν από βαθιά θλίψη, ανεξάρτητα πόσο το συνειδητοποιούν. Η εποχή αδυνατεί να τους προσφέρει κάποιο πρότυπο. Εγώ στην ηλικία τους ονειρευόμουν να μπω στο Θέατρο Τέχνης, να δω στη σκηνή τη Λαμπέτη, τον Χορν.

Τώρα δεν επιθυμούν τίποτα, δεν θαυμάζουν, δεν σέβονται, δεν τιμούν κανέναν. Οι τηλεοπτικές περσόνες έχουν τη μεγάλη πέραση. Παλιότερα ένα κορίτσι ονειρευόταν να γίνει ηθοποιός, σήμερα ονειρεύεται να γίνει παρουσιάστρια. Βέβαια η κρίση σαν να ταρακούνησε κι αυτά τα οράματα, σαν να χτύπησε και το λάιφ στάιλ μού φαίνεται…

• Κι όμως, μέσα στην υπερπαραγωγή θεάματος ξεχωρίζουν ενδιαφέρουσες ιδέες, καλές παραστάσεις.

Πράγματι, αλλά νιώθω ότι η πολυφωνία, ο θόρυβος δεν βοηθά στη διάκριση. Σαν να έχει χαθεί η γοητεία, η αίγλη στα πράγματα του θεάτρου. Το κοινό επίσης έχει αλλάξει χαρακτηριστικά. Ο κάθε πικραμένος μπορεί να σε βγάλει από κορυφαίο ηθοποιό έως άχρηστο μ’ ένα like. Τόσα χρόνια παίζουμε έργα από τη θηριώδη δεξαμενή σπουδαίων συγγραφέων.

Κι όμως αναρωτιέμαι αν έχει πραγματικά νόημα. Η κολοσσιαία ανατροπή που έφερε στη ζωή και τον πολιτισμό το ίντερνετ με κάνει να αμφιβάλλω. Μήπως η εποχή ξεπέρασε τον Σέξπιρ, τον Στρίντμπεργκ, τον Ιψεν, τον Ο’Νιλ, μήπως τα έργα τους δεν αφορούν κανέναν; Και πώς να στραφείς σ’ αυτά που γράφονται σήμερα, αφού σπανίως είναι της προκοπής;

Μ’ αυτά τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα, την τραγωδία της προσφυγιάς, ποιος θα νοιαστεί για τον «Αρχιμάστορα Σόλνες»; Δεν είναι γκρίνια, αλλά ειλικρινής προβληματισμός, αμηχανία που μου δημιουργούν οι ταχύτατες αλλαγές μέρα με τη μέρα. Στον «Χορό του θανάτου» –κατά τη γνώμη μου πρόκειται για αριστούργημα– αναρωτιόμουν πόσο μπορεί να αφορά τους θεατές το θέμα του γάμου, όταν αυτός πάει να καταργηθεί και επισήμως, όταν ο κόσμος δεν παντρεύεται, όταν όλοι χωρίζουν.

• Κι όμως ο κόσμος ακολουθεί, οι παραστάσεις σας πηγαίνουν καλά και εισπρακτικά.

Με ένα αυστηρό ρεπερτόριο τόσα χρόνια, δεν πρέπει να είμαι αγνώμων. Το κοινό σού δίνει δύναμη, αλλά νιώθεις και μόνος. Στη ηλικία μου, χωρίς τον δυναμισμό του 30άρη αλλά κι ενώ δεν βρίσκεσαι προ της απόσυρσης των 75 χρόνων, αισθάνεσαι στην πιο ώριμη στιγμή σου –ενδεχομένως να είσαι και στην αρχή της παρακμής σου… Βιώνεις λοιπόν έναν μετεωρισμό που σε κάνει πολύ σκεπτικό.

Σήμερα δεν υπάρχουν σημεία αναφοράς, τι είναι καλό, τι είναι κακό ή μέτριο. Η δύναμη της κριτικής, όπως και κάθε αξιοπιστία, έχει χαθεί. Ο καθένας πορεύεται όπως μπορεί. Αλλος βρίσκει απαίσιο το μεταμοντέρνο, άλλος απαράδεκτο το κλασικό.

Αυτό που εσύ χαρακτηρίζεις αριστούργημα για κάποιον είναι τερατούργημα. Αλλος βγάζει φλύκταινες με τα πειραγμένα, άλλος τα υπερασπίζεται ως θέσφατο. Εζησα τον διχασμό μεταξύ Εθνικού και Θεάτρου Τέχνης, όμως δεν έλειπε η σοβαρή κριτική, ο σεβασμός. Οπως και η ζωή μας, έτσι και το θέατρο έχει γίνει ένα ασταμάτητο ζάπινγκ.

• Ισως διανύουμε μια μεταβατική περίοδο.

Μακάρι αυτή η αβεβαιότητα να οδηγήσει σε κάτι καλό. Ζούμε έναν ύπουλο, υπόγειο πόλεμο, δεν ξέρεις ποιος είναι ο εχθρός και ποιος ο σύμμαχος. Στο θέατρο η τραγωδία και η ευτυχία είναι ότι είσαι πάντα εξαρτώμενος από τον συνεργάτη: τον ηθοποιό, τον σκηνοθέτη, τον φωτιστή, τον σκηνογράφο. Αυτό το «μαζί» που κάποτε είχε άλλο νόημα και η εποχή μας το εξοστράκισε.

Ο καθένας πια τρέχει μόνος του. Δεν προλαβαίνεις να γνωριστείς στις παραστάσεις. Πίστευα πάντα στις ομάδες γιατί αποκτάς κοινή γλώσσα, γνωρίζεσαι με το άλλον, μαθαίνεις πώς παίζει. Τρεις μήνες εδώ και τρεις μήνες εκεί δεν είναι το καλύτερό μου. Από νέος αναζητώ μικρά θέατρα, τη συνθήκη βιοτεχνίας.

Αντιπαθώ τα Κρατικά, δεν μου πάει το τεράστιο, το γκρίζο κτίριο με τα συμβούλια, τις γραμματείς. Δεν μου πήγαινε ποτέ η περιπλάνηση, έβλεπα πάντα το θέατρο ως οικογενειακή υπόθεση.

• Σχέσεις που γίνονταν και προσωπικές;

Τη Ράνια Οικονομίδου την ένιωθα πάντα σαν αδελφή μου. Τον Τάσο Μπαντή, όσο ήμαστε καλά, ως αδελφό ή ως πατέρα. Πηγαίναμε στην ταβέρνα, μιλούσαμε για το έργο, τις σκηνές.

Δεν πιστεύω στο ψυχρό, τυπικό 5ωρο της πρόβας όπου ο καθένας παίρνει τον πρώτο ή δεύτερο ρόλο και την επομένη ξανά 5 μ.μ. με 10 μ.μ. Θυμάμαι στο Κυκλάδων και στο Εμπρός, τηλεφωνιόμαστε μέσα στη νύχτα για μια ιδέα που βρήκαμε ή τι σημαίνει μια ατάκα.

• Θα ανακτηθεί λέτε η συνθήκη του «μαζί»;

Ισως από τα νέα παιδιά. Προς το παρόν είμαστε ακόμα στο «εγώ». Η γενιά μας δεν δημιουργούσε ομάδες απλώς για να βρει δουλειά. Για να συναντηθούμε η Ράνια έφυγε από το Εθνικό, ο Λευτέρης από τη Λαμπέτη, εγώ από τον Ευαγελλάτο. Ιδανικό θέατρο για μένα θα ήταν κάτι σαν μικρό εκκλησάκι, ούτε καν εκκλησία, κάπου μακριά όπου οι «πιστοί» θα έρχονταν ήσυχα, θα παρακολουθούν με προσήλωση το έργο και θα φεύγουμε όλοι ευτυχισμένοι.

• Αντ’ αυτού στο «Εμπορικόν»…

Τι αντίφαση… Αρχίζει η παράσταση και με τα πρώτα λόγια βλέπεις τις λάμψεις των ανοιχτών κινητών. Πάλι καλά, το κοινό σέβεται, δεν τρώει τσιπς όπως γίνεται αλλού απ’ ό,τι μου λένε.

• Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ σας απογοήτευσε;

Πολύ δύσκολη ερώτηση. Ψήφισα ΣΥΡΙΖΑ, από μικρός γαλουχήθηκα με τον ουμανισμό, την αλληλεγγύη και την ευρύτητα του πνεύματος της Αριστεράς. Ομως ομολογώ, μέχρι τώρα, καμιά προεκλογική υπόσχεση δεν πραγματοποιήθηκε. Αν εξαιρέσω τη σοβαρή δουλειά που κάνει στο προσφυγικό ο Γιάννης Μουζάλας. Είμαι περήφανος γι’ αυτόν, είναι ο καλύτερός μου φίλος, συμμαθητής σ’ όλο το Γυμνάσιο.

Αυτή τη στιγμή δηλώνω αμήχανος. Ούτε ένθερμος υποστηρικτής, ούτε πλήρως απογοητευμένος. Ξέρω ότι δεχόμαστε μεγάλη πίεση από έξω, προσπαθούμε να βολέψουμε κάτι τρομακτικά δύσκολο, έτυχε και το προσφυγικό. Αλλά εξαρχής θα έπρεπε να υπάρχει ειλικρίνεια, σεμνότητα, μετριοπάθεια.

Να δεσμευτούν ότι θα προσπαθήσουν μέσα σε αντιηρωικές συνθήκες για το καλύτερο, να αποφύγουν μεγαλοστομίες «θα σχίσουμε τα μνημόνια», «θα τους χορέψουμε πεντοζάλη»… Λάθη που θα πληρώσουν. Ακούω ότι διορίζουν δικούς τους. Μέσα σ’ αυτή την υπερπληροφόρηση δεν ξέρω πια τι είναι αλήθεια και τι ψέμα.

Θέατρο Εμπορικόν (Σαρρή 11, Ψυρρή, Τηλ.: 211 1000 365). «Γυάλινος Κόσμος» του Τενεσί Ουίλιαμς. Μετάφραση: Δήμος Κουβίδης. Σκηνοθεσία: Ελένη Σκότη. Σκηνικό: Εύα Μανιδάκη. Κοστούμια: Μικαέλα Λιακατά. Μουσική: Σταύρος Γασπαράτος. Φωτισμοί: Κατερίνα Μαραγκουδάκη. Ερμηνεύουν: Δημήτρης Καταλειφός, Θέμις Μπαζάκα, Στέλλα Βογιατζάκη, Κωνσταντίνος Γώγουλος.