Μια γυναίκα για τον πανκ Ριχάρδο

Ενας Ριχάρδος Γ’ μόλις αποχώρησε από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά και με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Λιγνάδη, ένας άλλος μόλις προσγειώθηκε στη σκηνή του Σύγχρονου Θεάτρου με πρωταγωνιστή γυναίκα αυτή τη φορά, την Καίτη Κωνσταντίνου, σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά.

Ο «Ριχάρδος Γ’» γράφτηκε το 1591 και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα του Σέξπιρ. Το ιστορικό πλαίσιο ξεδιπλώνεται στη διάρκεια του περίφημου Πολέμου των Ρόδων, του εμφυλίου που ξέσπασε στην Αγγλία ανάμεσα στους Οίκους του Γιορκ και του Λάνκαστερ από το 1455 έως το 1485 για τη διαδοχή στον θρόνο.

Ο Ριχάρδος Γ’ στις 22 Αυγούστου 1485 θα αντιμετωπίσει τις δυνάμεις του Ερρίκου Τιδόρ στη μάχη του Μπόσγουορθ. Προδομένος και με διαλυμένο στρατό, η συντριβή του είναι βέβαιη. Κι όμως θα τα καταφέρει να δυσκολέψει τη νίκη του Ερρίκου πολεμώντας σκληρά, γενναία, ακόμα και χωρίς άλογο.

Ολομόναχος θα σκοτώσει τους ακολούθους του Ερρίκου αλλά θα χάσει τη ζωή του πριν καταφέρει να εξολοθρεύσει τον μεγάλο του αντίπαλο. Ο Πόλεμος των Ρόδων τελειώνει με τον οίκο των Τιδόρ, από τον οποίο προέρχεται η σημερινή βασιλική οικογένεια, να κατακτά τον θρόνο. Το νεκρό σώμα του Ριχάρδου περιφέρεται στους δρόμους και ενταφιάζεται στην εκκλησία του Λέστερ.

Κι αν η ιστορία του Ριχάρδου έμεινε ζωντανή στο πέρασμα των χρόνων κυρίως χάρη στο έργο του Σέξπιρ, πριν από μερικά χρόνια αποκαλύφθηκε τυχαία και ο άγνωστος μέχρι τότε τάφος του.

Το 2012 αρχαιολόγοι βρίσκουν έναν ανθρώπινο σκελετό κάτω από ένα υπαίθριο πάρκινγκ στο Λέστερ, ο οποίος φέρει πολύ καθαρά βίαια τραύματα μάχης και παρουσιάζει εικόνα εμφανούς σκολίωσης. Το 2013, αφού έχει γίνει τεστ DNA, επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Λέστερ ανακοινώνουν με βεβαιότητα ότι έχουν βρει το κρανίο του βασιλιά.

Ο δύσμορφος, καμπούρης και κουτσός δούκας του Γκλόστερ, «ένα τέρας με ανθρώπινη μορφή» κατά τον συγγραφέα, αναρριχάται στην εξουσία ως Ριχάρδος Γ’. Στο πέρασμά του εξαφανίζει κάθε εμπόδιο: σκοτώνει εχθρούς, οπαδούς, αδέλφια, ξαδέλφια, μικρά παιδιά, τη γυναίκα του. Σ’ έναν κόσμο που καταρρέει, μοιάζει σαν να κάνει πλάκα στο πολιτικό σύστημα της εποχής του, σαν να παίζει με κάθε τι γύρω του.

Γνωρίζει τους μηχανισμούς εξουσίας, έχει «φάκελο» για τον καθένα, φίλο ή εχθρό, συγγενή ή ξένο. Μέχρι να κατακτήσει τον σκοπό του, τον θρόνο, θα βάλει σε κίνηση έναν αέναο κύκλο αίματος χωρίς ίχνος συναισθηματικής εμπλοκής.

Είναι ψύχραιμος, μελετημένος, γήινος, διαυγής, ειλικρινής, αδίστακτος πολεμιστής μέχρι τέλους. Προσηλωμένος στο τέλεια οργανωμένο σχέδιό του, δεν βλέπει παρά τον τελικό στόχο, για την κατάκτηση του οποίου κονιορτοποιεί κάθε έννοια ηθικής και νομιμότητας, παρουσιάζοντας με κυνισμό την κενότητα του περιεχομένου τους.

«Ο κύκλος αίματος που ανοίγει ο Ριχάρδος φορτίζεται με νέες σημασίες και αλήθειες», λέει ο Τάκης Τζαμαργιάς. «Αυτή η ηθική έγινε απλώς και μόνο για να παραβιάζεται, ενώ η όποια νομιμότητα λειτουργεί ως νομιμοφάνεια.

Ο Ριχάρδος απόλυτα συνειδητά διεκδικεί την εξουσία μόνον ως παιχνίδι αυτοπραγμάτωσης. Σκοπός του είναι να την εκχυδαΐσει ανελέητα στα μάτια μας. Ως πλάσμα ακραία μοναχικό, ιδιαίτερα γοητευτικό, απόλυτα εμμονικό στον κύκλο του αίματος, καταργεί κάθε έννοια συνείδησης.

Είναι ο φορέας μιας μονοσήμαντης δράσης εγκλημάτων, αξιοποιώντας με ευφυή δυναμισμό τα τρωτά των μηχανισμών και των εκπροσώπων της εξουσίας ώστε να τους εγκλωβίσει στη ρηχότητά τους».

• Το έργο αρχίζει με τον μονόλογο του ήρωα, που μας συστήνεται, αναλύει τον εαυτό του και τους σκοπούς του ανενδοίαστα. Ενας αρνητικός ήρωας που εξαρχής κερδίζει τη συμπάθειά του κοινού…

Η ρητορική του τέχνη, τα επιχειρήματά του, λογικά και λογικοφανή, τον κάνουν απίστευτα γοητευτικό. Ο ίδιος είναι όλος ο κόσμος κι απέναντί του αντιπαραβάλλεται το τίποτα.

Ο δικός μας Ριχάρδος είναι ένα πλάσμα άφυλο, ούτε άντρας ούτε γυναίκα. Αλλωστε η ίδια η εξουσία δεν συνιστά θέμα φύλου. Μετά τα πρώτα λεπτά δεν κολλάς σ’ αυτό, ξεχνάς ότι ο Ριχάρδος παίζεται από γυναίκα ηθοποιό. Βλέπεις έναν άνθρωπο με ισχυρή ορμή, τρομακτική αυτοσυγκέντρωση στο να πραγματώσει τις επιθυμίες του. Εγώ λέω ότι είναι σαν την αμοιβάδα που πολλαπλασιάζεται μόνη της, τίποτα δεν τον καθορίζει, δεν επιδρά πάνω του.

Γίνεται όλος ένα θέλω. Η έννοια του Αλλου δεν υπάρχει, δεν βλέπει γύρω του ανθρώπους παρά μόνο σκοπιμότητες. Εκεί εδράζεται και το ασέξουαλ στοιχείο του ρόλου. Γνωρίζει τις αδύναμες, τις τρωτές πλευρές όλων. Οι πάντες και τα πάντα στο περιβάλλον μπαίνουν στην υπηρεσία του θέλω του. Κι όταν το κατακτά, όλα τελειώνουν. Γίνεται βασιλιάς – δεν υπάρχουν άλλες επιθυμίες.

Ανακαλύπτει την κενότητα της εξουσίας και τότε δεν έχει πια τίποτα σημασία. Ούτε η ίδια η εξουσία. Δεν είναι που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τον πόλεμο ακόμα κι όταν όλοι τον εγκαταλείπουν, είναι που από τη στιγμή που γεννιέται μέσα του η συνείδηση, ο Ριχάρδος έχει πεθάνει. Με την περίφημη φράση του «Το βασίλειό μου για ένα άλογο» είναι σαν να αναζητά ένα άλλο σώμα, μια άλλη υπόσταση, γιατί ό,τι έχει είναι πια τελειωμένο.

• Επιλέξατε μια γυναίκα ηθοποιό στον ρόλο η οποία μάλιστα έρχεται από τον χώρο της κωμωδίας.

Η Καίτη Κωνσταντίνου μου άρεσε. Οικεία ως τηλεοπτικό πρόσωπο και απόμακρη ως σεξπιρικός Ριχάρδος Γ’, συνθέτει το καταλληλότερο πλάσμα για να αποκαλύψει την κενότητα και την υποκρισία της εξουσίας.

Η ικανότητα του ήρωα να παίζει στα δάκτυλα τα πολιτικά παιχνίδια και να εξουδετερώνει οτιδήποτε εμποδίζει τα σχέδιά του δημιουργεί στην παράστασή μας έναν ιδιότυπο αντιεξουσιαστή μέσα από τη σκηνική παρουσία της Καίτης. Ετυχε να συναντηθώ μαζί της -ομολογώ ότι δεν τη γνώριζα καλά στο θέατρο- μέσα από το «Πακαμάμπο» του Ουαζντί Μουαουάντ, έργο που μου πρότεινε.

Συμπτωματικά είχα ήδη ασχοληθεί με το έργο, κάνοντας μια παράσταση που γεννήθηκε μέσα από τη δουλειά εργαστηρίων σε μουσική Κώστα Βόμβολου. Η Καίτη λοιπόν ήθελε να κάνει κάτι με το κείμενο και κάποια στιγμή θα το επιχειρήσουμε. Πρόκειται για μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Σε ξαφνιάζει όταν τη γνωρίζεις και ως καλλιτέχνης και ως άνθρωπος. Είναι κλειστή και διακριτική, έχει ντόμπρα και καθαρή ματιά, γνώση, πνευματικότητα.

Ακούει πολύ, μιλάει λίγο, όταν όμως το κάνει τοποθετείται καίρια, επί της ουσίας. Γνωρίζοντάς τη, σκέφτηκα ότι ο ρόλος του Ριχάρδου της πηγαίνει πολύ. Ως σκευή, ως στήσιμο, ως εσωτερική τρέλα. Και πρέπει να πω ότι είμαι πολύ ευχαριστημένος από τη συνεργασία. Χωρίς να έχουμε γίνει φίλοι, συνεννοούμαστε απόλυτα και καθοριστικά στη δουλειά. Εκείνη, νιώθοντας ότι είχε κλείσει ένας κύκλος στην καριέρα της, τόλμησε μια στροφή κι εγώ τόλμησα να καταπιαστώ μ’ ένα θηριώδες κείμενο.

• Ενας Ριχάρδος με μορφή πανκ;

Η παράσταση προτίθεται να αναδείξει το ζοφερό τοπίο του έργου μετατρέποντας τον χώρο της σκηνής σε σύγχρονο σφαγείο με την αισθητική steampunk, με στόχο να γεφυρώσει τη σεξπιρική εποχή μέσω μιας ποιητικής μετάφρασης με την ατμόσφαιρα του σήμερα. Αρχικά είχαμε σκεφτεί τα σφαγεία ως χώρο, αλλά η ιδέα τελικά δεν μπόρεσε να λειτουργήσει.

Δεν κράτησα όλο το κείμενο, έγινε μια διασκευή και το έργο ξετυλίγεται ξεκάθαρα σε δύο μέρη, μέχρι τη σκηνή των φαντασμάτων, γι’ αυτό και η διάρκεια της παράστασης είναι μόνο δύο ώρες και δέκα λεπτά. Στο πρώτο μέρος βλέπουμε την ανέλιξη, την αφύπνιση του ήρωα και στο δεύτερο πώς ο ήρωας τρελαίνεται. Επέλεξα επίτηδες τη δύσκολη μετάφραση του Κ. Καρθαίου.

Για λόγους ισορροπίας ήθελα να λειτουργήσει η συνθήκη του απροσπέλαστου. Στην παράσταση υπάρχει η διαχρονικότητα που ενέχει το κείμενο, αλλά και στη σκοτεινή, σε τόνους πανκ φόρμα. Οι καρέκλες στη σκηνή δημιουργούν τις συμβάσεις από τις πιο απλοϊκές μέχρι τις πιο σύνθετες.

Πώς θα είναι ο θρόνος; Ο Ριχάρδος δοκιμάζει να καθίσει σε καρέκλες, ελέγχει πώς θα χειριστεί το σακάτικο σώμα του πάνω εκεί. Χρησιμοποιεί την αναπηρία του όσο τον εξυπηρετεί. Κάποιες φορές μάλιστα δείχνει να εκπλήσσεται πώς είναι έτσι. Το έργο έχει ένα χιούμορ που πρέπει να διαχειριστείς ισορροπημένα.

• Ενα κείμενο γεμάτο ονόματα, τίτλους, ένα σερί εγκλημάτων, ίντριγκας και δολοπλοκιών. Δεν είναι λίγο δύσκολο για το κοινό να παρακολουθήσει την αλληλουχία τους;

Ακριβώς γι’ αυτό προσπάθησα να φτιάξω ένα πλαίσιο παράλληλης δράσης δίνοντας έμφαση στις σχέσεις, ώστε να μην κινείται μονοσήμαντα η ιστορία με την παράθεση αλλεπάλληλων ονομάτων και φόνων.

Να γίνει δηλαδή σαφές ότι η ύπαρξη του Ριχάρδου οφείλεται σ’ ένα συγκεκριμένο περιβάλλον που φέρει αυτά τα ποιοτικά χαρακτηριστικά, σ’ ένα πεδίο τέτοιο που του επέτρεψε να δράσει μ’ αυτόν τον τρόπο. Γύρω από τον Ριχάρδο, σε ομόκεντρους κύκλους δεκατέσσερα πρόσωπα της σεξπιρικής τραγωδίας γίνονται συνεργοί του και θύματα στην αιματηρή πορεία του προς τον θρόνο.

Τη βασίλισσα Ελισάβετ και τη λαίδη Αννα υποδύονται αντίστοιχα η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη και η Πηνελόπη Τσιλίκα. Η ονοματολογία, το οικογενειακό δέντρο γόνων και συγγενών των οίκων μέσα στο έργο είναι κάτι το ασύλληπτο. Για τους Βρετανούς σίγουρα οι αναφορές αυτές σημαίνουν πράγματα, συνδέονται με την ιστορία τους. Σκέφτηκα λοιπόν να υπάρχει ένας κατάλογος αναρτημένος δεξιά της σκηνής όπου κάθε καινούργιος νεκρός θα σβήνεται…

Ας στρέψουμε τον θυμό σε κάτι χρήσιμο

• Προηγήθηκε ο «Ριχάρδος» του Γ. Χουβαρδά στο Εθνικό Θέατρο. Το γεγονός επηρέασε κάπως την προετοιμασία της δικής σας παράστασης;

Είχα πάντα ένα φόβο για τα μεγάλα κείμενα, δίσταζα να τα πλησιάσω. Δεν ξέρω αν θα πετύχει η παράσταση. Θέλω να πάει καλά, γιατί της αφοσιωθήκαμε όλοι όσοι συμμετείχαμε αλλά και γιατί κάποιοι μας εμπιστεύτηκαν βάζοντας χρήματα στην παραγωγή. Δεν βρίσκω τίποτα το αρνητικό στο να ανεβαίνει το έργο από δύο θέατρα.

Είναι καλό που η δική μας παράσταση ξεκινά, αφού αυτή του Εθνικού ολοκλήρωσε την πορεία της. Ετσι κι αλλιώς, οι αφετηρίες και τα μεγέθη δεν είναι συγκρίσιμα ούτε σε παραγωγή ούτε στον θίασο. Προσωπικά χαίρομαι γιατί, μετά την ενός χρόνου εμπειρία μου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, έχω μπει ξανά σε ρυθμούς δουλειάς. Ο θόρυβος, οι συζητήσεις χωρίς περιεχόμενο, το κουτσομπολιό του χώρου δεν με απασχολούν.

Βρίσκομαι σ’ ένα πλαίσιο αναζήτησης, επαναπροσδιορίζομαι, τολμώ να σκεφτώ έργα, παραστάσεις, συνεργασίες κι αυτό μου κάνει καλό. Με τα όποια προβλήματα δημιουργεί η σημερινή οικονομική κατάσταση, πιστεύω πως όλοι δικαιούμαστε να ρισκάρουμε κι ό,τι γίνει. Είναι μια πράξη αντίστασης.

Η χώρα δυστυχώς βρίσκεται σε ένα σημείο μηδέν. Εχουν γκρεμιστεί τα πάντα γύρω μας. Αν εξαιρέσουμε κάποιες νησίδες χαράς, έννοιες όπως δικαιοσύνη, παιδεία, φιλοσοφία, ηθική έχουν χάσει το νόημά τους. Είμαστε ταλαιπωρημένοι, εξουθενωμένοι, οργισμένοι, χωρίς χρήματα και πλέον χωρίς σωτήρες. Ετσι κι αλλιώς δεν έχουμε πολλές επιλογές. Γιατί ν’ αφήσουμε τον εαυτό μας να βουλιάξει προς τα κάτω;

Ας στρέψουμε, λοιπόν, τον θυμό μας σε κάτι χρήσιμο και λυτρωτικό για την ψυχή μας. Ας βρούμε τη δύναμη να γίνουμε δημιουργικοί όπως μπορούμε. Κι ας ελπίσουμε ότι στο μέλλον η νέα γενιά θα καταφέρει να φέρει το καινούργιο.

INFO:

Σύγχρονο Θέατρο (Ευμολπιδών 45, Γκάζι, τηλ.: 211 8002684-11876). «Ριχάρδος Γ’» του Ουίλιαμ Σέξπιρ. Μετάφραση: Κ. Καρθαίος. Δραματουργική προσαρμογή: Σάββας Κυριακίδης. Σκηνοθεσία: Τάκης Τζαμαργιάς. Σκηνικά – κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου. Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου. Μουσική: Κώστας Βόμβολος. Χορογράφος: Αλίκη Καζούρη. Ερμηνεύουν: Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, Κωνσταντίνος Γαβαλάς, Θωμάς Γκαγκάς, Καίτη Κωνσταντίνου, Αλέξανδρος Μαυρόπουλος, Μιχάλης Μουλακάκης, Πηνελόπη Τσιλίκα. Στον ρόλο της Μαργαρίτας, η φωνή της Μπέτυς Αρβανίτη. Παραστάσεις: Τετάρτη & Κυριακή στις 7 μ.μ. Πέμπτη, Παρασκευή & Σάββατο στις 21.00.