«Σφήκες» με σύγχρονα κεντριά στις Φυλακές Κορυδαλλού

«Το έργο αυτό, σε εμάς εδώ, δεν είναι καθόλου άγνωστο». Και πώς θα μπορούσε άλλωστε. Πρόκειται για τους «Σφήκες» του Αριστοφάνη που ανεβάζουν οι κρατούμενοι στις Φυλακές Κορυδαλλού. Και είναι η θεατρική τους παράβαση μια παράβαση που δεν έχει τιμωρία αλλά λύτρωση. Αλλωστε με την κραυγή «Ελευθερία» ξεκίνησε η παράσταση. Είκοσι πέντε μέλη έχει το Θεατρικό Εργαστήριο του Σωφρονιστικού Καταστήματος Κορυδαλλού. Και ως μέλη του Xορού που απευθύνεται στο κοινό, είχαν όλοι κάτι να πούνε. Σταχυολογούμε:

«Ετσι, που λέτε: 1-3-5-7 έμεινα χωρίς λεφτά. 1-3-5-8 βρέθηκα στον Κορυδαλλό».

«Ζητάμε δίκες ισότητας και όχι ανισότητας!». «Να μη δαγκώνει η Δικαιοσύνη μόνο τους ξυπόλυτους ούτε να είναι ξεδοντιάρα. Να μην είναι ψεύτρα ούτε και υποκρίτρια». «Κι αφού είναι σαν τον ήλιο, να φωτίζει πάντα όλους το ίδιο». «Το πιο σημαντικό είναι να μην κρίνετε από την εμφάνιση, το χρώμα ή την εθνικότητα αν θέλετε μια μέρα να σώσετε την ανθρωπότητα». «Εξάλλου, κανείς δεν σχολιάζει το γιατί μας δικάζετε, αυτό το ξέρουμε. Εμείς μιλάμε για τον τρόπο που μας δικάζετε». «Ολοι οι άνθρωποι κάνουν λάθη». «Εμείς ζητάμε δικαιοσύνη, όχι τιμωρία». «Γιατί αν απουσιάζει η δικαιοσύνη, τι είναι η πολιτική εξουσία;». «Μια δίκαιη κοινωνία δεν μετριέται από το πόσους τιμωρεί αλλά από το πώς δίνει ευκαιρίες για αλλαγή». «Ολοι έχουν δικαίωμα στη δεύτερη ευκαιρία». «Η ποινή δεν αναιρεί την ανθρώπινη αξία, απλώς μας υπενθυμίζει ότι κάθε πράξη έχει και συνέπειες». «Πίσω από κάθε καταδίκη, κρύβεται μια ιστορία πόνου που ζητάει κατανόηση και όχι μόνο τιμωρία».

Αν κάτι έχει ενδιαφέρον, είναι το κοινό στο οποίο απευθύνονται αυτό το δευτεριάτικο απόβραδο του Ιουνίου: εκτός από δημοσιογράφους και καλλιτέχνες παρευρίσκονται εκπρόσωποι της πολιτείας, ο πρόεδρος της Βουλής, ο υφυπουργός Πολιτισμού, εκπρόσωποι της δικαστικής και εισαγγελικής εξουσίας, αλλά και της αστυνομίας.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία της παράστασης: ότι απευθύνθηκε σε αυτούς που οφείλουν να ακούνε τη φωνή των κρατουμένων. Διόλου τυχαία δεν ήταν άλλωστε η επιλογή από την ομάδα του αριστοφανικού έργου για τη διάβρωση της Δικαιοσύνης, αυτού του ακρογωνιαίου λίθου της δημοκρατίας.

Δικαιοσύνη

«Είναι αυτό που τους καίει. Η Δικαιοσύνη, που τη βιώνουν ως άδικη και άνιση. Είναι μύθος ότι οι κρατούμενοι λένε όλοι πως είναι αθώοι. Δεν μου το ‘χει πει κανείς. Ξέρουν τι έχουν κάνει. Ζητούν καλύτερη αντιμετώπιση» μας λέει η σκηνοθέτρια Αικατερίνη Παπαγεωργίου για την επιλογή τους. Είναι το τρίτο έργο που σκηνοθετεί στο εργαστήρι – προηγήθηκαν «Οι Πέρσες» του Αισχύλου και η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.

Γιατί επιστρέφει; «Δεν ξέρω αν μπορώ να περιγράψω με λέξεις τη χαρά και την ευγνωμοσύνη που αισθάνομαι για αυτό το εγχείρημα. Το θέατρο στη φυλακή δεν είναι πολυτέλεια. Είναι πράξη αντίστασης, επικοινωνίας και δημιουργίας μέσα σε έναν χώρο όπου οι λέξεις, η εμπιστοσύνη και η διαμόρφωση ομάδας συχνά είναι τα μόνα διαθέσιμα εργαλεία ελευθερίας. Είναι φοβερός ο τρόπος που η δουλειά μέσα στην ομάδα μπορεί να μετατοπίσει την ψυχολογία των ανθρώπων. Ξεκινούν διστακτικά και στη συνέχεια η επιφυλακτικότητα υποχωρεί και το παίρνουν πάνω τους, γίνονται σαν επαγγελματίες» σημειώνει η σκηνοθέτρια.

Για τους κρατούμενους πάλι έχει σημασία το γεγονός ότι έχουν κάτι να απασχολούνται σε αυτή την επαναλαμβανόμενη λούπα του κενού χρόνου που δεν γεμίζει με τίποτα. «Εχθρός σου είναι το μυαλό σου εδώ μέσα» μας λέει ο Κώστας, που υποδύεται χαρισματικά τον δικομανή Φιλοκλέωνα. Επιτυχημένος επαγγελματίας στη Μύκονο, αλλά «όταν παρανομείς, κάποια στιγμή θα σε τσιμπήσουν. Είναι άπληστο το χρήμα. Και η ελευθερία είναι ανεκτίμητη αξία. Βγαίνεις από το κελί, στο εργαστήριο ξεφεύγει το μυαλό σου, νομίζεις ότι είσαι κάπου αλλού».

Ο Ηλίας είχε αποφυλακιστεί λίγες μέρες πριν αλλά δεν θα μπορούσε να λείπει ως μέλος του εργαστηρίου – το χρωστούσε στην ομάδα. «Είναι διέξοδος οτιδήποτε μπορείς να κάνεις για να απασχοληθείς, να περάσει ο χρόνος εδώ. Η συμμετοχή μετράει και ως προνόμιο πια στο δικαστήριο» μας λέει. Συζητώντας για το τι αγοράζεις στο κυλικείο, αν έχεις λεφτά και την κοινωνικοφυλετική διαστρωμάτωση στις πτέρυγες, διακρίνεις την ταξικότητα και τους διαχωρισμούς να χτίζουν δικές τους φυλακές μέσα στις φυλακές. Διαχωρισμούς που δεν έχουν να κάνουν με τη βαρύτητα του αδικήματος, καθώς στον Κορυδαλλό κρατούνται και υπόδικοι.

Αποκλεισμός

«Το πρόβλημα είναι ότι μπροστά στους δικαστές είμαστε όλοι ένοχοι» λέει ένα μέλος της ομάδας, αλβανικής καταγωγής, που αν και του λείπουν τα παιδιά του, ντρέπεται να τα αντικρίζει στο επισκεπτήριο. Κάποιος φέτος έδωσε πανελλήνιες, πιάνοντας το νήμα ενός αποκλεισμού ή μιας βιοποριστικής ανάγκης που ξεκινά από νωρίς: σε αντίθεση με τον κάτοχο μεταπτυχιακού Ηλία, αρκετοί δεν έχουν τελειώσει το σχολείο, είτε δεν ήξεραν να διαβάζουν και δεν έχουν ξαναδεί θέατρο, πόσο μάλλον παίξει σε θέατρο. «Τα λεφτά είναι πάντα το θέμα» μας λέει ο «Φιλοκλέων», για να μην αναρωτιόμαστε πώς βρέθηκαν εδώ, εξακοντίζοντας τη σκέψη στο λήμμα «ΟΠΕΚΕΠΕ» και σε αυτούς που ποτέ δεν θα βρεθούν εδώ κι ας έχουν γδύσει μια ολόκληρη χώρα.

Είναι πολλές οι δεκαετίες που είχα να βρεθώ σε παράσταση στον Κορυδαλλό. Απανωτοί και τότε οι διόλου ηλεκτρονικοί έλεγχοι, από την εποχή που δεν υπήρχαν κινητά να αφήσεις στην είσοδο. Διαχρονικός ο υπερπληθυσμός και τα σκάνδαλα διαφθοράς – τότε αφορούσαν φύλακες και όχι διευθυντές όπως σήμερα. Οι αλλοδαποί δεν υπερεκπροσωπούνταν σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό, καθώς η χώρα δεν αποτελούσε ακόμη μεταναστευτικό κέντρο διαλογής της Ευρώπης. Τότε ο χώρος, αν δεν με απατά η μνήμη μου, ήταν φυλακές ανηλίκων, τσιμέντο μόνο, δύο μπασκέτες στις άκρες. Τώρα το έδαφος το καλύπτουν γκαζόν και μια πολύχρωμη ζωγραφιά κι είναι λες και έχει ανοίξει ρήγμα στον ψηλό τοίχο: φωτεινά χρώματα, ουρανός, θάλασσα, φοίνικες, ένας ήλιος που ροδίζει τον ορίζοντα καθώς πάει να δύσει πίσω από ένα βουνό. Ισως να ανατέλλει κιόλας…

Ιδιο κι απαράλλαχτο παραμένει το αιφνιδιαστικό κρώξιμο από τα παγόνια, η συνθήκη.

«Γι’ αυτό οι “Σφήκες” παραμένουν ένα έργο τόσο επίκαιρο (…). Γι’ αυτό συνεχίζουν να μας απασχολούν τα ζητήματα της κοινωνικής αδικίας, της πολιτικής διαφθοράς και η ανάγκη για πολιτική συμμετοχή και αλλαγή» είναι τα κατά παράβαση λόγια ακόμη μιας Σφήκας από τον Χορό. Παρακολουθούμε μια σπαρταριστή όσο και βιωμένη παράσταση από ανθρώπους που γεύονται μερικές στιγμές προσομοίωσης ελευθερίας.

«Απόψε δεν χάνει κανείς» είναι η συλλογική κραυγή που ολοκληρώνει την παράσταση.