Πριν από τα μεγάλα του έργα («Εγκλημα και Τιμωρία», «Δαιμονισμένοι», «Αδελφοί Καραμαζόφ»), ο Ντοστογιέφσκι γράφει τον «Σωσία», ένα έργο που καταδύεται με τρόπο συγκλονιστικό στα άδυτα της ταραγμένης ψυχής του ήρωά του.
Το έργο ανεβαίνει αύριο στο θέατρο Ροές από την εικαστικό-σκηνοθέτιδα Εφη Μπίρμπα με ερμηνευτή τον Αρη Σερβετάλη.
Στο έργο, γραμμένο το 1846, χρεώθηκαν ομοιότητες με τη «Μύτη» του Νικολάι Γκόγκολ (κάποιοι τότε κατέκριναν τον συγγραφέα του ως αντιγραφέα του Γκόγκολ). Πάντως ο «Σωσίας» έγινε σημείο αναφοράς ακόμα και για συγγραφείς που δεν εκτιμούσαν τον Ντοστογιέφσκι – ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, που τον θεωρούσε «μέτριο συγγραφέα», παραδεχόταν πως ο «Σωσίας» είναι «το καλύτερο πράγμα που έγραψε ποτέ» και «ένα σπάνιο και τέλειο έργο τέχνης». Η ηδονή της ταπείνωσης, θέμα αγαπητό στον Ντοστογιέφσκι, εδώ φτάνει στα άκρα. Στο διήγημα μιλάει ένας ψυχρός παρατηρητής περιγράφοντας εξονυχιστικά το έξω και το μέσα του ήρωα.
«Τα όρια του κωμικού και του τραγικού είναι λεπτά», λέει ο Αρης Σερβετάλης. «Ο ήρωας περνάει τραγικές καταστάσεις εξαιτίας της απομόνωσής του. Γίνεται απρόβλεπτος, αυτοκαταστροφικός, ενώ όλα κινούνται σε μια συχνότητα λίγο σχιζοφρενική, κι αυτό είναι ο απόλυτος βασανισμός. Ο Ντοστογιέφκσι, όπως και στο “Υπόγειο” αρέσκεται στην ηδονή του πόνου, ανακυκλώνει την οδύνη εμμονικά. Επίσης ο διχασμός της προσωπικότητας αποτελεί τον πυρήνα και σε άλλα έργα του. Η αφετηρία και η προσέγγιση του έργου είχε στην παράστασή μας ως κύριο χαρακτηριστικό τη σωματικότητα. Επιλέξαμε κάποια επεισόδια του διηγήματος και προτείνουμε τη δική μας ανάγνωση».
Πώς είναι να γράφει κανείς στον εαυτό του, εκείνο τον «άλλο», τον ξένο, επιθυμώντας να τον εκμηδενίσει; Γιατί εκεί καταλήγει ο Γκολιάντκιν, διχασμένος παρανοϊκά ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. Το ένα είναι ο Γκολιάντκιν και το άλλο ο τρόμος του. Αυτός και ο σωσίας του. Ο πραγματικός Γκολιάντκιν θα επιμείνει στην παραδοξότητά του, ενώ ο άλλος, ο σωσίας του, εντάσσεται στο κοινωνικό περιβάλλον.
Ο κυβερνητικός υπάλληλος Ιακώβ Πέτροβιτς Γκολιάντκιν ζει με τον υπηρέτη του Πετρούσκα στην Πετρούπολη. Είναι ένας άνθρωπος που νιώθει «σαν μύγα» και που μπροστά σ’ ένα ψυχρό βλέμμα αισθάνεται «σαν να τον περιχύνουν μ’ έναν κουβά κρύο νερό»… Η σχέση του με το περιβάλλον είναι προβληματική. Το συναπάντημα και μόνο στη Λεωφόρο Νιέφσκι με δύο συναδέλφους του, που μοιάζει να τον δείχνουν, αρκεί για την έφοδο της αγοραφοβίας του, η οποία εκδηλώνεται έως και με σπασμούς. Πηγαίνει καλεσμένος, δεν γίνεται δεκτός, με αποτέλεσμα να φεύγει ράκος, αλλά ακόμα κι όταν είναι παρών σε δείπνα κρύβεται, δημιουργεί ατυχήματα στους γύρω του – μ’ άλλα λόγια, συγκεντρώνει όλα τα επικριτικά βλέμματα πάνω του και γελοιοποιείται. Αισθάνεται ότι τον αρνούνται, τον οικτίρουν, συνωμοτούν εναντίον του. Η βία που νομίζει ότι εισπράττει από τον έξω κόσμο τον κάνει να ντρέπεται, να μισεί τους πάντες, να θέλει να μην υπάρχει. Βρίσκεται περικυκλωμένος από εχθρούς, ομολογεί στον χριστιανό ψυχίατρο που επισκέπτεται για μία και μόνη φορά. «Αυτοί που θέλουν να σκοτώσουν ηθικά έναν άνθρωπο».
Ο Κωστής Παπαγιώργης στο δοκίμιό του με θέμα τον Ντοστογιέφσκι γράφει για τον «Σωσία»: «Ο,τι στον τρέχοντα βίο σβήνει χλιαρά σε εκλογικεύσεις και παρελκυστικές αποσιωπήσεις, στον Γκολιάντκιν υποτροπιάζει διεκδικώντας ολόκληρο τον ψυχισμό. Δεν είναι ένας άρρωστος άνθρωπος, ούτε λόγος να γίνεται. Η αρρώστια του ταυτίζεται με την “κοινωνικότητά” του. Με σπαρακτική ακρίβεια ο διπλός άνθρωπος εξέθετε το τραύμα (του ίδιου του συγγραφέα του τού Πετρουπολίτη, κι έτσι εισήγαγε στη λογοτεχνία μια “νέα μορφή”). Ο Σωσίας παρουσιάζει κάτι που δεν απαντάται σχεδόν σε άλλο κείμενο του Ντοστογιέφσκι. Ο διχασμός υφίσταται με τον τρόπο του. Γεγονός, ακόμα είναι η εχθρότητα και η (μονομερής) έλξη ανάμεσα στους δύο ομοίους. Αυτό το πλασματικό πρόσωπο που συμπεριφέρεται δίκην πραγματικού προσώπου δεν θα χρησιμοποιηθεί ξανά από τον συγγραφέα».
H Εφη Μπίρμπα είναι απόφοιτη της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών και τελειόφοιτη του μεταπτυχιακού προγράμματος Ψηφιακών Μορφών Τέχνης της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Εχει εργαστεί στο θέατρο και τον κινηματογράφο ως σκηνοθέτις, σκηνογράφος και βοηθός σκηνοθέτη. Εχει συμμετάσχει σε εκθέσεις με ζωγραφικά και ψηφιακά έργα βιντεοτέχνης. Σκηνοθέτησε τον «Σωσία» παρακολουθώντας μεγεθυσμένα κάποια επεισόδια της πραγματικότητας του Γκολιάντκιν:
«Πρόκειται για έναν χαρακτήρα που προσπαθεί να υπάρξει εντός του πλαισίου της κοινωνικά αποδεκτής φυσιολογικότητας» λέει. «Μπροστά μας εμφανίζεται το υποκειμενικό πλάνο του χαρακτήρα, ό,τι συμβαίνει πέρα από τη φαινομενική πραγματικότητα μιας φυσιολογικής ζωής. Διασπώντας την αφηγηματική γραμμικότητα του κειμένου και μεγεθύνοντας κάποια από τα επεισόδια του έργου, επιτελείται μια προσπάθεια καταβύθισης στην κοινωνική αποκοπή, την απομόνωση, τον θόρυβο και τη σιωπή».
Ιnfo:
Θέατρο Ροές (Ιάκχου 16, Γκάζι, Τηλ.: 210-3474312) «Ο Σωσίας» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι.
Σκηνοθεσία-Σκηνικά-Κοστούμια: Εφη Μπίρμπα.
Διασκευή-Δραματουργική Επεξεργασία: Εφη Μπίρμπα, Αρης Σερβετάλης, Μιχαήλα Πλιαπλιά.
Ηχητικός σχεδιασμός: Vangelino Currentzis. Φωτισμοί: Θύμιος Μπακατάκης.
Ερμηνευτές: Αρης Σερβετάλης, Δρόσος Σκώτης, Γιώργος Συμεωνίδης, Συμεών Τσακίρης, Κωνσταντίνος Καρβουνιάρης.
