«Δεν μπορώ να δράσω καλλιτεχνικά εκτός πολιτικής»

Το έργο φέρει κάποια αυτοβιογραφικά στοιχεία: στον «Πουπουλένιο» ο Μάρτιν ΜακΝτόνα έχει ως κεντρικό ήρωα έναν συγγραφέα με το περίεργο όνομα Κατούριαν Κατούριαν, ο οποίος γράφει τραγικές ιστορίες με ήρωες παιδιά. Περιγράφει βιασμούς, βίαιες δολοφονίες. Αυτές τις ιστορίες έγραφε και ο ίδιος σαν προσπαθούσε στα 20 του να γίνει γνωστός συγγραφέας. Ολες απορρίπτονταν, έως ότου έγραψε τη «Βασίλισσα της Ομορφιάς», έγινε το «κακό παιδί» του θεάτρου και πλέον είναι ο πολυβραβευμένος (και με Οσκαρ) θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης κινηματογράφου.

Τον «Πουπουλένιο» τον έγραψε το 2003, δήλωσε ότι είναι το τελευταίο θεατρικό που γράφει, για να αφοσιωθεί στο σινεμά, και το έργο ανέβηκε στο Βασιλικό Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας και στο Μπροντγουέι, έλαβε βραβείο Olivier 2004 για το καλύτερο νέο έργο, το βραβείο Κριτικών Θεάτρου της Νέας Υόρκης, δύο βραβεία Tony, και μεταφράστηκε σε περισσότερες από δέκα γλώσσες. Στην Ελλάδα πρωτοανέβηκε την ίδια χρονιά, δηλαδή πριν από 20 χρόνια, ακόμη μία το 2014 και τώρα, το 2024 (μα καλά, τάμα το ’χουν να το ανεβάζουν ανά δεκαετία;), τρίτωσε το καλό, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο: ο Νικορέστης Χανιωτάκης σκηνοθετεί τους Αργύρη Αγγέλου, Νίκο Πουρσανίδη, Γεράσιμο Σκαφίδα και Αλέκο Συσσοβίτη σε μία παράσταση που θα μείνει στη θεατρική μνήμη. Η δε ερμηνεία του Νίκου Πουρσανίδη στον ρόλο του συγγραφέα Κατούριαν θα είναι (εικάζουμε, μα δίκιο έχουμε!) σταθμός στη δική του θεατρική πορεία. Λες και γράφτηκε για εκείνον! Ο Νίκος Πουρσανίδης έχει παίξει τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, στο θέατρο και στο σινεμά, έχει πράγματι διεθνή πορεία και τώρα καταπιάνεται με έναν φωτεινό ήρωα, που όμως αντιλαμβάνεται τα όνειρα όπως είναι στην πραγματικότητα: εφιαλτικά.

● Ενας κακοποιημένος συνήθως θα γίνει ή κακοποιητής ή αυτοκαταστροφικός ή και τα δύο. Εχουμε δει τέτοιες συμπεριφορές. Αυτή τη στιγμή ένας βιαστής κυκλοφορεί ελεύθερος. Φίλοι και υποστηρικτές του κάνουν κανονικά τη δουλειά τους στον καλλιτεχνικό χώρο. Στον «Πουπουλένιο» παρατηρούμε και τα δύο: και την κακοποίηση (από την εξουσία ή τη φαντασία) και την καταστροφική πορεία ανθρώπων. Υπάρχει έξοδος κινδύνου;

Είναι πολύ δύσκολο πολλές φορές, ειδικά έτσι όπως έχει αποξενωθεί ο κόσμος, να εμπλακείς προσωπικά στο τι συμβαίνει με τον άλλο. Παλαιότερα ίσως ήταν κάπως διαφορετικά. Εγώ, για παράδειγμα, μεγάλωσα σε αυτό που λέμε «γειτονιά», όπου ήξερες τους πάντες και νοιαζόσουν. Ακουγόταν μια φωνή και ήξερες πως είναι ο τάδε, πως ίσως κάτι του συνέβη. Και έπαιρνες θέση. Ολόκληρες οικογένειες έμεναν κοντά, υπήρχε μία άλλη οικειότητα. Αρα και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη. Αρα και ανοιχτοσύνη. Ακόμη και το κουτσομπολιό, αν θες, δεν ήταν η τρας κοινωνική κριτική που βλέπουμε τώρα στα κανάλια. Μαζεύονταν οι γειτόνοι και μιλούσαν. Ακόμη κι αν ήταν παρεμβατικό, κάποιες φορές ήταν σωτήριο. Ξέρεις, κοινωνιολόγοι λένε πως το κουτσομπολιό της γειτονιάς βοήθησε στην εξέλιξη της κοινωνίας, γιατί -πέραν ενός είδους ψυχοθεραπείας- σε «ανάγκαζε» να πάρεις θέση. Να είσαι πιο ενεργός -ως πολίτης, συνάδελφος επαγγελματίας, γονιός, συμμαθητής. Ελάχιστοι παίρνουν θέση σήμερα. Είναι πολύ περίεργο το να βλέπω τον γιο μου να παίρνει θέση σε πράγματα που θεωρεί εκείνος άδικα. Δεν ξέρω τι να του πω, αν πρέπει να κάνω κάτι για να τον προστατεύσω ή να τον επιβραβεύσω… Ηταν σε μια ομάδα και τους είχαν χωρίσει: από οι καλοί, από εκεί οι μη καλοί. Τεσσάρων χρόνων ήταν τότε. Ολο αυτό ήταν απαράδεκτο για την ψυχοσύνθεση του παιδιού. Και αντέδρασε! Και πάει στον προπονητή και του λέει: «Συγγνώμη, νομίζεις ότι προπονείς στην Μπαρσελόνα; Δεν καταλαβαίνεις ότι είμαι τεσσάρων χρονών και θέλω να παίζω με τους φίλους μου;».

«Αυτό το “γιατί τώρα;” είναι η δικλίδα ασφαλείας του συστήματος»

● Το να μιλάς δεν είναι εύκολο. Σου λένε «αντιμιλάς».

Ή, ακόμα χειρότερα, «γιατί μιλάς τώρα;». Αυτό δεν έλεγαν πολλοί σε γυναίκες και όχι μόνο που κατήγγειλαν περιστατικά κακοποίησης κάθε είδους; Τι εννοείς «γιατί τώρα»; Γιατί τώρα βρήκε τη δύναμη, ηλίθιε. Γιατί τώρα υπάρχει ένα σύνολο ανθρώπων που μπορούν να σε στηρίξουν. Γιατί τώρα υπάρχει η δυνατότητα της μη ατιμωρησίας. Αυτό το «γιατί τώρα;» είναι η δικλίδα ασφαλείας του συστήματος. Το να σταθούμε δίπλα στο θύμα, δίπλα σε όποιον βρήκε τη δύναμη να μιλήσει, το να πάρουμε ξεκάθαρη και δημόσια θέση είναι η δική μας προστασία.

● Ο «Πουπουλένιος» θίγει όλα αυτά τα πατριαρχικά και εξουσιαστικά χαρακτηριστικά. Κατ’ αρχάς, ο συγγραφέας τοποθετεί τη δράση σε ένα απολυταρχικό καθεστώς που, και καλά, σέβεται την ανθρώπινη ζωή και νοιάζεται για τους πολίτες. Είναι πολιτικό το έργο;

Ο ΜακΝτόνα λέει πως δεν είναι. Ή τουλάχιστον, λέει ότι αυτός δεν είναι ο στόχος του. Αλλά δεν γίνεται να μην είναι πολιτικό. Γιατί, αν δεν ήταν ο Κατούριαν σε ένα απολυταρχικό καθεστώς, δεν θα υπήρχε το έργο. Οσο για μας, τόσο ως ήρωες στην παράσταση όσο και ως καλλιτέχνες, οφείλουμε να πάρουμε πολιτική θέση -όχι κομματική, πολιτική. Νομίζω πως Τέχνη δίχως να ενέχει πολιτική… Εντάξει, δεν θέλω να πω πως δεν είναι τέχνη (γιατί υπάρχουν και οι ρομαντικές, οι ερωτικές ιστορίες), ωστόσο ο καλλιτέχνης οφείλει να πάρει θέση. Προσωπικά, δεν μπορώ να δράσω καλλιτεχνικά εκτός πολιτικής. Εχω μεγαλώσει και έτσι -θυμάμαι τον πατέρα μου να μου λέει συχνά: «Τι θα γίνει; Θα κάνουμε μία επανάσταση;».

Ο φόβος της διαφορετικότητας

● Στο έργο, μία από τις αγαπημένες μου ιστορίες του Κατούριαν είναι αυτή με το Πράσινο γουρουνάκι που ήθελε να ξεχωρίζει, αλλά δεν το άφηναν σε ησυχία. Τελικά, πέραν την αποδοχής της διαφορετικότητας, εμείς αντέχουμε να είμαστε διαφορετικοί;

Το τι θα αντέξεις να είσαι έχει να κάνει και με το πώς το προσλαμβάνουν οι γύρω σου αυτό που είσαι. Υπάρχει μεγάλη ευθύνη της κοινωνίας, ημών των ιδίων δηλαδή, στην καταπίεση της ίδιας της ύπαρξης. Ξέρεις, λέμε ότι «είμαστε ανοιχτοί και πράγματι έχουν γίνει πολλά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά είναι άλλο το να αγκαλιάζεις πράγματι τη διαφορετικότητα (τη δική σου, του άλλου -το ίδιο είναι!) και άλλο να την εργαλειοποιείς με αγοραίους όρους, να την εξαγοράζεις δηλαδή, ανάλογα με τις ανάγκες του συστήματος εκείνη τη στιγμή. Θα σου πω το πιο απλό και ανώδυνο, ίσως, παράδειγμα: σε ξένες παραγωγές, θα δεις ελληνικούς μύθους να γίνονται ταινίες και σειρές, όπου, για λόγους συμπερίληψης, μπορεί ο Αχιλλέας στην Τροία να είναι μαύρος. Αλλά δεν θα είναι ποτέ Ελληνας! Γιατί; Συμπερίληψη από όλους για όλους -όχι μόνο για το θεαθήναι.

● Από την άλλη, ενώ μιλάμε για διαφορετικότητα, παρατηρώ γύρω μου μία ομοιογένεια – ακόμη και μέσα στη «διαφορετικότητα», στους νέους κ.λπ.

Πιστεύεις πως υπάρχει ο φόβος να είσαι διαφορετικός, γι’ αυτό;

● Εσένα ρωτάω.

Θα παραμείνω στο ότι υπάρχει φόβος. Το έβλεπα και σαν έζησα στο Λονδίνο, πως υπήρχε μία έξαρση της βίας, ακόμα και ανάμεσα στους εφήβους, ήδη από το 2011. Τώρα το βλέπω και εδώ και τρομάζω. Εχει αρχίσει και μεγαλώνει ο γιος μου και με προβληματίζει πάρα πολύ. Θέλεις να διαφοροποιηθείς, αλλά δεν σε αφήνουν. Διαφοροποιείσαι, σε χτυπούν. Είσαι κορίτσι, ομοφυλόφιλος, λεσβία, κάτι το «μη κανονικό» γι’ αυτούς κι αυτό λες και τους δίνει μία εξουσία επάνω σου. Με τρομοκρατεί αυτό. Δεν ξέρεις πώς μπορείς να ξεφύγεις! Ασε που έχουν συντηρητικοποιηθεί και οι νεότερες ηλικίες.

● Εδώ μπήκε ο Αυτιάς πρώτος στην Ευρωβουλή με τη Ν.Δ., με το σύνθημα «πατρίς – θρησκεία – οικογένεια». Ετσι το έλεγε. Ξεκάθαρα. Αρα και κάποιοι νέοι και κάποιοι γονείς τον ψήφισαν αυτόν τον άνθρωπο.

Εδώ βλέπω γονείς στο γήπεδο που παίζουν να παιδιά μας να φωνάζουν «κόψ’ του τα πόδια»! Και είναι 8 χρόνων! Αντιπάλους δημιουργούν εκείνη τη στιγμή, εχθρούς. Αντί να προτάξουν την ομαδικότητα, την κατανόηση και τη χαρά του ίδιου του παιχνιδιού, το μετατρέπουν σε ρινγκ, σε αγώνα επιβίωσης. Είναι δυνατόν; «Κόψ’ του τα πόδια»; Πραγματικά τρομοκρατούμαι! Είναι θέμα παιδείας -αυτό πιστεύω. Το σχολείο δεν είναι η μόνη πηγή παιδείας. Το θέατρο, το καλό θέατρο, είναι τμήμα της. Της Παιδείας και της Δημοκρατίας. Φυσικά, δεν αναφέρομαι μόνο στην Ελλάδα. Παγκοσμίως ισχύει αυτό, καθώς πλέον παγκοσμίως συμβαίνουν σχεδόν ακριβώς τα ίδια.

● Στην παράσταση, ο συγγραφέας αναλύει στον αστυνομικό, στην εξουσία, τις ιστορίες του. Αν εσύ ξεκινούσες με ένα δικό σου «μια φορά κι έναν καιρό», πώς θα το συνέχιζες; Θες να το θέσεις επί προσωπικού; Επί κοινωνικού; Πώς θα το συνέχιζες;

Μια φορά και έναν καιρό ήταν μια χώρα που οι άνθρωποι νοιάζονταν περισσότερο ο ένας για τον άλλον και προσπαθούσαν να βρουν περισσότερα από αυτά που τους ενώνουν και όχι από αυτά που τους χωρίζουν. Είναι εντελώς ουτοπικό. Και γι’ αυτό το αρχίζω με το «μια φορά και έναν καιρό», γιατί είναι παραμύθι.

● Και τελειώνει με το «ζήσανε αυτοί καλά και εμείς καλύτερα»;

Είναι ανοιχτό, όπως το αφήνει και ο Κατούριαν στην παράσταση: δεν ξέρεις τι μπορεί να γίνει. Αλλά νομίζω ότι είμαστε τώρα σε μια φάση που θα έρθει μια αλλαγή.

● Αλήθεια;

Πιστεύεις ότι είναι πολύ ουτοπικό αυτό που σκέφτομαι, ε; Θέλω να έχω αυτή την ελπίδα. Είμαι ένας καλλιτέχνης που πιστεύω ότι το κοινό είναι πιο έξυπνο. Και ότι το κοινό μπορεί να εκπαιδευτεί.

♦ Πληροφορίες: Στο Σύγχρονο Θέατρο (Ευμολπιδών 45, τηλ. 210-3464380, Κεραμεικός), κάθε Τετ. 18.15, Παρ. 21.15, Σάββ. 21.15 και Κυρ. 21.00. Προπώληση: www.ticketservices.gr. Για ομαδικές κρατήσεις, καλέστε στο 210-3806274. Ο Νίκος Πουρσανίδης έχει κυκλοφορήσει ήδη το πρώτο του βιβλίο «Πέρα από το δάσος, και η Μαγεμένη Καρυδιά» (εκδ. Καλειδοσκόπιο), για παιδιά και εφήβους, ενώ αναμένουμε το επόμενο.