«Η συντηρητικοποίηση είναι εργαλείο ελέγχου»

Το έργο, γραμμένο από τους Αντώνη και Κωνσταντίνο Κούφαλη, τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου 2001. Είναι «Το σπίτι με τα δώρα» που έχει ήδη ανέβει με μεγάλη επιτυχία και ξεκίνησε πάλι φέτος, στο θέατρο 104. Είναι ένα έργο για τρεις γυναίκες: η Ελένη (Μαρία Καρακίτσου), η Βασιλική (Μικαέλα Δανά) και η Ιωάννα (Κατερίνα Παρισσινού) βιώνουν τα δικά τους τραύματα, εντελώς ρεαλιστικά όσο και ποιητικά. «Τις αγαπήσαμε και τις φροντίσαμε αλλά μας εγκλώβισαν και μας τρόμαξαν. Κι όλη αυτή η επώδυνη πορεία για την αλήθεια τους έγινε για μας ένα μεγάλο βήμα προς την αυτογνωσία και την κάθαρση», έχουν πει οι συγγραφείς. Εμείς συνομιλήσαμε με τον σκηνοθέτη της παράστασης, Λευτέρη Παπακώστα. Του κάναμε εννέα ερωτήσεις – ευτυχώς, γιατί, όπως μάθαμε μετά, και ο ίδιος προτιμά τους μονούς αριθμούς (λες έτσι να δικαιολογείται και η επιλογή του έργου, που έχει μόνο τρεις πρωταγωνίστριες;).

● Είναι δυνατόν ένα έργο γραμμένο πριν από σχεδόν 25 χρόνια να είναι πιο επίκαιρο ακόμη και από την εποχή που γράφτηκε; Τι σημαίνει αυτό για την κοινωνία μας;

Θα ξεκινήσω με το τι σημαίνει αυτό κατ’ αρχάς για τους αδερφούς Κούφαλη που το έγραψαν: σημαίνει ότι υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που έχουν το «επέκεινα βλέμμα» να αντιληφθούν και να προοικονομήσουν την κοινωνία. Η διαχρονικότητα άλλωστε παγιώνει τα μεγάλα έργα. Αυτό σε αυτή την περίπτωση είναι και λυπηρό, διότι το θέμα του έργου ασχολείται με τον πυρήνα της δυσλειτουργικής κοινωνίας, προσπαθώντας να την ξυπνήσει κιόλας. Ετσι όταν έπειτα από 25 χρόνια βλέπουμε το έργο να είναι ακόμα επίκαιρο και «γροθιά» στην κοινωνία, αυτό σημαίνει πως μάλλον δεν έχουν γίνει οι κοινωνικές αλλαγές που θα έπρεπε…

● Εχετε δηλώσει πως το έργο «είναι τσεκούρι». Τι σημαίνει αυτό τόσο για το θέατρο όσο και για την ίδια τη ζωή, σχετικά με τη θεματική του;

Το βασικό σε αυτό είναι ότι «είναι τσεκούρι» στην ίδια τη ζωή, έχει πάρει δηλαδή μια πραγματική φέτα ζωής, έχει καρφωθεί εκεί μέσα και δεν βγαίνει. Αν αντιληφθείς αυτή τη φέτα στην πραγματική ζωή και τη μεταφέρεις στο θέατρο, τότε το «τσεκούρι» μεταφέρεται από τη ζωή και καρφώνεται στην καρδιά όλων όσοι εμπλέκονται τόσο πρακτικά όσο και ως θεατές.

● Πρόκειται για ένα δυστοπικό έργο τελικά; Ναι, είναι σκληρές οι ιστορίες των τριών αυτών γυναικών, αλλά πρόκειται για δυστοπία ή πραγματικότητα; Εσείς πώς το προσεγγίσατε;

Δυστυχώς για την κοινωνία αλλά ευτυχώς για το θέατρο, η δυστοπία αγγίζει και την πραγματικότητα. Μόνο ως πραγματικά γεγονότα, στα οποία πρέπει να δουλέψουμε όλοι για να ξεριζωθούν από την καθημερινή μας ζωή, μπορούν να ιδωθούν όσα περιγράφονται στην παράσταση.

● Υπάρχει μια τόλμη και ένα φως στον αγώνα ν’ αλλάξεις τα δεδομένα της ζωής σου. Και αυτό ισχύει από το να ζεις στην Παλαιστίνη έως τη γειτονιά μας. Από πού μπορεί κανείς ν’ αντλήσει αυτή τη γενναιότητα;

Ο,τι όμορφο και σπουδαίο πρόκειται να λάβεις ή να βγάλεις από μέσα σου, εμπεριέχει και το ατομικό και το συλλογικό. Το ένα κομμάτι συμπληρώνει το άλλο: δεν μπορεί να υπάρχει ατομική αλλαγή αν δεν υπάρχει συλλογική μετακίνηση. Ωστόσο καμία μετακίνηση, καμία ουσιαστική αλλαγή δεν θα έρθει μόνο από πολλές ατομικές αλλαγές – χρειάζεται να δράσει η συλλογική συνείδηση και να τεθεί η ατομική συνείδηση σε συλλογική δράση. Αρα το ατομικό οδηγεί στο συλλογικό και το συλλογικό στο ατομικό, γι’ αυτό και πρέπει να παλεύεις από τα μικρά ατομικά σου καθημερινά προβλήματα μέχρι τα μεγάλα συλλογικά ζητήματα. Το βασικό σε αυτό είναι να διατηρείς μια σταθερή στάση ζωής ανά πάσα ώρα και στιγμή, σε κρίσιμα και σε λιγότερο κρίσιμα ζητήματα.

● Φεύγοντας ο θεατής θα…

…πρέπει να αναρωτηθεί πώς μπορεί να συμβάλει ο ίδιος στην κατάργηση τέτοιων φαινομένων. Να γίνει δηλαδή πραγματικά ενεργός στη ζωή του. Αυτό θα ήταν το ιδανικό. Αλλωστε αυτό θεωρώ ότι πρέπει να προσπαθεί το θέατρο: ν’ αλλάζει την κοινωνία. Συθέμελα ει δυνατόν!

● Τι θεωρείτε πιο τραγικό στο έργο;

Το βασικό τραγικό σημείο στο έργο θεωρώ ότι είναι η υπόκωφη σύνδεση που υπάρχει στις ηρωίδες. Ενώ σε πρώτο επίπεδο δεν υπάρχει σύνδεση στις τρεις αυτές ιστορίες, αντιθέτως βλέπεις να υπάρχει κάτι κοινό στον πυρήνα τους: είναι η αντίληψη των άλλων για τη γυναικεία φύση. Η αντίληψη της καταπίεσης που υπάρχει απέναντί τους.

● Μιλάμε για σπαρακτικές ιστορίες πατριαρχικής αλαζονείας. Υπάρχει διέξοδος;

Στο έργο, η κάθε μία βρίσκει την προσωπική της διέξοδο με πολύ πόνο, αλλά και μεγάλη προσπάθεια για να φτάσει εκεί. Δυστυχώς οι μεμονωμένες δράσεις για διέξοδο συνήθως οδηγούν σε μάταιες λύσεις, διότι το πλαίσιο πάνω στο οποίο κινούνται είναι ήδη προβληματικό, αφού η κοινωνία έχει μάθει στις γυναίκες (και όχι μόνο) να κινούνται σε ημίμετρα και όχι σε λύσεις.

● Εν τέλει οικογένεια και θρησκεία (και τα δύο εμπεριέχουν ασύλληπτες ποσότητες πατριαρχίας) πρέπει να εξαλειφθούν έστω με την παρούσα μορφή τους, αν όχι τελείως, όπως προτείνει ο Μαρξ; Ποια η γνώμη σας;

Δεν είναι μόνο αυτοί οι δύο θεσμοί που εμπεριέχουν ποσότητες πατριαρχίας: είναι και ο θεσμός της εκπαίδευσης με τον τρόπο που είναι δομημένος, είναι το ίδιο το κράτος που έχει στον πυρήνα του την έννοια της πατριαρχίας. Οσο και να προσπαθεί να την αποβάλει, απλώς την τροποποιεί σε μια νέα μορφή. Για να μπορέσεις να εξαλείψεις κάτι, πρέπει να είσαι έτοιμος να συγκρουστείς μαζί του, πρέπει να είσαι έτοιμος να το διαλύσεις και να το ξαναφτιάξεις με νέες κατευθύνσεις, με νέες αρχές. Αν είσαι έτοιμος να το κάνεις αυτό, ναι, να εξεγερθείς, να το ξεριζώσεις και να βάλεις στη θέση του το καινούργιο, το ελπιδοφόρο, το «ανοιχτό». Η ερώτηση είναι, είμαστε έτοιμοι;

● Τέλος, παρατηρώ πως η νέα γενιά, παρά την άνοδο των κινημάτων όπως το #MeToo και της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, συντηρητικοποιείται. Και μαζί με αυτή την άνοδο, παρατηρούμε και την άνοδο ενός φασισμού νέας γενιάς που αγγίζει και τη νέα γενιά.

Είναι απόλυτα λογικό να συμβαίνει αυτό, όταν έχεις δει το τέρας που λέγεται φασισμός ή απλώς συντηρητικοποίηση. Διότι η συντηρητικοποίηση είναι ένα από τα στάδια ελέγχου ενός συστήματος πάνω στους ανθρώπους, είναι εργαλείο ελέγχου. Οταν λοιπόν το έχεις δει και προσπαθείς να το αντιμετωπίσεις με συλλογικούς τρόπους όπως τα κινήματα που αναφέρεις, είναι λογικό να αντεπιτεθεί, είναι λογικό να φτάσει στα άκρα και η συντηρητική πλευρά της κοινωνίας. Θα προσπαθήσει να συσπειρωθεί, γιατί απλά δεν θέλει να έρθει το καινούργιο, το ελπιδοφόρο, το «διαφορετικό». Καθήκον μας δεν είναι να είμαστε εξίσου επιθετικοί με τους συντηρητικούς, που επιθυμούν τον σκοταδισμό. Καθήκον μας είναι να ενδυναμώσουμε όλα αυτά τα κινήματα και να τα φέρουμε σε πρώτο πλάνο.

♦ Πληροφορίες: Κάθε Τετ., Πέμπ. στις 21.00 στο θέατρο 104 (Ευμολπιδών 41, δίπλα στο Μετρό «Κεραμεικός», τηλ. 6951269828). Προπώληση: more.com. Διάρκεια: 90’.