Θα μπορούσε να είναι η αποθέωση της ύλης και του εφήμερου: κοστούμια φτιαγμένα για να φορεθούν μία φορά, για να θεαθούν για ελάχιστα δευτερόλεπτα κι ύστερα να χαθούν σε κάποια αποθήκη για πάντα. Τι κι αν πρόκειται για αριστουργηματικά έργα τέχνης, από έναν από τους μεγαλύτερους ενδυματολόγους, δύο φορές βραβευμένο με Οσκαρ Ενδυματολογίας, το 1968 και το 1976, συνεργάτη όλων των θρυλικών Ιταλών σκηνοθετών, τον σπουδαίο Ντανίλο Ντονάτι;
Κι όμως τα κοστούμια που ανέσυραν από τη λήθη για να τους δώσουν μια δεύτερη ζωή η επίσης βραβευμένη με Οσκαρ (Β’ Γυναικείου Ρόλου το 2007 για την ταινία «Michael Clayton») Τίλντα Σουίντον και ο διαπρεπής ιστορικός μόδας Ολιβιέ Σαγιάρ δεν είναι καθόλου τυχαία: είναι τα ενδύματα που φορέθηκαν στις ταινίες του ανατρεπτικού ποιητή, ακτιβιστή και σκηνοθέτη Πιερ Πάολο Παζολίνι, που δολοφονήθηκε βάναυσα το 1975 πριν προλάβει να βγει στους κινηματογράφους η ταινία «καμικάζι» όπως τη χαρακτήρισε η Σουίντον, για το σαδιστικό, αποτρόπαιο πρόσωπο του φασισμού «Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα».
Η παράσταση που συνδημιούργησαν για να παρουσιάσουν τελετουργικά τα κοστούμια από το «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» και τις «Χίλιες και μία νύχτες» ώς το «Σαλό» απέχει από μια επίδειξη υψηλής μόδας αλλά δεν χωράει και σε ταξινομήσεις. Εχει τον τίτλο «Ενσαρκώνοντας τον Παζολίνι». Και είναι κάτι σαν φόρος τιμής στον «φάρο» Παζολίνι, που παραμένει ένα «ζωντανό σύμβολο αντίστασης», «παρών και πάντα μοντέρνος», όπως τον χαρακτήρισε η Σουίντον.
Είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο αποκαλύπτονται αυτές οι υπέροχες δημιουργίες, από τα πιο βαριά πανωφόρια μέχρι τα πιο αιθέρια πέπλα και ο τρόπος που τα αγγίζει η Σουίντον, με σεβασμό, σαν να πρόκειται για κάτι ιερό, που μεταμορφώνει αυτή τη ζωντανή έκθεση σε μια τελετουργία. Τελετουργία είτε η ίδια η σπουδαία ηθοποιός χρησιμεύει ως κούκλα βιτρίνας για να τοποθετηθούν επάνω της τα ρούχα, είτε, σπανιότερα, φορώντας τα. Αυτός είναι ο τρόπος της: όπως τα βγάζει από τις κούτες και τα απελευθερώνει από το χαρτί τα αγκαλιάζει σαν να κρατάει ένα μωρό, τα τοποθετεί όρθια σαν γλυπτά στον λευκό άδειο χώρο, με «χορογραφία» και κινήσεις άλλοτε αιθέριες, άλλοτε εύθραυστες, η κίνηση ειδικά των χεριών που προσδίδει θεατρικότητα, το πώς τα σκεπάζει με χαρτί όπως σκεπάζεις κάποιον αγαπημένο – είναι αυτά που μεταδίδουν συναισθήματα από τον χώρο του ανείπωτου φορτίζοντας συναισθηματικά την εκδήλωση.
Τα κοστούμια ήταν τα περισσότερα κατασκευασμένα στο ατελιέ Farani κατά τις υποδείξεις του Ντονάτι. Κοστούμια και αντικείμενα που είναι από μόνα τους έργα τέχνης: από το βιβλικό, εμπνευσμένο από τα καφτάνια των Βεδουίνων και βαμμένο σμαραγδί –σαν από πίνακα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου– κοστούμι του Ηρώδη στο «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» του 1964 έως το χειροποίητο απ’ άκρη σ’ άκρη και διακοσμημένο με φτερά και όστρακα κοστούμι και στέμμα που φορούσε ως Ιοκάστη η Σιλβάνα Μάνγκανο στον «Οιδίποδα Τύραννο» του 1967 και από εκεί στα ρούχα και τα αντικείμενα του εξωτικού «Χίλιες και μία νύχτες» (1974) και του σαρωτικού «Σαλό, 120 μέρες στα Σόδομα» (1975). Κι ακόμα, φορέματα και καπέλα από τις ταινίες «Οι ιστορίες του Καντέρμπουρι» ή «το Δεκαήμερο του Βοκάκιου», χρώματα και συνδυασμοί που υπηρέτησαν το εφήμερο αλλά θέτουν ακόμη και -αναπάντητα- φιλοσοφικά ερωτήματα, αφού οι ταινίες ήταν ασπρόμαυρες και συνεπώς τα χρώματα αθέατα. Κοστούμια επίσης που μπορεί να μην τα είδαμε καν ολόκληρα στις ταινίες καθώς ο Παζολίνι εστίαζε τόσο επίμονα στα πρόσωπα…
Στις δημιουργίες του Ντανίλο Ντονάτι, διακρίνεις την επεξεργασία με επιρροές από τις πειραματικές τότε τεχνικές και τα καλλιτεχνικά κινήματα όπως αυτό της Arte Povera: βρίσκονται εκεί στα ξέφτια μιας φορεσιάς, στο πλεκτό που δίνει την αίσθηση ψαθωτού, στις μάλλινες κοτσίδες που έπλεξε ο θρυλικός ενδυματολόγος και συνθέτουν ένα ορθογώνιο βαρύ πόντσο, στα διαφορετικά υφάσματα και υφές που περνούν από μπροστά σου, με διακριτικό μουσικό απόηχο από το κασετοφωνάκι που φορά σε μια πάνινη θήκη πάνω της η ηθοποιός.
Τα ξύλινα καλούπια του Εργαστηρίου Πιερόνι που αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία των καπέλων στις ταινίες του Παζολίνι, σαν γλυπτά απεγκιβωτίζονται και τοποθετούνται στα δύο σχεδιαστήρια στην άκρη του λευκού διαδρόμου που θυμίζει επίδειξη μόδας μπροστά από ένα πάλλευκο ταμπλό. Οι κούτες με τα κοστούμια, τα πανωφόρια και τα φορέματα, τα μανεκέν ως απρόσωποι παρατηρητές, μερικά από τα καπέλα, ο σιδηρόδρομος με τα φορέματα των κομπάρσων, ένας καθρέφτης, να εναλλάσσονται σκηνικά με τις προσεκτικές και αέρινες κινήσεις μιας φασματικής παρουσίας ντυμένης απλά με μια λευκή ρόμπα, όπως και οι συντελεστές της παράστασης που τη βοηθούν να τα αναδείξει – όλα έχουν μια τελετουργική θεατρικότητα. Μέσα σε 100 λεπτά φανερώνονται μπροστά στο κοινό, για πρώτη φορά μετά την κατασκευή τους. Αλλωστε η περφόρμανς έχει παρουσιαστεί ελάχιστες φορές, στη Ρώμη και στο Παρίσι, προτού έρθει στην Αθήνα.
Αν τα ενδύματα διηγούνται ιστορίες, η έλλειψη λόγου, η λιτότητα της παρουσίασης, η διακριτική και τρυφερή μεταχείριση της ύλης, με το γάντι πάντα, από τα βαριά βελούδα μέχρι τα αέρινα μεταξωτά, αφήνουν το κοινό να τις αφουγκραστεί. Και πάνω από όλα δημιουργούν μια κατανυκτική ατμόσφαιρα και συνάμα μια ανάλαφρη αίσθηση που σίγουρα οφείλεται στη σεμνή παρουσία της ηθοποιού, η οποία, αν και πρωταγωνιστεί, ενσαρκώνει τον πιο δύσκολο ρόλο: να περιβάλλει με αγάπη αντικείμενα μεγάλου συμβολισμού. Αλλωστε «αυτά είναι τα αστέρια», όπως είπε η Σουίντον. Και είπε ακόμα για τον ποιητή με το έργο του οποίου ήρθε σε επαφή ως φοιτήτρια όταν είδε εκείνο το ντοκιμαντέρ που ο ίδιος γύριζε στους δρόμους ρωτώντας τους συμπατριώτες του για το σεξ. Τα έργα του πια τα γνωρίζει καρέ καρέ, όπως και τον άθεο μαρξιστή που αφηγήθηκε τον θρύλο του Ιησού, τον «κουίρ καλλιτέχνη» που αψήφησε τον κίνδυνο και τα έβαλε με τους ισχυρούς, γεγονός που πλήρωσε με τη δολοφονία του. Αυτά και άλλα πολλά μας είπε η Βρετανίδα ηθοποιός στη συνέντευξη Τύπου που ακολούθησε την παρουσίαση της παράστασης, η οποία ξεκίνησε χθες για το κοινό και διαρκεί μέχρι τις 18/12, με όλα τα εισιτήρια να έχουν εξαντληθεί σχεδόν από την πρώτη μέρα που ξεκίνησε η διάθεσή τους.
♦ Την ερχόμενη Παρασκευή, μετά την παράσταση, θα πραγματοποιηθεί συζήτηση με τον Ολιβιέ Σαγιάρ και την Τίλντα Σουίντον στο -1 της Στέγης, με ταυτόχρονη διερμηνεία στα ελληνικά.
