«Αντίσταση, αντίσταση. Δεν υπάρχει τίποτε άλλο»

«Αντίσταση, αντίσταση. Δεν υπάρχει τίποτα άλλο να κάνουμε». Ο Βρετανός ηθοποιός, συγγραφέας και σκηνοθέτης Σάιμον Μακ Μπέρνι που μας μιλά, συμπλήρωσε φέτος 40 χρόνια θεατρικής πρωτοπορίας με τους «συνενόχους» του στο Théâtre de Complicité όπως είναι το όνομα της θρυλικής ομάδας της οποίας είναι συνιδρυτής. Ισως επειδή μισεί τις επετείους, το ότι «νιώθω πως κάθε μέρα ξεκινώ κάτι καινούργιο» να εξηγεί γιατί και πώς εδώ και τέσσερις δεκαετίες καταφέρνει να εκπλήσσει.

Από απόψε έως και το Σάββατο ανεβαίνει η τελευταία τους δουλειά, η μεταφορά στο θεατρικό σανίδι του ομώνυμου βιβλίου της βραβευμένης με Νόμπελ Λογοτεχνίας Πολωνής Ολγα Τοκάρτσουκ «Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Ενα αναρχικό θρίλερ στα όρια της μαύρης κωμωδίας που «χάρισε» στη συγγραφέα του τον χαρακτηρισμό «οικοτρομοκράτισσα»: σε αυτό μία «ιδιόρρυθμη» ηλικιωμένη γυναίκα αρνείται να συμπράξει στις αδικίες που την περιβάλλουν και προσπαθεί να ανακαλύψει το μυστήριο πίσω από τους θανάτους των ανδρών της τοπικής κυνηγετικής λέσχης. Το ανατρεπτικό ερώτημα «Γιατί η θανάτωση των ζώων να είναι σπορ και των ανθρώπων φόνος;» βρίσκεται στον πυρήνα του έργου.

Στην εικονοτηλεφωνική συνάντηση με δημοσιογράφους, με αφορμή την παράσταση, ο ΜακΜπέρνι ξεκαθάρισε ότι το περιβάλλον αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα και για τον ίδιο. Είναι ενεργό μέλος της ομάδας «Σταματήστε την Οικοκτονία» («Stop ecocide») που επιδιώκει λογοδοσία για τα εγκλήματα κατά της φύσης, εξισώνοντάς τα με τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που αποτελούν αντικείμενο του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. «Απάτη» χαρακτηρίζει την εθνική αλαζονεία και την ιμπεριαλιστική άποψη για τον κόσμο των συμπατριωτών του και θεωρεί «γελοιότητα» την κατοχή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Αν ήμασταν στον περασμένο αιώνα, θα τον αποκαλούσαμε «στρατευμένο» διανοούμενο και καλλιτέχνη.

Στο βιβλίο που μεταφέρει στο θέατρο τον συγκλόνισε η ηρωίδα, επειδή είναι μεγάλη γυναίκα και αόρατη σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο κι ακόμη επειδή έχει μια θεμελιώδη όσο και ριζοσπαστική θεώρηση του κόσμου που τα βάζει τόσο με την πατριαρχία όσο και με τον καπιταλισμό.

«Το συναρπαστικό είναι ότι στο κέντρο του έργου βρίσκεται η Γιανίνα, μια ηλικιωμένη γυναίκα, μια γυναικεία φωνή που είναι σημαντική για την ορατότητα όλων των γυναικών, με έναν αντισυμβατικό τρόπο σκέψης και ζωής».

«Ομως, σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι θέμα εξουσίας η κυριαρχία σε βάρος των λιγότερο προνομιούχων ή όσων σκέφτονται αλλιώς; Τι κάνουμε, πώς παλεύουμε για να αντιστρέψουμε την ανισότητα;» τον ρωτήσαμε.

«Αντίσταση, αντίσταση. Το βιβλίο έχει μια νατουραλιστική αφήγηση αυξημένης οξύνοιας. Παρακολουθούμε λεπτομερώς την καθημερινότητα των ανθρώπων, το πώς συμπεριφέρονται. Κι έπειτα το βιβλίο δουλεύει σε ένα άλλο επίπεδο, το μυθικό, στο οποίο διακρίνει τα μοτίβα, όχι απλώς τους χαρακτήρες, αλλά τις δομές πίσω από αυτά, μιλώντας μέσα από το συγκεκριμένο για το παγκόσμιο.

Ο πρώτος που πεθαίνει είναι ένας μάλλον δυσάρεστος τύπος, με το παρατσούκλι “Μεγαλοπόδης”: αναλφάβητος και φτωχός, βάναυσος στη σχέση του με τη φύση και τα ζώα, ένα κυριαρχικό αρσενικό που ανήκει στην κατώτατη τάξη και κυνηγά για πλάκα. Ο επόμενος είναι ένας συνηθισμένος τύπος, γέννημα της εργατικής τάξης που έχει γίνει αρχηγός της αστυνομίας, ένας κοινός τύπος αλλά ψηλά στην ιεραρχία. Ο επόμενος είναι ένας νεόπλουτος, ίσως ανήκει στη μεσαία τάξη, με μόνο σκοπό και δύναμη το να βγάζει λεφτά από όλα, γδέρνει αλεπούδες, έχει σεξ κλαμπ, εκμεταλλεύεται τη γη. Ο επόμενος που πεθαίνει είναι ένα σκαλί πιο πάνω στην ιεραρχία, ο πολιτικός, που έχει κυριολεκτικά εξουσία σε μια ονομαζόμενη δημοκρατική κοινωνία, και ο επόμενος βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας, είναι αυτός που έχει ανοιχτή γραμμή με τον τύπο εκεί ψηλά: είναι ο παπάς, η ανώτατη εξουσία. Εχεις μια αλυσίδα ανθρώπων, μια διαστρωμάτωση όλης της κοινωνίας και ειδικά της πατριαρχικής κοινωνίας. Είναι πραγματικοί άνθρωποι, αλλά αντιπροσωπεύουν το σύστημα στο οποίο ζούμε, το καπιταλιστικό, του φανατικού καταναλωτισμού που υπαγορεύει η παγκόσμια νέα τάξη και ορίζει ένας ανδροκρατούμενος κόσμος. Με ψυχολογικούς όρους είναι το άνιμους, η ανδρική πλευρά του ασυνείδητου που θέλει ιδιοκτησία και κυριαρχία, συγκέντρωση πλούτου και βάζει τα κέρδη πάνω από τους ανθρώπους […].

Ενάντια σε αυτό είναι η άλλη θεώρηση του κόσμου που προτείνει η Γιανίνα, την οποία θεωρούν τρελή, αλλά έχει απλώς μια διαφορετική οπτική. Είναι πολιτική μηχανικός, έξυπνη, έχει ένα πρόβλημα υγείας και κατέληξε να ζει εκεί, είναι ερασιτέχνιδα αστρολόγος όχι με την έννοια της εκκεντρικής γελοιότητας, αλλά με την έννοια ότι ψάχνει παντού να βρει μοτίβα, ένα νόημα. Η ζωή της είναι μια ενεργή αντίσταση… Αυτό το όραμα προτείνει για τον κόσμο, να αναρωτηθούμε πώς αντιστεκόμαστε, πώς υπονομεύουμε αυτό το οικοδόμημα που φαίνεται ακλόνητο. Η Τοκάρτσουκ τοποθετεί τη θηλυκή ενέργεια στο κέντρο, αυτή που βλέπει νόημα στα πάντα, κατανοεί τα ζώα, τη φύση και την ιστορία μας, πως όλα είναι αλληλένδετα μεταξύ τους καθώς όλοι είμαστε μέρος της φύσης και δεν υπάρχει διέξοδος γιατί δεν μπορούμε να δραπετεύσουμε από τον πλανήτη. Και έχουμε φτάσει στα άκρα, γιατί είμαστε γραπωμένοι από την πατριαρχία… Το ωραίο στην παράσταση είναι ότι ακολουθούμε την πράξη αντίστασης μέσω της συνείδησης της ηρωίδας και ζούμε στο μυαλό της 66χρονης για λίγο, κάτι σπάνιο και πολιτικό: εναντιώνεται τόσο σε αυτούς που ό,τι πράττουν το κάνουν για τα λεφτά όσο και σε όσους όταν ο κόσμος καίγεται και πλημμυρίζει, δεν κάνουν το παραμικρό παρά συνεχίζουν σαν να μην τρέχει τίποτα. Οφείλουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε με όποιον τρόπο μπορούμε…»

Σε άλλο σημείο της συζήτησης ο Μακ Μπέρνι μάς εξήγησε τη σύνδεσή μας με τη φύση και τα ζώα: με πατέρα αρχαιολόγο, ο ίδιος έμαθε ότι για πολλά χρόνια οι άνθρωποι ζούσαν σε έναν ζωοκεντρικό κόσμο, όπως άλλωστε μαρτυρεί και η πρώτη τέχνη του ανθρώπου που κυριαρχείται από τα ζώα τα οποία πιστεύει πως είναι «οι φύλακες του μυστικού που αφορά τη σύνδεση των πάντων με τα πάντα». Αλλωστε, χρονικά, ο πλανήτης προϋπήρξε του ανθρώπου και θα συνεχίσει να υπάρχει, οπότε στο τέλος «η φύση θα είναι μια χαρά, εμείς όχι».

Στον πυρήνα της σκέψης του το ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους είναι και άκρως πολιτικό: «Η πράξη του διαχωρισμού και του κατατεμαχισμού είναι ο τρόπος της Ακροδεξιάς που θερίζει στην Ευρώπη. Ο διαχωρισμός οδηγεί στον διχασμό κι έτσι διατηρείται η εξουσία τους. Η ιδέα ότι είμαστε αλληλένδετοι και συνδεόμαστε με όλα είναι το κλειδί…»

Μίλησε ακόμη για τη δύναμη της γλώσσας και τη χρήση της. Για τις συμπεριφορές που προκαλούν σύγχυση με όπλο τη γλώσσα στα χέρια της σκληρής Δεξιάς που έχει καταστήσει αδύνατο να μιλήσεις για τους αδύναμους: «Οι πρόσφυγες έχουν γίνει συνώνυμο της ενόχλησης και της “βρομιάς”». «Καλλιεργούν τη σύγχυση στον κόσμο γιατί τότε μπορούν πολύ εύκολα να πουν ότι κάτι άλλο συμβαίνει. Αν λες στον κόσμο ότι η καταστροφή του πλανήτη είναι υπό συζήτηση, είναι σαν να του λες ότι υπάρχει και η άλλη πλευρά που δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει άλλη πραγματικότητα. Η μόνη συζήτηση είναι πώς θα αντιδράσουμε και πόσο γρήγορα. Και είναι επείγουσα. Τώρα είναι η ώρα να ξεσηκωθούμε όσοι βλέπουμε τα πράγματα διαφορετικά».

—

♦ Πληροφορίες: 4-7/10, Τετάρτη-Παρασκευή 20.30, Σάββατο 14.30 και 20.30. Εισιτήρια 5-60 ευρώ. Διάρκεια 170΄ με διάλειμμα. Στα αγγλικά με ελληνικούς υπέρτιτλους σε μετάφραση Βασίλη Δουβίτσα. Κατάλληλο από 12 ετών και πάνω. Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, λ. Συγγρού 107, Κεντρική Σκηνή.