«Ως κοινωνία, ελάχιστα μετακινηθήκαμε τα τελευταία 20 χρόνια»

Δεν υπάρχει περίπτωση να τον συναντήσεις και να έχει λιγότερα από δυο βιβλία στην τσάντα του. Αυτή τη φορά είχε μαζί του το «Για τον συνομιλητή» του Οσιπ Μαντελστάμ, «Διάλογοι προσφύγων» του Μπρεχτ και ένα παιδικό, το «Γράμματα από τον Αϊ-Βασίλη» του Τόλκιν. Οσο για την ίδια την τσάντα, αυτή είχε πάνω της γραμμένη την ατάκα «Φτιάξ’ το το μπουρδέλο» από την παράσταση «Σπιρτόκουτο – The musical», όπου ο Γιάννης Αναστασάκης ερμηνεύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του «Δημήτρη».

Ακόμα κι αν κάποιος δεν τον ξέρει καθόλου, όσα κουβαλάει μαζί του αρκούν για να καταλάβεις πολλά για το ποιος είναι: κάτι από παιδί, κάτι από ενεργό, προβληματισμένο πολίτη και πολύ από καλλιτέχνη. Ο Γιάννης Αναστασάκης δεν είναι νέος στον χώρο κι ας τον βλέπουμε πρώτη φορά σε μιούζικαλ (όπου ερμηνεύει εξαιρετικά). Σαλονικιός, έζησε ως μικρό παιδί τη χούντα, σπούδασε κλασική φιλολογία και συνέχισε στη Δραματική Σχολή του ΚΘΒΕ, όπου διετέλεσε και καλλιτεχνικός διευθυντής (2015-2019), διδάσκει, σκηνοθετεί, παίζει.

«Ο Γιάννης Οικονομίδης είχε την ιδέα να γίνει το “Σπιρτόκουτο” μιούζικαλ», μας λέει. «Αμέσως μίλησε με τον Γιάννη Νιάρρο για να το σκηνοθετήσει, αυτός άρχισε να γράφει τη μουσική και τους στίχους, συνεργάστηκε με τον Αλέξανδρο Λιβιτσάνο και ο Οικονομίδης έγραψε τα λόγια της πρόζας. Ολο αυτό στήθηκε με πλήρη ελευθερία από τον Οικονομίδη και τη Στέγη και με εξαιρετική ευγένεια από τον Νιάρρο. Ολοι γίναμε μία ομάδα!».

Διαχρονικός ήρωας

Τον ρωτάμε αν αυτά τα 20 χρόνια που πέρασαν από την πρώτη προβολή της ταινίας έχουν επιδράσει διαφορετικά τόσο στην ελληνική κοινωνία όσο και στο ίδιο το θέμα της ταινίας. Η οποία στον καιρό της ξεχώρισε όχι μόνο ως προς τη φόρμα και το σεναριακό της ύφος, φυσικά και για τις ερμηνείες (ο Ερρίκος Λίτσης έδωσε πραγματικά έναν διαχρονικό κινηματογραφικό ήρωα που θα μείνει ως τέτοιος στην ιστορία του σινεμά), αλλά διακρίθηκε και για την κριτική της τόλμη πάνω σε μια κοινωνία που ζούσε με ψευδαισθήσεις. Τώρα, βλέπουμε ένα μιούζικαλ στη Στέγη, που είναι βασισμένο στην ταινία. Συνεπώς, μπορεί κάποιος να πει πως από κάτι αντισυστημικό, αιρετικό και ρηξικέλευθο, το «Σπιρτόκουτο» πλέον ενδέχεται να καλυφθεί από τον εμπορικό μανδύα ενός ισχυρού Ιδρύματος. «Σε προβλημάτισε πως μπορεί να ισχύει κάτι τέτοιο;» ρωτάμε τον Αναστασάκη. «Απεναντίας» απαντά. «Και σήμερα υπάρχουν τέτοιες δυσλειτουργικές οικογένειες και σχέσεις. Υπάρχουν άνθρωποι σαν τον Μήτσο, σαν τη γυναίκα του, σαν τα παιδιά του. Δεν ξέρω μόνο αν ζούνε στην Καλλιθέα ή στον Κορυδαλλό, καθώς έχει διευρυνθεί το πλέγμα της δυσλειτουργικότητας. Βέβαια, όλες οι ταινίες του Οικονομίδη –κι όχι μόνο το “Σπιρτόκουτο”– κοιτούσαν στην “περιφέρεια” της κοινωνίας και μπορούν να θεωρηθούν αιρετικές. Και η ματιά του και η γλώσσα του αυτό κάνει: πάντα ενοχλεί κάποιους και πάντα θα ενοχλεί.

»Σε ό,τι κάνουμε τώρα, θέλουμε να αγγίζουμε την πληγή. Προσωπικά είδα ακόμα και μέσα μου πολλά στοιχεία του “Δημήτρη”, συνειδητοποίησα πως τον καταλάβαινα! Αυτό είναι τόσο τρομακτικό όσο και απελευθερωτικό, καθώς μόνο αν αναγνωρίσεις κάτι –ακόμα και το κακό– μέσα σου, μπορείς να το αλλάξεις. Αυτό θέλουμε να δει και το κοινό. Κανένα από τα παιδιά δεν το έκανε για εμπορικούς λόγους, καθώς όλοι τους έχουν επιτυχημένη καριέρα. Οσο για τη Στέγη, καλά έκανε και αναμίχθηκε, με την έννοια ότι μπόρεσε να γίνει μια παραγωγή που δεν στερήθηκε τίποτα. Ολα έγιναν όπως έπρεπε, και ζήσαμε ως καλλιτέχνες αυτό που λέμε “κανονικές συνθήκες”, κάτι που δύσκολα βρίσκεις στο θέατρο σήμερα. Ολοι μας αισθανόμαστε πως κάνουμε μια πραγματικά συλλογική δουλειά! Είναι πολύ σημαντικό αυτό».

«Η παράσταση αυτή έγινε πραγματικά από την ανάγκη των δημιουργών να αναγνωρίσουμε πως η κατάσταση στο “Σπιρτόκουτο” είναι μια απτή πραγματικότητα – δίχως όμως αυτό να έχει διδακτικό χαρακτήρα. Αυτό το πέτυχε ο Νιάρρος» συνεχίζει. «Το θέμα είναι να αναγνωρίσουμε την τραγικότητά και το σκοτάδι γύρω μας, μπας και κάνουμε κάποιο βήμα προς την αλλαγή. Αυτό δεν κάνει το θέατρο; Είναι ένας καθρέφτης, παραμορφωτικός ίσως, αλλά καθρέφτης. Δικός μας! Και πράγματι, αυτό που βγαίνει και από την παράσταση είναι το πόσο λίγο μετακινηθήκαμε ως κοινωνία τα τελευταία 20 χρόνια. Βασικά, είμαστε χειρότερα: αν τότε, το 2002, το όνειρο του Δημήτρη ήταν να φτιάξει ένα μαγαζί με ειδικό μενού και πιάνα και και και, ο αντίστοιχος Δημήτρης σήμερα δεν μπορεί καν να κρατήσει ανοιχτό ένα μικρό μαγαζάκι. Με την ενέργεια, με τα ΦΠΑ, την ακρίβεια, με κακούς μισθούς για τους εργαζόμενους… Μήνα το μήνα βγαίνει η ζωή μας. Και αυτό, μόνο για να επιβιώνουμε. Αλλά αυτό είναι η ζωή;».

«Για ποιον λόγο ουρλιάζουν (κυριολεκτικά και μεταφορικά) οι άνθρωποι σήμερα;» τον ρωτάμε. «Για να πιστέψουν και οι ίδιοι στην ύπαρξή τους. Εχουν ανάγκη να ακούσουν τη φωνή τους για να καταλάβουν πως είναι ακόμα εκεί, ζωντανοί. Βέβαια, δεν υπάρχει οργανωμένη, συλλογική αντίδραση ακόμα. Είμαστε, όμως, μια χύτρα που βράζει και όπου να ’ναι θα σκάσει. Η αίσθηση της αδικίας γύρω μας είναι πολύ έντονη, όπως και η αίσθηση της εκμετάλλευσης αλλά και της κοροϊδίας. Από τη μια έχουμε ένα πλήρως αδιάφορο για τους πολίτες κράτος και από την άλλη, ένα κράτος που παρακολουθεί πολίτες. Κοινωνικό κράτος δεν υπάρχει και όλο και περισσότερο ενισχύεται το αίσθημα ότι κανείς δεν νοιάζεται για όλα αυτά. Γι’ αυτό πιστεύω ότι θα ξεσπάσει ο κόσμος…

Ειδικά στον σύγχρονο πολιτισμό, περνάμε από τις πλέον δύσκολες περιόδους. Είναι τόσο φανερά πλέον τα προβλήματα και τόσο σαφές το τι πρέπει να γίνει, που πραγματικά μόνο επειδή δεν θέλουν, δεν το κάνουν. Δεν υπάρχει άλλη δικαιολογία. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να στηρίζονται ειδικά οι νέοι καλλιτέχνες. Παίρνουν (αν πάρουν) ψίχουλα. Τίποτε δεν μπορούν να κάνουν με αυτά. Και δεν είναι οι μόνοι. Πρόκειται για καθαρά πολιτική επιλογή. Ακριβώς γιατί το να μπορεί να δει κάποιος μια θεατρική παράσταση, ένα κινηματογραφικό έργο, μια συναυλία, αυτό το “να μπορεί” είναι ένα ζήτημα για την εξουσία. Γιατί ο θεατής βιώνει μια συλλογική συγκίνηση – με την πολιτική έννοια του όρου: κινείται μαζί! Αυτό το “μαζί”, το τρέμουν κάποιοι. Μόνο σε μια αριστερή αλλαγή των πραγμάτων μπορούμε να ελπίζουμε. Εγώ είμαι αισιόδοξος. Δεν μπορείς να ελέγξεις τους κοινωνικούς αυτοματισμούς. Ειδικά σε ακραίες συνθήκες, όπως αυτές που ζούμε. Επίσης, πιστεύω και στους νέους. Βλέπεις πώς σχολιάζουν οι διάφοροι τις συναυλίες τού Λεξ. Ο,τι ενοχλεί (όπως και η δική μας παράσταση) είναι ένα βήμα. Θα γίνει αυτό το βήμα. Είναι απαραίτητο να γίνει και θα γίνει».

? Πληροφορίες: Η παράσταση «Σπιρτόκουτο – The musical» συνεχίζεται, Τετάρτη με Κυριακή, στις 20.30, έως 22/1/2023 (εισιτήρια: www.onassis.org). Ο Γ. Αναστασάκης διδάσκει στη Δραματική Σχολή του Πειραϊκού Συνδέσμου και στις 25/1 κάνει πρεμιέρα στο έργο του Μπρεχτ, «Η άνοδος του Αρτούρο Ούι», μια παραβολή για την άνοδο του ναζισμού στη μεσοπολεμική Γερμανία, σε σκηνοθεσία Αρη Μπινιάρη, σε ένα νέο θέατρο στην οδό Δροσοπούλου, στην Κυψέλη.