Θωμάς Μοσχόπουλος: «Ο συμβιβασμός σε πάει παραπέρα»

Η Ιφιγένεια δεν θυσιάστηκε στην Αυλίδα από τον πατέρα της. Η θεά έβαλε ένα ομοίωμα στη θέση της και τη μετέφερε στη μακρινή χώρα των Ταύρων. Τη συναντούμε τώρα ιέρεια στον ναό της Αρτέμιδος να εξαγνίζει θύματα πριν από τη σφαγή τους. Μισητούς Ελληνες που ξέπεσαν στην ακτή. Μέχρι που φτάνει η στιγμή να θυσιάσει τον αδελφό της τον Ορέστη.

Την «Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων» του Ευριπίδη παρουσιάζει το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου με την Αμαλία Μουτούση στον ρόλο της Ιφιγένειας και τον Γιώργο Χρυσοστόμου στον ρόλο του Ορέστη.

«Δεν μου αρέσουν οι επικαιροποιήσεις, αλλά δουλεύοντας το έργο προέκυψαν αναγωγές με το σήμερα» λέει ο Θωμάς Μοσχόπουλος. «Η ηρωίδα, κολλημένη στο παρελθόν, διηγείται την ιστορία της, πώς ο πατέρας τη θυσίασε για το στεφάνι της νίκης, για την εξυπηρέτηση του Μενέλαου. Ζει με τη βεβαιότητα του πένθους, θεωρώντας τον Ορέστη νεκρό. Ενα κακοποιημένο, εγκαταλειμμένο παιδί, που μέσα στο σύνδρομο της δραματικής συνείδησης είναι τυφλή. Δεν βλέπει ότι το δράμα των δούλων του χορού είναι μεγαλύτερο, ούτε ότι αυτός που πάει να θυσιάσει είναι ο αδελφός της.

Εδώ το σχόλιο του ποιητή είναι: “δες τον ξένο, εν δυνάμει είναι ο αδελφός σου”. Η αληθινή θυσία της Ιφιγένειας γίνεται εδώ στην Ταυρίδα και είναι οικειοθελής. Στη μέση του έργου η ηρωίδα μεταστρέφεται: γειώνεται, απαλλάσσεται από τον τραγικό ρόλο «Ιφιγένεια», δεν είναι πια η τελευταία των Ατρειδών, αλλά ένας κανονικός άνθρωπος που προσπαθεί να επιβιώσει χρησιμοποιώντας ακόμα και κόλπα».

• Ο ορθολογισμός απέναντι στα ιδεολογήματα;

Πιστεύω ότι η βαρβαρότητα ορίζεται από την ακαμψία των ιδεών. Οσο τα πρόσωπα προσκολλώνται στο ηρωικό τους παρελθόν μένουν ακίνητα. Αν ανοίξουν τα μάτια, αναγνωρίζουν τον «αδελφό», βρίσκουν λύσεις… Τα παιδιά των ηρώων μεταβάλλονται σε αντιήρωες, διαλεκτικοί πλέον βρίσκουν τρόπους συμβιβασμού και πάνε παραπέρα. Οι απολυτότητες μαλακώνουν.

• Το βάρος της παράστασης πέφτει στον χορό;

Στο αρχαίο δράμα η συγκίνηση, το κοινό αίσθημα βγαίνει από τα χορικά – ο χορός είναι θεατές που κάνοντας ένα βήμα από τις κερκίδες ανεβαίνουν στην ορχήστρα. Τα επεισόδια αποτελούν ανταλλαγή αντιπαραθέσεων και επιχειρημάτων δημόσιου λόγου. Συνήθως το βλέπουμε αντεστραμμένα, γιατί κατά παράδοση οι ερμηνευτές θέλουν να σολάρουν. Η τραγωδία διαβάζεται μέσα από το φίλτρο του χορού, που συνιστά την επιλογή που έκανε ο ποιητής για να αφηγηθεί τον μύθο.

Εχει σημασία αν πρόκειται για χορό δούλων, ελεύθερων, ηλικιωμένων, ντόπιων, ξένων. Αν δεν δεις με αυτόν τον τρόπο το αρχαίο δράμα, δεν δημιουργείς εικόνα έργου συνόλου κι ας έχεις εξαιρετικές σκηνές ερμηνειών. Η παράσταση έριξε το συγκινησιακό βάρος, τον δημόσιο λόγο στον χορό, ενώ οι ιδέες συμβολοποιούνται στα πρόσωπα. Ισως κάποιοι βρουν την παράσταση ψυχρή, εγώ τη θεωρώ νηφάλια χωρίς μελόδραμα.

• Πώς είναι να συνεργάζεται κανείς με την Αμαλία Μουτούση;

Είναι σπουδαίο να έχεις ηθοποιούς σαν την Αμαλία, χωρίς διάθεση πριμαντόνας, πρόθυμους να υποστηρίξουν την προτεραιότητα του χορού. Είναι μια θυσία του ερμηνευτή στο όνομα της συλλογικότητας. Τη θαυμάζω όχι μόνο ως συνεργάτη, αλλά και για το ανοιχτό μυαλό και βλέμμα, την ευφυΐα, την αληθινή ευγένεια και αξιοπρέπειά της. Δεν επαναπαύεται, αναζητά αγωνιωδώς το ουσιαστικό όσο κι αν κοστίζει. Με ενδιαφέρουν όσοι αναζητούν πνευματικότητα για ν’ ανακουφίσουν την ψυχή τους.

• Ολες οι παραστάσεις ταλαιπωρήθηκαν αυτό το καλοκαίρι οικονομικά.

Τελικά αντέξαμε. Κάναμε πρόβες για την κάθε ημέρα όχι για το αύριο, αφού υπήρχε ο φόβος της ματαίωσης ανά πάσα στιγμή. Ο Γιάννης Βούρος έκανε ό,τι μπορούσε. Ελεγα στους ηθοποιούς: «Ας το δούμε σαν διαφυγή, ένα σεμινάριο κάποιων ημερών…» Καθυστερήσαμε στην κατασκευή σκηνικών, παρόλο που ανακυκλώσαμε πολλά από τα υπάρχοντα υλικά. Μια ομάδα απλήρωτων ανθρώπων – ποιος ξέρει πότε θα πληρωθούν. Κάποια χρήματα δόθηκαν για τα εκτός έδρας στην Επίδαυρο.

Εφτασα στο σημείο να δανειστώ χρήματα από τον πατέρα μου – είχε να μου συμβεί από 18 χρόνων. Κι αυτό τσακίζει το ηθικό σου. Μάλλον έχω καταρρεύσει από την κούραση και γκρινιάζω… Με στενοχωρεί η επιπολαιότητα, η αναγωγή του αισθήματος, του πιο ευμετάβλητου στοιχείου του ανθρώπινου χαρακτήρα, σε αρετή και η περιφρόνηση του ορθολογισμού. Δεν είμαστε το κέντρο του κόσμου. Επί 30 χρόνια πιστεύαμε πως είμαστε θεοί, σήμερα νιώθουμε τίποτα. Και τα δύο είναι απότοκα του ίδιου ναρκισσισμού. Κάτι στο ανάμεσα δεν υπάρχει;

• Σ’ αυτή τη δύσκολη θέση που βρισκόμαστε πώς να ζυγιστούμε στο κέντρο;

Ας χαμηλώσουμε τις προσδοκίες, αν δεν μπορώ να σώσω τον κόσμο ας μην τον καταστρέψω κιόλας. Ας ξαναβρούμε τους καλούς τρόπους, αυτούς που μάθαμε στο σπίτι: σ’ αφήνω να ολοκληρώσεις τον λόγο σου, δεν πετάω σκουπίδια. Η Αμαλία μού έλεγε τις προάλλες: «Μοιάζει σαν το παιδί από σπίτι να είναι εκτροπή…» Λες και η αστική αγωγή είναι φτου κακά. Υπάρχει μια γενιά που δεν ήθελε να ωριμάσει, αλλά να παραμείνει νέα και ανέμελη.

• Στο όνομα μιας επαναστατικότητας;

Ακριβώς. Κορόιδευαν το παιδί με τρόπους, όποιον τηρούσε τους απλούς κανόνες κοινωνικής συμβίωσης. Κι αυτό δεν συνδέεται με την τάξη. Ξέρω ανθρώπους λαϊκούς, φτωχούς, που είναι ευγενέστατοι. Θυμάμαι τα προσφυγικά σπιτάκια πεντακάθαρα, τακτοποιημένα και μια ουσιαστική ευπρέπεια. Τα χρήματα οδήγησαν στη νεοπλουτίστικη παραφορά. Γίναμε καράβλαχοι, τσαμπουκάδες, Ελληναράδες. Δεν το αντέχω.

• Συμπεριφορά που εντοπίσατε κυρίως τις τελευταίες μέρες;

Αυτές τις μέρες ξεσάλωσαν. Ευτυχώς ήμουν κλεισμένος σαν στρουθοκάμηλος στη δουλειά και κράτησα το μυαλό μου. Αυτή η ανελευθερία λόγου, τύπου «επειδή διαφωνώ θα σου σπάσω το κεφάλι», είναι αδιανόητη. Το facebook υπήρξε καθρέφτης ανόητης ακρότητας και πρωτοφανούς αγένειας από κάθε κατεύθυνση.

• Στην τηλεόραση όμως ο τόνος έπεφτε σκανδαλωδώς προς μία κατεύθυνση.

Δεν είδα καθόλου τηλεόραση. Το θέμα είναι πού καταλήξαμε. Ημουν κατά του δημοψηφίσματος, θεώρησα ότι μας έριξαν ένα μπαλάκι που δεν ξέραμε τι να το κάνουμε. Κι αυτό για να βαυκαλιζόμαστε ότι μας παίζουν, ενώ στην πραγματικότητα δεν έχουμε την ωριμότητα να υπάρξουμε ως συνομιλητές.

• Γίναμε δηλαδή το εσωκομματικό «εχέγγυο» του Αλ. Τσίπρα;

Φοβάμαι πως ναι. Ομολογώ πάντως ότι συγκινήθηκα όταν παραδέχτηκε δημόσια λάθη, καθυστερήσεις. Κάποιος επιτέλους είχε το θάρρος αυτοκριτικής. Αλλά με τρομάζει η έλλειψη δημοκρατικής παιδείας. Οι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ από πού μετακινήθηκαν με τόση ευκολία; Πώς να εμπιστευτώ το επιχείρημα συμπολίτη μου που η στάση του μέσα σε μια διάρκεια ζωής δείχνει άλλα; Δε μπορώ αφορισμούς, δαιμονοποιήσεις, εξιδανικεύσεις. Διάλογο μπορούμε να έχουμε επιτέλους;

Τα κόμματα τώρα, έστω με το πιστόλι στον κρόταφο, συνομιλούν – έπρεπε να είχε γίνει εδώ και καιρό. Γι’ αυτό επιμένω: απόσταση από τα πράγματα, ψυχραιμία. Και ο κυβερνήτης να ξέρει ότι χρειάζεται τη δική μου μόνιμη επαγρύπνηση. Είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε πολύ κοντά κι αυτό μας τυφλώνει. Οταν ρώτησα φίλους στον Καναδά πώς καταφέρνουν να είναι τόσοι καλοί, μου απάντησαν: «Είμαστε όλοι ξένοι, άρα σεβόμαστε το διαφορετικό. Κι είναι τόσο μεγάλη αυτή η χώρα, τόσο απομακρυσμένο το ένα σπίτι από το άλλο, που όταν πέσει ο χειμώνας, αν δεν είσαι καλά με τον γείτονά σου μπορεί να πεθάνεις…». Εδώ πατάμε ο ένας τον άλλον – χρειαζόμαστε χώρο, ανάσα.

• Αυτά τα εργαλεία σκέψης βοηθούν πρακτικά τη ζωή σας;

Εχω αρχίσει να εμπιστεύομαι το κενό, το άδειο. Κάποτε με ρώτησε η ψυχαναλύτριά μου: «Εχετε ελεύθερο χρόνο, τι τον κάνετε;» «Διαβάζω» της είπα. Εκείνη συνέχισε: «Εννοώ ελεύθερο χρόνο». Αργησα να καταλάβω. Τώρα πια μπορώ να κοιτάζω το ταβάνι, να αδειάζω εντελώς. Είμαι υπέρ αυτού που λέει ο Βολταίρος: «Καλλιέργησε τον κήπο σου». Πιστεύω στη δημοκρατία των κοινοτήτων, των πόλεων, της γειτονιάς. Αν φτιάξω ένα τέτοιο πλαίσιο στο άμεσο περιβάλλον μου, αν ακούω τον άλλον πριν τον απορρίψω, μπορεί κάπως να επηρεάσω και παραπέρα.

Είναι τρελό σε μια μικρή χώρα να υπάρχουν 500 παραστάσεις στην Αθήνα και στην περιφέρεια καμία. Ναι, θα έφευγα αν εξασφάλιζα μια στοιχειώδη υποδομή. Η Πίνα Μπάους στο Βούπερταλ δούλευε με την ομάδα της. Επειδή δεν υπάρχει πια επιχορήγηση δεν σημαίνει ότι θα μαραζώνουμε στον μικρόκοσμό μας. Χρειάζεται ριζική παρέμβαση, απλή λογική, εθνικός σχεδιασμός χωρίς μεγαλοϊδεατισμούς. Γιατί οι ιταλικές όπερες πρωτοκλασάτων ονομάτων ταξιδεύουν σε όλες τις μικρές πόλεις της Λομβαρδίας; Εγώ τώρα αναζητώ τρόπο συνεργασίας με φορείς της Θεσσαλονίκης. Γιατί να μην παίζεις σε 7 πόλεις της επαρχίας;

Τρέμω τον χειμώνα

• Φοβάστε τον φετινό χειμώνα;

Τρέμω, δεν ξέρω αν θα τα καταφέρει το «Πόρτα». Πέρσι ήταν οριακά. Δεν έχουμε ενοίκιο, αλλά αυξάνονται οι φόροι. Θα πάρω κάποια μέτρα. Το εισιτήριο των 15 ευρώ μού φαίνεται πια ακριβό, θα το μειώσουμε κι άλλο. Θα κάνουμε καλύτερες προσφορές, θα επιδιώξουμε συνεργασίες όπως με το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης, θα βάλουμε επιπλέον προσωπικό μόχθο – πόσο ακόμα; Αντί μισθούς θα εξετάσουμε τη λύση των ποσοστών στο πλαίσιο μιας αμοιβαίας εμπιστοσύνης και κοινού ρίσκου. Ευτυχώς εμφανίζονται νέοι με όρεξη για δουλειά κι όχι τόσο για χρήματα. Βέβαια αυτό δεν θ’ αντέξει χρόνια.

Μετάφραση-σκηνοθεσία: Θωμάς Μοσχόπουλος. Μουσική: Κορνήλιος Σελαμσής. Δραματουργική επεξεργασία: Τάσος Αγγελόπουλος. Σκηνικά: Ευαγγελία Θεριανού. Κοστούμια: Κλαιρ Μπρέισγουελ. Κίνηση-χορογραφίες: Σοφία Πάσχου. Φωτισμοί: Σοφία Αλεξιάδου. Πρωταγωνιστούν: Αμαλία Μουτούση, Χρίστος Στυλιανού, Γιώργος Χρυσοστόμου, Μιχάλης Συριόπουλος, Γιώργος Κολοβός, Αναστάσης Ροϊλός, Αννα Καλαϊτζίδου και Χρύσα Ιωαννίδου.