Να τα έχεις χάσει όλα, αλλά να αρνείσαι να ηττηθείς. Ολα; Οχι. Εχεις τη ζωή σου κι ένα παιδί να μεγαλώσεις. Να έχει πεθάνει η γυναίκα σου στα χέρια σου και οι καλύτεροί σου φίλοι και να μην παραδίνεσαι στη μισαλλοδοξία. Να λες «δεν μισώ τους τρομοκράτες. Μισώ την ιδεολογία τους».
Το Belle Equipe, η «ωραία ομάδα», είναι το όνομα ενός καφέ στο 11ο Διαμέρισμα του Παρισιού. Ενα από τα σημεία που χτυπήθηκαν στις τρομοκρατικές επιθέσεις το βράδυ της 13ης Νοεμβρίου 2015 αφήνοντας 130 νεκρούς και πολλούς τραυματίες, με τα περισσότερα θύματα στον συναυλιακό χώρο Bataclan.
«Belle Equipe» είναι και το νέο θεατρικό έργο της Μάρθας Μπουζιούρη, που στη δουλειά της ψηλαφεί το τραύμα, συλλογικό και προσωπικό, όπως στην «Υπόθεση Φαρμακονήσι» και στην «Αμάρυνθο». Αλλά δεν επικεντρώνεται στο τρομοκρατικό χτύπημα. «Είναι ένα έργο που αναδεικνύει το πολιτικό μέσα από την ανθρώπινη διάστασή του.
Αυτό ήταν το κλειδί για μένα. Μέσα από την εμπειρία ενός προσώπου, το τραύμα ενός ανθρώπου, μιλάμε ταυτόχρονα για το τραύμα μιας πόλης, μιας χώρας, μιας Ευρώπης που επωάζει το αυγό του φιδιού. Που έχει κάνει πολλά λάθος βήματα σε πολιτικό επίπεδο, επειδή επωάζει όχι μόνο τρομοκράτες, αλλά και την Ακροδεξιά, τον φόβο για τη διαφορετικότητα.
Ωστόσο, ηθικά μιλώντας, είναι πάρα πολύ δύσκολο έως επικίνδυνο το να πλησιάζεις ένα ακραία τραυματικό γεγονός σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Η έμφασή μου δεν ήταν στο ίδιο το τρομοκρατικό χτύπημα, αλλά στο μετά από αυτό» λέει στην «Εφ.Συν.» η σκηνοθέτρια που αντιπροσωπεύει το θέατρο ντοκιμαντέρ στη χώρα μας πλέον και ως καλλιτεχνική διευθύντρια του Διεθνούς Δικτύου Θεάτρου Ντοκιμαντέρ.
● Ποια είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από το καινούργιο έργο;
Δεν είναι και τόσο καινούργιο, έχει κλείσει σχεδόν 2,5 χρόνια δουλειάς. Το 2019 ταξίδεψα στο Παρίσι θέλοντας να ερευνήσω το ζήτημα της τρομοκρατίας και της ριζοσπαστικοποίησης. Ψάχνοντας υλικό προς αυτή την κατεύθυνση έπεσα πάνω στο αυτοβιογραφικό αφήγημα του Grégory Reibenberg. Αυτό ήταν το κλικ. Διαβάζοντάς το με συνεπήρε η αφοπλιστική ειλικρίνεια και ευαισθησία ενός ανθρώπου που ανατέμνει τον εαυτό του μετά το ακραίο, χωρίς ίχνος ωραιοποίησης ή μελοδραματισμού. Τον βρήκα στα κοινωνικά μέσα, του έστειλα ένα μήνυμα, ανταποκρίθηκε θετικά…
Οταν κανονίσαμε να συναντηθούμε, ήμουν μουδιασμένη, προετοιμασμένη να συναντήσω έναν άνθρωπο που του είχε συμβεί το αδιανόητο, έναν άνθρωπο τσακισμένο. Τελικά είναι πολύ σημαντικό να μας διαψεύδει η ίδια η ζωή. Ο Grégory είναι η προσωποποίηση της δύναμης για τη ζωή. Είναι ένας πάρα πολύ θετικός και γενναιόδωρος άνθρωπος, ένα βαθιά πολιτικό ον, με εξαιρετική αίσθηση του χιούμορ, με αυτοσαρκασμό και με πολύ μεγάλη αγάπη στους ανθρώπους…
● Πού εστιάσατε συγκεκριμένα;
Ηθελα να δω τι σημαίνει ένα τόσο βαθιά τραυματικό και μετασχηματιστικό γεγονός για έναν άνθρωπο. Πώς τον βρίσκει η επόμενη μέρα. Δεν μπορούμε να παραμείνουμε οι ίδιοι μετά από ένα τέτοιο γεγονός. Η παράσταση, όπως και το βιβλίο, είναι ένα ταξίδι μεταμόρφωσης ενός ανθρώπου προς την ανοικοδόμηση του ίδιου αλλά και του τόπου του δράματος, μια διαδρομή από το σκοτάδι στο φως. Ο,τι συνέβη, συνέβη στη διάρκεια μιας συνάντησης στενών φίλων που εκτιμούσαν ο ένας τον άλλο και που εκείνο το βράδυ είχαν μαζευτεί για να γιορτάσουν τα γενέθλια μιας συναδέλφου. Οπως λέει χαρακτηριστικά ο Grégory, «αποδεκατίστηκε μια ολόκληρη φυλή», μια παρέα αγαπημένων φίλων, συνεργατών και συγγενών, με πρώτη και καλύτερη τη γυναίκα του, η οποία πέθανε στα χέρια του… Η Djamila, μουσουλμανικής καταγωγής και ο ίδιος εβραϊκής.
Θίγει πολύ αυτή τη διάσταση του πολυπολιτισμικού Παρισιού. Πέθαναν φίλοι του από διαφορετικές εθνικότητες, καταγωγές και θρησκείες. Ηταν ένα χτύπημα στην καρδιά της διαφορετικότητας, σε ένα πολύ ζωντανό διαμέρισμα με ανθρώπους διαφορετικών φυλών και κοινωνικών τάξεων… Και χρειάστηκε να συμβεί αυτό για να συνειδητοποιήσει πόσο δύσκολο έως ακατόρθωτο είναι να μιλάει κανείς για το ακραίο. Σκεφτόταν τους παππούδες του που έζησαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και δεν μιλούσαν ποτέ για αυτό, χωρίς να καταλαβαίνει γιατί αρνούνταν πεισματικά να μιλήσουν για την εμπειρία τους. Εκείνος όμως το έκανε με όποιο τίμημα. Κατέφυγε στη γραφή βιωματικά, εν είδει εργαλείου επούλωσης, μέσα από την ανάγκη του να κρατηθεί στη ζωή.
● Υπάρχει και ένα παιδί, έτσι δεν είναι;
Η κόρη τους, κομβικό πρόσωπο στη διαδικασία να ξανασταθεί στα πόδια του. Η Djamila πριν πεθάνει του ζήτησε να προσέχει την κόρη τους. Το γεγονός ότι υπήρχε ένα παιδί νομίζω ότι μεγάλωσε τη δύναμή του. Χρειάστηκε να είναι δυνατός και για την Tess, που ήταν 8 χρόνων τότε. Μάλιστα υπήρχε σοβαρή πιθανότητα να είναι μαζί τους το μοιραίο βράδυ, αλλά είχε χτυπήσει το πόδι της παίζοντας μπόουλινγκ την προηγούμενη μέρα και έτσι την είχαν αφήσει σε ένα φιλικό ζευγάρι. Οπως λέει ο Grégory, «μια μπάλα του μπόουλινγκ ίσως της έσωσε τη ζωή». Και τη δική του, θα συμπληρώσω εγώ.
Το χτύπημα τον βρήκε την ώρα που είχε μπει μέσα για να πάρει το σακάκι του και να φύγει, επειδή είχε υποσχεθεί στην κόρη του να γυρίσει νωρίς. Εκείνη την ώρα οι τρομοκράτες πέρασαν και γάζωσαν με καλάσνικοφ όλους όσοι κάθονταν έξω. Στην παράσταση τοποθετώ το τρομοκρατικό χτύπημα στην αρχή. Η παράσταση ανοίγει ανακαλώντας το τραύμα, χωρίς ωστόσο ποτέ να το αναπαραστήσει, και μετά ακολουθεί αυτό το ταξίδι ενός ανθρώπου προς την αναγέννηση. Ακούγεται σαν ένα πολύ σκοτεινό έργο, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας ύμνος στη ζωή για τη δύναμη της ανθρώπινης θέλησης, της αγάπης. Και ταυτόχρονα είναι ένα έργο πάρα πολύ πολιτικό.
● Πολιτικό με ποιο τρόπο;
Η ίδια η απόφασή του Grégory να ξανανοίξει το στέκι είναι απόλυτα πολιτική χειρονομία. Ακολουθούμε την ανοικοδόμηση ενός ανθρώπου και του τόπου του δράματος, στο οποίο σιγά σιγά ξεκινά εργασίες ανακατασκευής. Λέει ότι ήταν και πρέπει να παραμείνει ένας χώρος ζωής, ότι η βία, το μίσος, ο φόβος δεν είναι επιλογές. Πρέπει να σταθούμε όρθιοι. Για να αντιμετωπίσουμε αυτόν τον πόλεμο, πρέπει να εξετάσουμε τα σφάλματά μας ως Δύση, ως Ευρωπαίοι πολίτες. Κάνει πολλά ενδιαφέροντα σχόλια για την πολιτική διαχείριση της ετερότητας και την πολιτική διάσταση της τρομοκρατίας».
● Οπως;
Λέει συγκεκριμένα ότι δεν έχει μίσος για τους τρομοκράτες, μόνο μίσος για τον τρόπο που βλέπουν τον κόσμο. «Δεν γίνεται να ζούμε κρυμμένοι, ο φόβος δεν είναι επιλογή. Πρέπει να ξαναγεννηθούμε από τις στάχτες μας». Παίρνει λοιπόν τη γενναία απόφαση να ξανανοίξει το Belle Equipe. Λέει «δεν μπορούσα να φανταστώ να περνάω απέξω και να βλέπω ένα κατάστημα με οπτικά, αυτό θα μας σκότωνε ως Γάλλους για δεύτερη φορά, το να έχεις υποχωρήσει και κυριευτεί από τον φόβο, να έχεις ηττηθεί και οπισθοχωρήσει». Ξαναβγαίνει με φόρα στη ζωή ως άνθρωπος και ως πολιτικό ον.
Στέκεται επίσης κριτικά απέναντι στον τρόπο που μιντιοποιήθηκε το γεγονός, μιλάει για το πώς ήρθαν οι κάμερες και τραβούσαν κυριολεκτικά τους ανθρώπους που ξεψυχούσαν πάνω στο πεζοδρόμιο, αντιμετωπίζοντας κανιβαλιστικά την οδύνη, τη φρίκη. Εκείνο που βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι ο φόβος, ο θυμός, το τραύμα, θα μπορούσε να τον πάει στη μεριά της μισαλλοδοξίας για την ετερότητα και δεν το κατάφερε.
Γιατί ο Grégory έκανε το πολιτικό στάση ζωής. Βιωματικά και αβίαστα ζούσε μέσα σε αυτή τη συνθήκη της πολυπολιτισμικότητας, της πρόσμιξης φυλών και κοινωνικών τάξεων και ήταν αυτό το κομμάτι που πληγώθηκε και θα μπορούσε να έχει χαθεί ανεπιστρεπτί. Το όνομα του μαγαζιού του, «Η ωραία ομάδα», κατέληξε να ηχεί ειρωνικό: η ωραία ομάδα είναι αυτοί οι φίλοι του που ξεκληρίστηκαν, που δεν υπάρχουν πια. Σημασία έχει τελικά ότι δεν αλλοίωσε τον τρόπο που βλέπει τη ζωή, εξακολουθώντας να πιστεύει πως η απάντηση βρίσκεται στο μαζί κόντρα στον φόβο και το μίσος.
Αυτό το τόσο βιωματικό έργο που ζυμώθηκε με το ερευνητικό υλικό χρόνων όχι μόνο θα έχει γαλλικούς υπέρτιτλους, αλλά θα το παρακολουθήσει και ο ίδιος ο Grégory που με την εμπειρία του συνέβαλε στη σύνθεσή του.
? INFO: «Βelle Εquipe». Πρωτότυπο κείμενο Grégory Reibenberg, μετάφραση Δημήτρης Ντάσκας, σύλληψη-έρευνα-σκηνοθεσία Μάρθα Μπουζιούρη. ΘΕΑΤΡΟ ΕΛΕΡ, Φρυνίχου 10, Πλάκα, τηλ.: 211-7353928. 11 Φεβρουαρίου-13 Μαρτίου 2022. Εισιτήρια από 12 (μειωμένο)-15 ευρώ. Προπώληση https://www.ticketservices.gr/event/belle-equipe
-320x213.jpg)
