Προμηθέας: ο έκπτωτος θεός που κρύβεται στις μεγαλουπόλεις

Στον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου δεν υπάρχουν ήρωες, θνητοί. Τα πρόσωπα που συγκρούονται μέσα στο άγριο παγωμένο τοπίο του Καυκάσου όπου δεσπόζει ένας κόκκινος στύλος με καρφωμένο πάνω του τον Προμηθέα είναι θεότητες, αθάνατοι.

Ο σκηνοθέτης είδε τον μυθικό ήρωα ως αποσυνάγωγο της σημερινής κοινωνίας, έναν εξόριστο μέσα στην ερημιά των μεγαλουπόλεων. Εναν δεσμώτη που περιμένει τον άνθρωπο για να λυτρωθεί από το παράλογο της ύπαρξης.

Ο Σταύρος Τσακίρης σκηνοθετεί  Κάθριν Χάντερ

«Ηταν σύνηθες οι τραγικοί να αντλούν θέματα όχι μόνο από τους γνωστούς μύθους των Ατρειδών και των Λαβδακιδών αλλά και από την ποιητική παράδοση για τη δημιουργία του κόσμου ή τους αγώνες των θεών» λέει ο Σταύρος Τσακίρης. «Παρόμοιας θεματογραφίας σώθηκε μόνο ο Προμηθέας, μέρος, μάλλον, μιας τριλογίας.

Από τα άλλα δύο έργα σώζονται μόνο κάποια σπαράγματα και μοιάζουν να έχουν άλλη κατεύθυνση. Θα αποτελούσε ερμηνευτική πλάνη αν δίναμε στους ρόλους μια ιδιαιτερότητα σκηνικής συμπεριφοράς στοχεύοντας στην αναπαράσταση του θείου. Θα απομάκρυνε τον θεατή από την ουσία του κειμένου. Το έργο δεν διαφοροποιείται ως προς τα άλλα έργα του Αισχύλου σε ό,τι αφορά τη φόρμα γιατί αλλιώς δεν θα εντασσόταν στις τραγωδίες -καθώς η φόρμα κατατάσσει σε θεατρικό είδος κι όχι το περιεχόμενο. Αλλά ούτε στο γλωσσικό-ποιητικό εργαστήρι του ποιητή υπάρχει διαφοροποίηση.

Υψηλό και σφριγηλό. Δηλώνω μέγας θαυμαστής της τέχνης του Αισχύλου. Γι’ αυτό και είναι το πέμπτο μου εγχείρημα σε τρία έργα του. Δεν θα έλεγα το κείμενο θεολογικό αλλά οντολογικό, αφού κατ’ ουσίαν, πέρα από την ιδιότητα των ηρώων, πραγματεύεται τις ιδιότητες του ανθρώπινου όντος και την εξάρτησή του από τον φόβο του Θεού.

Και κατ’ επέκταση την αδυναμία του ανθρώπου μπρος στον θάνατο σαν ανώτατη έκφραση παρουσίας του θείου. Στην παράστασή μας δεν υπάρχει κανένας συμβολισμός, δεν αντιμετωπίζουμε το έργο ως κρυπτικό, παραβολή ή αλληγορία. Πρόκειται για μια ανάγνωση του παρόντος χρόνου μέσα από ένα μυθολογικό περιβάλλον».

• Είναι παράξενο να ακούμε, να βλέπουμε προσωποποιημένες έννοιες όπως Κράτος, Βία.

Μια αγγλική μετάφραση με βοήθησε να καταλάβω ότι ο Κράτος ήταν επίθετο κι όχι ουσιαστικό. Δηλαδή ο Αισχύλος δεν εννοεί την έννοια του κράτους αλλά κάποιον «Κραταιό», δηλαδή ισχυρό. Είναι λοιπόν ένας ρόλος χωρίς όνομα που του έχει δοθεί εξουσία ως εντολοδόχος με μόνο προσόν του τη βαθιά υποταγή στη νέα εξουσία που σε όλη την τραγωδία μένει αόρατη.

Αυτός διαχειρίζεται με υπερβολή τον ρόλο του απέναντι στους παλιούς θεούς, ακόμη και στον Ηφαιστο που είναι ο άμεσα θιγόμενος από την πράξη του Προμηθέα. Δηλαδή ένας ακόμη τζουτζές της νέας εξουσίας. Αυτό από μόνο του τον δείχνει γελοίο.

Ο ρόλος της Βίας, που είναι βουβός, σαφώς ανήκει στην κατηγορία των «δορυφόρων» ρόλων όπως τους αποκαλούσαν και που συχνά χρησιμοποιεί ο Αισχύλος στις τραγωδίες του. Κάτι που ενισχύει την άποψη ότι ίσως να μην ερμηνευόταν από ηθοποιό αλλά από μια ομάδα. Ο Ενας έχει το βάρος ενός συμβολισμού αλλά οι πολλοί μπορούν να αποτελούν έναν δεύτερο Χορό που με αυτόν τον τρόπο κάνει πιο φανερή τη φύση του νέου θεϊκού καθεστώτος και τον τρόμο που έχει επιβάλει. Εμείς επιλέξαμε αυτήν τη δεύτερη λύση.

• Ποιος είναι ο Προμηθέας Δεσμώτης, αυτός ο θεός που παίρνει το μέρος των θνητών;

Κατά το κείμενο, ο θεός Δίας, απογοητευμένος από το ατελές ον που δημιούργησε, τον Ανθρωπο, αποφασίζει να το εξοντώσει και να δημιουργήσει ένα νέο. Παρόμοιο εδάφιο υπάρχει και στην Παλαιά Διαθήκη αλλά και σε άλλες μυθολογίες. Σε μια τέτοια κρίσιμη στιγμή επεμβαίνει ο Προμηθέας και σώζει το ανθρώπινο γένος δίνοντάς του τη μόνη υπεράνθρωπη ιδιότητα, να ελέγχει τη φωτιά και να τη χρησιμοποιεί.

Ετσι αποκτά μνήμη, άρα γνώση και δημιουργικότητα. Μέσα από τον διαρκή αγώνα για επιβίωση οι άνθρωποι κατορθώνουν να σωθούν. Αυτό δεν είναι παραμύθι ούτε συμβολισμός. Συνεχίζει να επιβιώνει ακόμη και σήμερα μέσα από την πρόοδο στην επιστήμη αλλά και εξαιτίας της ανεξάντλητης επιθυμίας για ένα καλύτερο αύριο. Ο Προμηθέας τιμωρήθηκε γι’ αυτήν την ελπίδα που έδωσε στον άνθρωπο, ακόμη κι αν είναι κούφια, μια και ο θάνατος έρχεται πάντα να βάλει ένα τέρμα στον βίο.

Η ανθρωπότητα εξελίσσεται. Κι όσο εξελίσσεται κλέβει μέρες από τον δημιουργό, που καραδοκεί να τον τιμωρήσει. Ο Προμηθέας υπήρξε και παραμένει ο έκπτωτος θεός που κρύβεται μέσα στις μεγαλουπόλεις. Θα λυθεί όταν λυθούμε.

• Παρακολουθούμε από τον δεσμώτη μια συνεχή καταγγελία της μόνης τυραννικής εξουσίας. Ο Προμηθέας αναφέρεται στο τέλος και αυτής της εξουσίας (της τρίτης κατά σειρά), όπως παραγγέλνει στον Δία μέσω του Ερμή.

Θα ήταν μεγάλο λάθος και θα έδειχνε ρηχή τη σκηνοθετική ανάγνωση αν ο Προμηθέας παρουσιαζόταν να είναι μόνος ενάντιος σε κάθε μορφή γήινης εξουσίας, όσο ωραία κι αν ακούγεται αυτό… Τότε θα ήταν μια ανθρώπινη υπόθεση κι έτσι θα υπήρχε η πιθανότητα της λύσης. Ολες οι εξουσίες πέφτουν και τις διαδέχονται άλλες, έστω και μέσω της φαντασίας που δίνει η τέχνη του θεάτρου. Ο Προμηθέας παραμένει αιώνες δεσμώτης μέχρι και σήμερα. Περιμένει τον λυτρωτή του.

Ο αληθινός εχθρός είναι ο φόβος που εγκαταστάθηκε μέσα μας. Αυτός μας κρατά υποτακτικούς σε μια αόρατη εξουσία που γεννά και κάθε γήινη εξουσία. Γι’ αυτό τον ονομάσαμε Αόρατο Αγνωστο. Αυτός μας συντηρεί στην αμάθεια. Αυτός μας οδηγεί να ζούμε στη δυσπιστία απέναντι στους συνανθρώπους και να γεμίζουμε τον νου μας με προκαταλήψεις.

Αυτός μας στερεί να απολαμβάνουμε την ομορφιά της ζωής. Η φοβερή εικόνα του τιμωρού θεού είναι που μας κρατά στο σκοτάδι. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει στ’ αλήθεια ένας τέτοιος θεός. Αυτός είναι ο δημιουργημένος θεός που έπλασαν και σκόρπισαν ανάμεσά μας τα ιερατεία.

• Ποια είναι η σκηνοθετική και αισθητική προσέγγιση του έργου; Πού επιλέγετε να πέσει το κέντρο βάρους;

Το αφήγημα του Προμηθέα αντιμετωπίζεται στην παράστασή μας σαν ένας παλιός λαϊκός μύθος γεμάτος αναπάντεχες συναντήσεις ανθρώπων, θεών, φυσικών στοιχείων με ανθρώπινα χαρακτηριστικά, πτηνών που μιλούν.

Ατμόσφαιρα μυστηρίου, κρυμμένα μυστικά, ψίθυροι ακατανόητοι διαδέχονται τις κραυγές απόγνωσης. Υπάρχουν επίσης πολλά βιβλία απ’ όπου ο Χορός διαβάζει το μυστικό της ζωής του Προμηθέα, που ωστόσο συχνά ζωντανεύουν και τα βλέπουμε να πετάνε ή να γίνονται θάλασσα, λιβάδια.

Η θάλασσα μεταφέρεται στα βουνά και κήποι φυτρώνουν στην έρημο. Ενας κόσμος παραίσθησης που αποκαλύπτει την τρυφερότητα των ανθρώπων όταν κοιτάζουν το σύμπαν, την ερημία που νιώθουν όταν δεν έχουν έναν φίλο και την απελπισία που τους κατακλύζει όταν αναλογίζονται τον σκληρό βίο σ’ αυτήν την εξορία όπου καταδικάστηκαν να ζουν.

Το διακύβευμα είναι ένα: Τα αστέρια, όσο κι αν είναι μακριά κι η Γη μας τόσο δα μικρή, εγώ τη γλώσσα μου τους βγάζω. Για μένα το πιο μυστηριακό και πιο μεγάλο είναι ένας άνθρωπος που τον αλυσοδένουνε.

• Ποια «φωτιά» πιστεύετε πως έχει ανάγκη σήμερα ο άνθρωπος, τι μπορεί να του χαρίσει ένας αποστάτης «θεός» για να βελτιώσει τη ζωή του;

Το φως που χάρισε τότε ο Προμηθέας συνεχίζει να καίει. Η ανθρώπινη διάνοια, η εργασία για την πρόοδο, η αρμονική συμβίωση με τους ομοίους μας θα «κάψουν» κάθε προκατάληψη και εμμονή, θα εξαλείψουν κάθε πίστη σε όποια αυθεντία. Ενας καινούργιος κόσμος γεννιέται και τίποτα δεν μπορεί να τον σταματήσει γιατί είναι ώριμο τέκνο της ανάγκης, ώριμο τέκνο της οργής.

• Κάθριν Χάντερ. Μια ηθοποιός-μύθος στο ευρωπαϊκό θέατρο, με ειδικότητα στους μεγάλους αντρικούς σεξπιρικούς ρόλους. Πώς τη ζήσατε στις πρόβες;

Θεωρώ μεγάλη εύνοια της τύχης τη συνάντησή μου με την Κάθριν. Οχι μόνο για τη φήμη της ή την τεράστια εμπειρία της ή την αναμφισβήτητη δεινότητά της. Μια σπουδαία καλλιτέχνις που μόνο δέος δημιουργεί σ’ αυτόν που θα τη συναντήσει. Οταν όμως τη συναναστραφεί, ανακαλύπτει έναν σπουδαίο άνθρωπο.

Ο ήχος της φωνής της, το καθησυχαστικό βλέμμα, το άγγιγμά της διαλύουν τον θεατρικό μύθο και αποκαλύπτουν το αληθινό μέγεθος ενός αγωνιζόμενου ανθρώπου που έμαθε να προσφέρει. Η επιλογή για τον Προμηθέα δεν ήταν οι προηγούμενες ερμηνείες της Κάθριν σε αντρικούς ρόλους αλλά η πεποίθηση ότι ο Προμηθέας, ο σκληρά και επίμονα αγωνιστής ενάντια σε θεούς κι ανθρώπους, σε νόμους και μια ζωή με τάξη, δεν μπορεί να χαρακτηρίζεται από το φύλο ή τα χαρακτηριστικά της όψης, αλλά από το ψυχικό σθένος και την πνευματική διαύγεια.

Η Κάθριν χρόνια τώρα, μέσα από τον τρόπο ζωής αλλά και τις πνευματικές της αναζητήσεις, ήταν έτοιμη για τον ρόλο. Οι μεγάλοι καλλιτέχνες ορίζονται από τα υλικά τους. Είναι έτοιμοι από πάντα για όποιο βήμα. Μεγάλο ή μικρό. Το μέγεθος το επιβεβαιώνει το αποτέλεσμα όπως καταγράφεται στη μνήμη των πολλών.

INFO: Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου, 9 και 10 Αυγούστου. Σκηνοθεσία – δραματουργική επεξεργασία: Σταύρος Τσακίρης. Μετάφραση: Δημήτρης Δημητριάδης. Σκηνική εγκατάσταση: Κώστας Βαρώτσος. Κοστούμια: Γιάννης Μετζικώφ. Κίνηση: Mαρτσέλο Μάνι. Φωτισμοί: Σάκης Μπιρμπίλης. Παίζουν: Κάθριν Χάντερ, Νικήτας Τσακίρογλου, Δημήτρης Πιατάς, Πέγκυ Τρικαλιώτη, Αλέξανδρος Μπουρδούμης, Γεράσιμος Γεννατάς, Περικλής Βασιλόπουλος, Ηλιάνα Μαυρομάτη, Αντιγόνη Φρυδά, Κώστας Νικούλι, Εφη Κιτσαντά, Μπέτυ Αποστόλου, Δημήτρης Παγώνης, Περικλής Σκορδίλης, Νίκος Μπακάλης, Αντώνης Βλάσσης.