Με «Βάκχες» εγκαινιάστηκε το νέο θέατρο «Στανισλάφσκι» (βίντεο)

Αποστολή στη Μόσχα

Φωτογραφίες: Γιοχάνα Βέμπερ

Την παγωμένη Μόσχα ζέστανε προ ημερών ένα μεγάλο καλλιτεχνικό γεγονός. Η επαναλειτουργία ενός ιστορικού θεάτρου που τώρα φέρει το όνομα «Electrotheatre Στανισλάφσκι». Εγκαίνια μ’ ένα έργο θερμό, τις «Βάκχες» του Ευριπίδη, και μια παράσταση εμφανώς μεσογειακής θερμοκρασίας. Ο Θόδωρος Τερζόπουλος ξανά στη Ρωσία σε μια γκραντιόζα μοσχοβίτικη πρεμιέρα.

Το όπενινγκ του θεάτρου έγινε μ’ ένα θεαματικό light show που παρακολουθήσαμε από τη μεγάλη τζαμαρία του ξενοδοχείου «Ιντερκοντινένταλ», απέναντι ακριβώς από το «Στανισλάφσκι». Σ’ αυτό το οικοδομικό τετράγωνο της οδού Τβέρσκαγια στεγάστηκε το 1915 ο πρώτος κινηματογράφος που ονομαζόταν «Electrotheatre». Το 1930 μεταφέρθηκε εκεί το στούντιο όπερας του Κονσταντίν Στανισλάφσκι, μεγάλου ηθοποιού, σκηνοθέτη και θεωρητικού του θεάτρου, συνιδρυτή το 1898 μαζί με τον Βλαντίμιρ Ντάντσενκο του ιστορικού Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας.

Ο Στανισλάφσκι ήταν ο άνθρωπος που άλλαξε την υποκριτική τέχνη στο ρωσικό θέατρο εισάγοντας μια μεγάλη καινοτομία που επηρέασε το παγκόσμιο θέατρο –εφαρμόστηκε από Αμερικανούς σκηνοθέτες κι έγινε τάση μέχρι και τη δεκαετία του ’40 στην Αμερική και στο Actors Studio. Πρόκειται για την περίφημη «μέθοδο» –ο ηθοποιός ταυτίζεται με τον ρόλο δουλεύοντας με τη συναισθηματική μνήμη- που ο σκηνοθέτης στη δεκαετία του ’30 ανέτρεψε εγκαινιάζοντας το «Σύστημα Στανισλάφσκι». Ο ηθοποιός τώρα αντί να παραδίδεται στη συναισθηματική μνήμη, παίζει τον ρόλο, όχι ταυτιζόμενος, αλλά με τη σωματική δράση που προκαλούν τα συναισθήματα.

Πέρα από το ποσόν των 74 εκατομμυρίων ρουβλίων της κρατικής επιχορήγησης για την ανακατασκευή του θεάτρου Electrotheatre Στανισλάφσκι -στη διάρκεια των προβών του Τερζόπουλου τα συνεργεία συνέχιζαν τις εργασίες-, επιστρατεύτηκε η χορηγία ενός δισεκατομμυρίου ρουβλίων από πλούσιους Ρώσους φιλότεχνους, προσωπικούς φίλους του δραστήριου καλλιτεχνικού διευθυντή Μπόρις Γιουχανάνοφ. Ανθρωποι που ανήκουν στην ολιγαρχία της σύγχρονης Ρωσίας.

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος εμφανίστηκε στο πλάι της σκηνής λίγο πριν ξεκινήσει η παράσταση και έσπασε εθιμοτυπικά ένα πιάτο για τα θυρανοίξια του θεάτρου. Χρόνια τώρα έχει κερδίσει με τη δουλειά του σ’ όλο τον κόσμο διεθνή αναγνώριση και σεβασμό. Αλλά για τους ανθρώπους του θεάτρου στη Ρωσία είναι κάτι περισσότερο: παιδαγωγός, δάσκαλος. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους της πρεμιέρας ξεχώριζες τον Ανατόλι Βασίλιεφ, τη σπουδαία Ρωσίδα ηθοποιό Αλα Ντεμίτοβα, τον συνθέτη Θεόδωρο Κουρεντζή.

Οι εφημερίδες τον αποκαλούν «μάστερ». Πριν και μετά την πρεμιέρα των «Βακχών» όλοι τριγύριζαν γύρω του. «Τεοντόρ», «Τεοντόρ», άκουγες εδώ κι εκεί. Τον κυνηγούσαν δημοσιογράφοι από εφημερίδες, περιοδικά, κάμερες τηλεοπτικών σταθμών, σπουδαστές δραματικών σχολών για μια αφιέρωση στο βιβλίο της Μεθόδου του με τίτλο «Η επιστροφή του Διονύσου» που μεταφράστηκε ήδη στα ρωσικά.

Οι «Βάκχες» θα συνεχίσουν την πορεία τους στη Μόσχα. Από τις τέσσερις προγραμματισμένες παραστάσεις του Ιουνίου ήδη προπωλήθηκαν οι τρεις. Και από το φθινόπωρο η παράσταση εντάσσεται στο εναλλασσόμενο ρεπερτόριο του θεάτρου.

«Η υποδοχή ήταν πολύ θερμή από δημοσιογράφους, κριτικούς, κοινό», λέει ο Θ. Τερζόπουλος. «Χάρηκα που ήρθαν στις «Βάκχες» όλοι οι μεγάλοι Ρώσοι σκηνοθέτες, χάρηκα με την αυτοσυγκέντρωση των θεατών. Ναι, η παράσταση κρίθηκε. Μπαίνει στο ρεπερτόριο του Στανισλάφσκι και θα παίζεται. Πρέπει να πω ότι οι συνθήκες δουλειάς ήταν εξαιρετικές. Με τους ηθοποιούς δούλεψα πολύ στο θεωρητικό επίπεδο. Επί ώρες μιλούσαμε για το κείμενο, την αρχαία τραγωδία. Για το πάθος, το δέος, την τραγική ειρωνεία, την ύβρι, την υπερβολή, ώστε να ψηλώσει η σκέψη σ’ αυτό που πάμε να κάνουμε, να συνειδητοποιήσουν ότι χρειάζονται άξονες, ενέργεια, σωματικότητα. Το κείμενο δεν ερμηνεύεται δραματικά».

Για τους Ρώσους ηθοποιούς η συνεργασία με τον Θόδωρο Τερζόπουλο αποτέλεσε πολύτιμο masterclass. Γλαφυρή ήταν η περιγραφή της Ελένα Μορόζοβα για την ποιότητα της επικοινωνίας στη διάρκεια των προβών.

«Μόλις είχα γεννήσει και κάποια στιγμή ένιωσα το γάλα να κατεβαίνει. Εξήγησα τι συμβαίνει και ζήτησα να πάω κάπου να το αδειάσω… Και τότε βλέπω στα μάτια του Θόδωρου και του Σάββα Στρούμπου ένα σχεδόν διαστημικό φως αγάπης. Ενιωσα ότι είναι άνθρωποι ζωντανοί, ότι μπορούν να με καταλάβουν. Η σχέση που είχε αναπτυχθεί ήταν συγχρόνως μια σχέση αγάπης».

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος επέστρεψε στην Ελλάδα, αλλά όχι για πολύ. Στις 25 Φεβρουαρίου θα ξαναβρεθεί στη Μόσχα, στο Φεστιβάλ Χρυσή Μάσκα όπου θα παρουσιαστεί το «Νοσφεράτου» του Ντιμίτρι Κουρλιάνσκι, που σκηνοθέτησε σε μουσική Θεόδωρου Κουρεντζή και σκηνικό Γιάννη Κουνέλλη. Η όπερα, υποψήφια για 7 Χρυσές Μάσκες, θα παιχτεί στο θέατρο Μοσοβέτ.

«Μετά απ’ όλη αυτή την περιπέτεια, αισθάνομαι ένα κενό επιστρέφοντας στην Ελλάδα. Είναι τόση η κούραση. Και πρέπει να ασχοληθώ με τον μετασχηματισμό του “Αττις” σε Ιδρυμα. Κι αυτό είναι σοβαρότατη υπόθεση. Να αναλάβουν πλέον οι νέοι να το δουλεύουν, οργανωμένα και μεθοδικά. Ο Σάββας Στρούμπος, ο Αρης Μπινιάρης έχουν ήδη αρχίσει να αυτονομούνται. Το καλοκαίρι έχουμε το Διεθνές Εργαστήρι στο θέατρο και μετά συναντήσεις στην Αμερική. Ομως θα διαθέσω χρόνο για ξεκούραση, το έχω ανάγκη. Του χρόνου σκέφτομαι για το “Αττις” ένα κλασικό κείμενο. Ισως Ιψεν, αλλά κάτι μου λέει και ο Λόρκα. Ο Γιουχανάνοφ μου ζητά τους “Δαίμονες” του Ντοστογιέφσκι για το Στανισλάφσκι. Θα δούμε. Το θετικό είναι ότι το πείραμα που ξεκινήσαμε με τον Μπόρις, ένα σύμφωνο συνεργασίας των δύο θεάτρων, λειτούργησε. Το “Αττις” αδελφοποιήθηκε με το θέατρο Electrotheatre Στανισλάφσκι, δημιουργήθηκε ένα διαπολιτισμικό δίκτυο ανταλλαγής παραγωγών που θα αποδώσει στο μέλλον».

Δείτε το video από το εντυπωσιακό light show για τα εγκαίνια του θεάτρου.

Η εξουσία της Θήβας στην εντατική

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος οργανώνει στις ρωσικές «Βάκχες» του μια τελεστική λειτουργία προς τιμήν του Διονύσου. Στήνει ξανά μια θεαματική εγκατάσταση γεωμετρικής ακρίβειας με μυσταγωγική ατμόσφαιρα, πολιτικό υπονοούμενο, αρχετυπικούς και ποιητικούς συμβολισμούς, έντονη σωματικότητα. 

Πριν ακόμα αρχίσει η παράσταση βλέπεις καθισμένες στην πρώτη σειρά πέντε μεγαλοκυρίες με φανταχτερό ντύσιμο και χτένισμα. Σίγουρα δεν πρόκειται για θεατές. Μια ακόμα «μετάγγιση» από τον σκηνοθέτη στοιχείων άλλης εποχής, μνήμης, αισθητικής συμφιλιώνοντας έτσι την παλιά και νέα γενιά ηθοποιών στο ίδιο θέαμα.

Τα πέντε πρόσωπα έρχονται από το σοβιετικό ψυχολογικό ρεαλισμό για να συναντήσουν το μοντέρνο, διαφορετικό ιδίωμα, που φέρει αυτός ο σύγχρονος θίασος των Βακχών. Είναι κυρίες ελαφρόμυαλες, σαν εκείνες που παρακολουθούν τηλεόραση, με ασαφή ιδέα για τα τεκταινόμενα, «κάτι άκουσαν» και το μεταφέρουν. Κουβαλούν το κιτς της ολιγαρχίας, προβάλλουν τον εαυτό τους κι όχι την ιστορία. Κάποια στιγμή ανεβαίνουν στη σκηνή και για λίγο, μεταξύ μνήμης και αμνησίας, παίζουν τη δική τους εκδοχή.

Στο βάθος της σκηνής αντί για παλάτι δεσπόζει μια εντατική μονάδα θεραπείας. Ο βασιλιάς Κάδμος (Ολεγκ Μπαζχάνοφ) «ηλικίας» 4 χιλιάδων ετών, κείτεται σαβανωμένος στο κρεβάτι μιας αέναης αιμοληψίας. Εκατό φιάλες γεμάτες αίμα τον τροφοδοτούν με αντίστοιχα σωληνάκια πολύτιμο οξυγόνο, κρατούν δηλαδή την εξουσία ζωντανή στο διηνεκές… 

Εξαιρετικές οι ερμηνείες των ηθοποιών του χορού, αλλά και της Αγαύης (Αλα Καζάκοβα ) και του Διόνυσου (Ελένα Μορόζοβα), που η οργισμένη εκδίκησή του γίνεται ακραία, ανελέητη. 

Ο 24χρονος Πενθέας (Αντόν Κοστότσκιν) μόλις αποφοίτησε από τη Σχολή και φέρει αυτό που ενδιέφερε τον σκηνοθέτη: την αφελή σιγουριά του νεαρού Ρώσου, που πιστεύει ότι θα είναι πάντα εκεί, ότι η κρίση δεν θα εμφανιστεί. 

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος είχε τον απόλυτο έλεγχο της παράστασης: από την κίνηση, τα φώτα και το σκηνικό μέχρι τα κοστούμια. Ο ίδιος διάλεγε 4μετρα, σκληρά, μαύρα και κόκκινα πανιά που προσάρμοζε με καρφίτσες στα σώματα των ηθοποιών με τις μοδίστρες παρούσες. 

Ο Παναγιώτης Βελλιανίτης, μόνιμος συνεργάτης του «Αττις», είναι ίσως ο μόνος συνθέτης που μπορεί να συμπληρώνει το σκηνικό σύμπαν που δημιουργεί ο Θόδωρος Τερζόπουλος. Η μουσική είναι και τώρα δραματουργικά παρούσα, απόλυτα μετρημένη στην ιδιαίτερη φόρμα της παράστασης. 

Η τελευταία λέξη ακούγεται από τον ίδιο τον σκηνοθέτη στην παράσταση. Διασχίζει τη σκηνή και κρατώντας στο χέρι ένα κόκκινο πανί τραγουδάει έναν ποντιακό θρήνο για τις χαμένες πατρίδες. 

Μπόρις Γιουχανάνοφ: «Ο Στάλιν έκανε τον Στανισλάφσκι ψυχολογικό τρακτέρ»

Ο διευθυντής του θεάτρου θα καλεί στη Μόσχα από Καστελούτσι μέχρι Λαρς φον Τρίερ

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ολοκαίνουργιου «Electrotheatre Στανισλάφσκι» Μπόρις Γιουχανάνοφ μισεί τη ρουτίνα στο θέατρο. Στοχεύει σ’ ένα «θέατρο της πληρότητας» που θα συνενώνει την παράδοση και την καινοτομία.

«Η σχολή Στανισλάφσκι μετατράπηκε από τον Στάλιν σε μνημείο», μας λέει. «Επεσε σαν ψυχολογικό τρακτέρ πάνω στη ζωή των ανθρώπων, με αποτέλεσμα να βλέπουμε το άνθρωπο της σταλινικής ιδεολογίας σαν το μόνο που θα μπορεί να υπάρχει. Μόνον ο Γκροτόφσκι και ο Βασίλιεφ κατάλαβαν τις βασικές αρχές του Στανισλάφσκι. Ο σκηνοθέτης είναι για μένα το επίκεντρο για τη γέννηση του καινούργιου στο θέατρο. Δάσκαλοί μου υπήρξαν ο Ανατόλι Βασίλιεφ και ο Ανατόλι Εφρος. Αυτοί μου είπαν ότι το θέατρο είναι ιερός τόπος. Μου άνοιξαν τα μάτια, καθάρισαν την ψυχή μου και προχώρησα γνωρίζοντας πολύ καλά ότι βασική αρχή της δημιουργίας είναι η σχέση δασκάλου-μαθητή. Τους οφείλω τα πάντα».

Φιλοδοξεί το νέο θέατρο να γίνει κέντρο διεθνούς σκηνοθεσίας, παράλληλα με τη λειτουργία ενός μόνιμου ανσάμπλ. Μετά τις «Βάκχες» του Θόδωρου Τερζόπουλου σειρά έχουν ο Ιταλός Ρομέο Καστελούτσι με το «Ανθρώπινη χρήση των ανθρώπινων όντων», ο Χάινερ Γκέμπελς με το «Μαξ Μπλακ».

Ο ίδιος ο Μπόρις Γιουχανάνοφ προετοιμάζει τρία έργα: το «Γαλάζιο πουλί» του Μορίς Μέτερλινκ σαν ένα ταξίδι στον χρόνο όπου θα παίζουν μερικοί από τους μεγαλύτερους Ρώσους ηθοποιούς, κουβαλώντας την ανάμνηση των παιδικών σοβιετικών χρόνων, το «Γλέντι στα χρόνια της πανούκλας» του Αλεξάντρ Πούσκιν, κι ένα δικό του έργο, την όπερα-μυθιστόρημα «Σβερλίητσι». Ρώσοι μουσικοί έχουν ήδη συνθέσει έξι διαφορετικές όπερες. Πρόκειται για ένα σίριαλ όπερας, θα παρουσιαστεί ξεχωριστά κάθε όπερα τον Ιούνιο και τον Ιούλιο όλες μαζί.

Στο ρεπερτόριο του επόμενου χειμώνα δεσπόζει ο Λαρς φον Τρίερ. Θα δοθεί βήμα και στους νέους σκηνοθέτες, αφού έχει προγραμματιστεί να παρουσιαστεί δουλειά τους σε δεκαπέντε παραστάσεις.

Κατά τον Μπόρις Γιουχανάνοφ πολιτικό θέατρο σημαίνει κακό θέατρο. Πιστεύει μάλιστα ότι οι σκηνοθέτες δεν έχουν λόγο να πολιτικολογούν. Ετσι αρνήθηκε να αναφερθεί στις επικείμενες τότε εθνικές μας εκλογές και την προβλεπόμενη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και στο πώς επηρέασε τη ζωή των Ρώσων πολιτών η υποτίμηση του ρουβλίου. Θεωρεί, πάντως, τη συνεργασία με τον Θόδωρο Τερζόπουλο μεγάλη τιμή.

«Ενας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες σ’ όλο τον κόσμο, φορέας πηγής της αρχαίας τραγωδίας, ανέλαβε ανοίξει το θέατρο μ’ ένα σπουδαίο έργο. Η παράστασή του είναι ένα υπέροχο γλυπτό. Ο θίασος δουλεύοντας μαζί του απέκτησε μια άλλη οπτική για το θέατρο. Βλέπω με τα μάτια μου τη μεταμόρφωση πάνω τους. Η ενέργεια του Ελληνα σκηνοθέτη και των συνεργατών του θα μείνει ως πολύτιμη εμπειρία στους Ρώσους ηθοποιούς. Αυτός ο διάλογος που άνοιξε στην τέχνη και τη ζωή με το θέατρο “Αττις” θα συνεχιστεί. Στο μέλλον μας περιμένουν ωραίες, ανήσυχες περιπέτειες. Το θέατρό μας βλέπει την αποστολή του επικεντρωμένη στη σημασία του σκηνοθέτη».