Τα λόγια οπισθοχωρούν για χάρη της σιωπής. Η ποίηση συγκινεί και συγκλονίζει με τα ελάχιστα. Η μουσική κάνει νεύμα στη δράση. Η αλήθεια και η φαντασία μπλέκονται για να υπονομεύσουν τον χρόνο. Οι χειρονομίες εμπεριέχουν όλη τη μελέτη.
Το σκηνικό είναι λιτό, με πολύ κόκκινο και λίγα χαρακτηριστικά δέντρα που ταξιδεύουν αμέσως το βλέμμα στην Ανατολή. «Χαράματα, αναζητώ το μονοπάτι προς τον κόσμο τον άγνωστο», λέει ένας μοναχός στραμμένος προς τους μουσικούς και η ιαπωνική ραψωδία ξεκινά.
Την Πέμπτη έκανε πρεμιέρα στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος η παράσταση «Υο-κι-χι – Το τραγούδι της αιώνιας θλίψης». Το έργο, που πατά στην ιαπωνική παράδοση του Θεάτρου Νο, σκηνοθετεί με πρωταγωνίστρια τη Ρένη Πιττακή και ομάδα Ελλήνων ηθοποιών ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, σε μουσική Φίλιππου Τσαλαχούρη (για δεκαέξι παραστάσεις).
Είναι σαφές πως η «Νέκυια» που ο σημαντικός σκηνοθέτης ανέβασε πριν από δύο χρόνια στην Επίδαυρο σε συνεργασία με το Θέατρο Νο, δεν, ήταν μια «περιστασιακή» γνωριμία στην καριέρα του αλλά η αρχή μιας ατελείωτης, πολύ ουσιαστικής περιπλάνησης.
Σήμερα, απολύτως γοητευμένος από την Ανατολή και μια βαθιά θεατρική παράδοση 800 ετών, θωρακισμένος με αρκετή γνώση και προσωπικό βίωμα, παραδομένος στην ουσία που κρύβει η αφαίρεση και μαγεμένος από τους δεσμούς του αρχαίου δράματος με το ιαπωνικό παρελθόν ο Μιχαήλ Μαρμαρινός τολμά να αναμετρηθεί με έναν μύθο αιώνων (αποδίδεται στον συγγραφέα Komparu Zenchiku, 1405-1468 μ.Χ.).
Το κείμενο μιλά για την εξαιρετικής ομορφιάς πριγκίπισσα Υο-κι-χι που έχασε τη ζωή της στην κοιλάδα Μπέγκαϊ. Ο αυτοκράτορας της Κίνας Γκένσο, συντετριμμένος από την απώλεια, αναθέτει σε έναν μοναχό του Ταό να αναζητήσει τον τόπο όπου κατοικεί το πνεύμα της. Η συνάντησή τους είναι τελικά σπαρακτική και σίγουρα πολύ δύσκολο να περιγραφεί.
«Δεν ορθοδοξούμε το Νο. Δανειζόμαστε ό,τι κρίσιμο έχει να μας δώσει -δομή, σκηνικούς συμβολισμούς και βασική αισθητική- αλλά συγχρόνως διατηρούμε αποστάσεις και προτείνουμε δικά μας στοιχεία», λέει ο σκηνοθέτης. «Κατά μία έννοια, είναι κι αυτή μια Νέκυια διότι έχουμε την επίσκεψη ενός ζωντανού στον κόσμο των νεκρών. Ξεκινάω από ένα ιστορικό γεγονός που συνέβη στην Κίνα κοντά στο 700 μ.Χ.
Οι μύθοι που έχουν πίσω τους αίμα πραγματικό αντλούν από άλλα βάθη. Εχουν μια σπάνια δύναμη και ειδικό βάρος για μένα. Δεν είναι μια απλή μυθοπλασία. Αλλωστε η πραγματικότητα είναι η υπερλογοτεχνία. Ανήκει σε μια από τις πέντε κατηγορίες της θεματολογίας του Νο, που είναι τα «έργα γυναικών». Το κεντρικό δραματικό πρόσωπο αυτών είναι μια γυναίκα που όμως ερμηνεύεται από άνδρα».
• Εσείς όμως επιλέξατε τη Ρένη Πιττακή.
Είναι μια ηθοποιός μεγάλης εμπειρίας και βαθιάς ποιότητας, έχει μια κλάση που προσπερνά την έννοια των φύλων. Η Ρένη ήταν το πρώτο πρόσωπο που σκέφτηκα μελετώντας το έργο. Το επιχείρημα είναι η ανθρωπινότητα και όχι το αρσενικό ή θηλυκό. Στο Θέατρο Νο υποδύεσαι ένα ρούχο και μια μάσκα.
• Η χρήση της μάσκας περιορίζει ή απελευθερώνει την έκφραση;
Η μάσκα είναι το μαγικό αντικείμενο πάνω στο οποίο πρέπει να συντρέξουν όλες οι γραμμές της ιστορίας, της κλάσης, της ποιότητας, του αισθήματος, της φιλοσοφίας του προσώπου που απεικονίζει.
• Ναι, αλλά ό,τι παίζει ο ηθοποιός με το πρόσωπο το χάνεις.
Ευτυχώς. Αυτό για μένα είναι ιδανικό ακόμα κι αν δεν φορά κάποιος μάσκα. Το πρόσωπο πρέπει να είναι ήσυχο σαν μάσκα για να εγγράφονται πράγματα πάνω του. Ο δρόμος είναι η αφαίρεση, όχι η πρόσθεση. Η αφαίρεση επιτρέπει στον θεατή να κάνει σύνθεση. Το ποίημα στην πραγματικότητα το γράφει το κοινό, αυτή είναι για μένα η ιδανική συνάντηση με το θέατρο.
• Κι άρα μια καλή ερμηνεία πώς κρίνεται;
Από τις δυνατότητες που σου δίνει να τη φανταστείς. Σε αυτό το αόρατο μοντάζ που κάνει κάθε θεατής στο μυαλό του, με τα δικά του αισθήματα. Αυτό μπορεί να μη συμβεί την ώρα που βλέπεις κάτι διότι τα ενδιαφέροντα έργα σε επισκέπτονται εκεί που δεν το περιμένεις και συνήθως πολύ μετά.
Το να με σταματήσει κάποιος στον δρόμο και να μου πει «ξέρεις αυτό που έκανες εκεί…», για μένα αξίζει όσο τίποτε άλλο. Η τέχνη είναι ένα μπουκάλι που πετάς στον ωκεανό. Εύχεσαι κατ’ αρχάς να το βρει κάποιος. Επειτα συνειδητοποιείς ότι καθένας θα διαβάσει και θα ερμηνεύσει κάτι άλλο από αυτό που έγραψες.
• Εσείς στους Ελληνες που καλούνται να ερμηνεύσουν κάτι τόσο ξένο πώς περιγράψατε το Θέατρο Νο;
Δεν χρειάζεται να μιλάω πολύ κι έχω ανακαλύψει έναν τρόπο να το καταφέρνω. Επειτα δεν μου αρέσει να εξηγώ. Η εξήγηση είναι ο εχθρός της αντίληψης. Στις παραστάσεις μου, για παράδειγμα, δεν θέλω να τα καταλαβαίνουν όλα, αλλά θέλω να αντιλαμβάνονται.
Μου αρκεί να ακούσω αυτό το στοιχειώδες: «Εμένα αυτό κάτι μου λέει». Αυτό το κάτι μπορεί να ταξιδέψει μέσα σου έναν τρόπο πολύ πιο ταχύ, υποδόριο, ουσιαστικό. Με την κατανόηση ησυχάζουμε και ξεμπερδεύουμε. Εγώ θέλω να στάξω λίγο κρασί στο σώμα του θεατή και αυτό να κυκλοφορεί μέσα του και τον τσιγκλάει.
• Υποθέτω ότι στην Ιαπωνία όταν πάτε αλλά και στα κείμενα που διαβάζετε σημειώνετε συνεχώς χαϊκού.
Εννοείται. Είναι η ποίησή τους, αυτές οι μικρές μαγικές φράσεις που είναι τόσο όσο χρειάζεται για να σου ξυπνήσουν τη σκέψη. Να, σαν την αγαπημένη μου: «Χιλιάδες ζωές ξεριζωμένες, φεγγαράκι μου». Ή σαν αυτό που λέει στο έργο: «Αν οι καρδιές μας κρατήσουν μοναχική την πορεία τους, μπορούμε ίσως να ελπίσουμε ότι θα συναντηθούμε και πάλι». Γραμμένο το 1427.
• Τι φέρνει, λοιπόν, στο φως για τη μεταφυσική της Απω Ανατολής η «Υο-κι-χι»;
Μας θυμίζει πρωτίστως πόσο διαφορετική είναι η φιλοσοφία τους από τη χριστιανική. Η σοβαρότερη διαφορά είναι ότι καθένας τους έχει 25 πιθανές ζωές για να επανέλθει στη γη. Η ιστορία των μετενσαρκώσεων που διατρέχει τη φιλοσοφία τους -τη συναντάμε και στο έργο- καθορίζει την πορεία της ζωής τους, τις διαβαθμίσεις των αξιών τους, τον τρόπο που πορεύονται στον χρόνο.
Είναι σαν να δίνεις λόγο κάπου αλλά με τρόπο διακριτικό και καθόλου ανταλλακτικό. Σκεφτείτε ότι στην Ιαπωνία, στους ναούς, οι άνθρωποι δεν ζητούν ποτέ ευχές από τον Θεό. Στους Δυτικούς που έρχονται ως τουρίστες επιτρέπεται. Οι Ιάπωνες, όμως, δεν καταδέχονται.
• Αυτή η λιτή γραφή των κειμένων σάς αρκεί;
Εμένα ναι, αλλά το θέμα είναι να αρκέσει… και σε σας. Σε αυτά τα κείμενα εγώ νομίζω ότι επανανακαλύπτει κανείς τη σημασία του ελάχιστου και την πυκνότητα ενός περιεχόμενου που εννοείται.
Η ελευθερία του θεατή και η δυνατότητα να εφαρμόζει τη δική του ιστορία σε αυτό που παρακολουθεί είναι ένα κορυφαίο ζητούμενο στο θέατρο. Προτιμώ σαφώς την ελάχιστη χειρονομία σε σχέση με τον υπερπληθωρισμό μορφών, φορμών, κινήσεων, δράσεων που συχνά αφήνουν πίσω τους ένα κενό.
• Εννοιες όπως αυτή της αιώνιας νεότητας, πράξεις όπως επικλήσεις προς τον ήλιο, τρόποι σαν την ακινησία πόση σχέση έχουν με το θεατρικό μας dna;
Μπορεί να μην τα έχουμε σε μια τρέχουσα χρήση, αλλά δεν χρειάζεται να βλέπουμε μόνο πράγματα με τα οποία είμαστε εξοικειωμένοι. Εγώ θα χαρώ πολύ αν μέσα από αυτή την εμπειρία θυμηθούμε τη σημασία της σιωπής. Δείξτε μου έναν που δεν την έχει ανάγκη.
Εγώ στο Θέατρο Νο αναγνώρισα από την αρχή φόρμες και αφηγηματικούς κώδικες που χρησιμοποιούσα ήδη. Η συγγένεια με το αρχαίο δράμα είναι σοβαρή και πολύ βαθιά.
• Ολα αυτά για τα οποία μιλάτε απαιτούν βαθύ σεβασμό σε παραδοσιακές φόρμες. Δεν σας είχα για πιστό στις παραδόσεις.
Με γοητεύει πολύ ό,τι παραμένει ζωντανό σε βάθος αιώνων. Οι Ιάπωνες λένε: «Ο δρόμος είναι η συντήρηση». Αυτό είναι που καθιστά κάτι πολύτιμο και ζωντανό με πολύ μυστήριο τρόπο.
Η σχέση με την παράδοση, όταν έχει τέτοια δύναμη και τέτοια ουσία, όταν μπορεί να σε ταξιδέψει στο χρόνο και στις πηγές της τέχνης, τότε έχει τεράστια σημασία για την ανθρωπότητα και υποκλίνομαι σε αυτή. Η παράδοση που σου επιτρέπει να βρεις τα νήματα που ενώνουν τον κόσμο με συναρπάζει.
Επίσης είναι εντυπωσιακό ότι η Ιαπωνία είναι μια χώρα που έχει στραμμένο το βλέμμα στο μέλλον αλλά κρατά γερά το χέρι του παρελθόντος. Είναι η χώρα που έχουμε ταυτίσει με το μέλλον και την εξέλιξη, όμως, εκείνη προχωρά κρατώντας τους δεσμούς με το χθες.
• Τι άλλο σας γοητεύει από τον ιαπωνικό πολιτισμό;
Η σχέση τους με τις αξίες και τον σεβασμό. Δεν αγγίζουν εύκολα ανθρώπους όπως εμείς, δεν χαρίζουν την επαφή, αλλά τιμούν την ιεραρχία και σέβονται.
Εχω δει, για παράδειγμα, σε εφημερίδα φωτογραφία με τους τρεις διευθύνοντες του εργοστασίου της Φουκουσίμα, ντυμένους σαν κανονικούς γιάπηδες, οι οποίοι ήταν πεσμένοι στα γόνατα και υποκλίνονταν για να ζητήσουν συγγνώμη από όλους τους συγγενείς των θυμάτων. Το αντιλαμβάνεστε;
Ο σεβασμός κι η ευγένεια είναι ευεργετικά πρωτίστως για εκείνον που τα έχει και τα προσφέρει. Αδιανόητα πράγματα για μας. Ο Ελύτης έχει πει ότι «η ευγένεια πάει πιο γρήγορα» αλλά ποιος τον ακούει; Εδώ ανερυθρίαστα ζητάμε τα ρέστα από όλους, αποδίδουμε ευθύνες στα πάντα, ακόμα και την κλιματική αλλαγή κατηγορούμε για τους νεκρούς, αλλά αυτοκριτική δεν κάνουμε.
• Στην Ελλάδα τι θα θέλατε να μην είχαμε απολέσει;
Νομίζω πως δεν έχουμε πια τους κωδικούς να σκεφτούμε με αυτόν τον τρόπο. Στη σύντομη, νεότερη ιστορία αυτό που αποκαλούμε παράδοση και συντήρηση τα έχουν καπηλευθεί ασύστολα.
Αυτή η ρηχότητα ιστορικής και βιωματικής σκέψης, αυτή η ευκολία χαρακτηρίζει όλη την ελληνική πολιτική. Η Ιστορία πρέπει να ξεπεράσει τα κόμματα που σκέφτονται διχαστικά διότι δεν αφήνουν να διαφανεί η ανθρώπινη αξία πίσω από τα πράγματα, η γνώση και η πολιτική συνείδηση, στοιχεία δηλαδή που μπορούν να μας πάνε μπροστά. Εχουμε τελειώσει με τα κόμματα όπως τα ξέραμε. Το πολύ να ταλαιπωρήσουν λίγες γενιές ακόμα.
• Μα βλέπετε τον κόσμο έτοιμο γι’ αυτό το άλμα;
Πώς να είναι έτοιμος όταν κανείς δεν τον έχει προετοιμάσει; Από τους πολιτικούς ώς τα περισσότερα ΜΜΕ, όλοι μιλούν διχαστικά. Ποιος περιμένουμε να εκπαιδεύσει τον κόσμο;
Ο άνθρωπος είναι ζώον κατ’ εξοχήν μιμητικό, αλλά πείτε μου: ποιον να αντιγράψουν; Αφήστε που μάθαμε στις ευκολίες μας. Από τη Μεταπολίτευση και μετά χορέψαμε πάνω στην ευκολία, στη συναλλαγή με τους πολιτικούς και στη μετάθεση ευθυνών. Δεν εξαιρώ τον εαυτό μου από όλα αυτά γιατί δεν πιστεύω ότι υπάρχει εξωτερική επανάσταση. Ολα από εμάς ξεκινούν.
• Ηταν μια ευκαιρία της κρίσης αυτή.
Την οποία χάσαμε πανηγυρικά. Δεν την κοιτάξαμε καν στα μάτια. Η κρίση δεν ήταν τα νούμερα. Οι αριθμοί ήταν η ορατή πλευρά του παγόβουνου. Είναι το γράφημα που σου λέει ξεκάθαρα τι τρέχει από κάτω. Οταν για παράδειγμα έχεις πυρετό το θερμόμετρο σου δείχνει το νούμερο, σου μεταφράζει δηλαδή σε αριθμό ό,τι συμβαίνει στο κορμί σου.
Αλλά αν εσύ δεν γιατρέψεις την εστία, ο πυρετός δεν θα πέσει. Αυτή είναι η σχέση μας με την κρίση: ποτέ -ούτε καν ιστορικά- δεν αναζητήσαμε την αιτία πίσω από το αποτέλεσμα. Κι όταν το κάναμε κυριάρχησε η πολιτική σκοπιμότητα εξόντωσης του άλλου το οποίο πάντα γυρνά μπούμερανγκ. Σήμερα ζούμε αυτό το κωμειδύλλιο.
Δεν μας κάνει να ντρεπόμαστε ούτε η τεχνολογία που φέρνει τους πάντες αντιμέτωπους με αυτά που έλεγαν κι έγραφαν χθες. Δεν βλέπω καμία ουσιαστική συγγνώμη που θα μας πάει παρακάτω. Ευτυχώς θα υπάρχει πάντα η τέχνη που σαν Αζαξ θα μας καθαρίζει τα τζάμια για να βλέπουμε καλά, να κατανοούμε καλύτερα όσα συμβαίνουν και να ελπίζουμε στην έκπληξη. Είναι αυτό που λέει ο Προμηθέας όταν τον ρωτούν: «Πώς έκανες τους ανθρώπους να ξεπεράσουν τον φόβο του θανάτου;». Με την ατέλειωτη ελπίδα.
• Τον Φεβρουάριο κάνετε πρεμιέρα στο Δημοτικό Πειραιά με το «Λεωφορείο ο Πόθος». Ποιες είναι οι πρώτες σας σκέψεις;
Αυτό που αγαπώ σε αυτό το έργο είναι ότι ακούω ένα ίχνος άλλου πολιτισμού που λέγεται τα μπλουζ του Νότου. Αυτό προς το παρόν.
Εναλλακτική Σκηνή Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ΚΠΙΣΝ. Παραστάσεις: 22, 23, 29, 30 Νοεμβρίου. 1, 6-10 και 13-16 Δεκεμβρίου. Συμπαραγωγή με το Theseum Ensemble. Στις: 20.30. Τιμές: 15, 20 ευρώ. Φοιτ.- παιδ.: 10 ευρώ
