18ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (11-20 ΜΑΡΤΙΟΥ)
Το προσφυγικό κρατά παντιέρα στο πρόγραμμα, καθώς ταινίες από διαφορετικές χώρες συγκεντρώνουν μαρτυρίες και φέρνουν στην οθόνη αιχμηρές, ολοζώντανες εικόνες από το ποτάμι των ανθρώπων που φεύγει από τις εμπόλεμες πατρίδες και παγιδεύεται σε μια Ευρώπη που, ακόμα, δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες.
■ Στο ειδικό τμήμα «Πρόσφυγες: απόδραση προς την ελευθερία;» συναντάμε το «Η Λαμπεντούζα τον χειμώνα», του Αυστριακού Γιάκομπ Μπρόσμαν. Μόλις ένα μήνα αφότου το «Fuocoammare» του Τζιανφράνκ Ρόζι, το ντοκιμαντέρ για το μικρό ιταλικό νησί-έμβλημα για το προσφυγικό, κέρδισε τη Χρυσή Αρκτο στο Βερολίνο, μια διαφορετική ταινία με το ίδιο θέμα γυρίζει τα φεστιβάλ του κόσμου.
Η ταινία του Μπρόσμαν δεν έχει τις αισθητικές αξιώσεις του Ρόζι, είναι όμως τόσο πιο ρεαλιστική, παρακολουθώντας μια ιστορία του παραλόγου που θα έμοιαζε με φολκλόρ μύθο αν δεν ήταν απόλυτα αληθινή.
Στη Λαμπεντούζα, χειμώνα, καθώς κάθε βράδυ το λιμενικό προσπαθεί να μαζέψει τις γεμάτες ανθρώπους βάρκες που φτάνουν -αν είναι τυχερές- στις ακτές της, οι λίγοι ντόπιοι έχουν ένα δικό τους δράμα να αντιμετωπίσουν. Το φέρι, ο μοναδικός συνδετικός κρίκος με την ηπειρωτική Ιταλία, που φέρνει τρόφιμα και προμήθειες και πηγαίνει εκεί τα ψάρια για να πουληθούν, παίρνει φωτιά κι αχρηστεύεται.
Οσο οι πρόσφυγες διαμαρτύρονται σιωπηλά μπροστά στην εκκλησία, ώστε να μη δώσουν δακτυλικά αποτυπώματα για το Eurodac, οι κάτοικοι της Λαμπεντούζα διαμαρτύρονται βροντερά, ώστε το κράτος να τους στείλει ένα καινούργιο φέρι και να εξασφαλίσουν τον βιοπορισμό τους. Οι δύο αγώνες γίνονται ένας. Τα όρια μεταξύ ντόπιου, φιλοξενούμενου και ξένου χάνονται μπροστά στην ανάγκη της επιβίωσης.
■ Το σουηδικό «Είμαι το Δουβλίνο» είναι μια τριπλή ταινία. Ο Αχμέντ ζει στη Σουηδία, χωρίς χαρτιά. Εφτασε από τη Σομαλία στην Ιταλία, ζήτησε άσυλο, η χώρα αρνήθηκε. Σύμφωνα με τον Κανονισμό του Δουβλίνου, ένας πρόσφυγας μπορεί να ζητήσει άσυλο μόνο από τη χώρα της πρώτης καταγραφής του.
Τώρα ο Αχμέντ ζητά άσυλο από τη Φινλανδία, χωρίς επιτυχία, από τη Σουηδία, χωρίς να γίνει δεκτό. Είναι εγκλωβισμένος στην Ευρώπη, χωρίς να μπορεί να γυρίσει πίσω, στη βεβαιότητα του θανάτου, χωρίς να μπορεί να προχωρήσει μπροστά. Πρωταγωνιστεί σε μια ταινία, ενσαρκώνοντας έναν ήρωα πάνω-κάτω ταυτόσημό του: οι πληροφορίες που δίνει στην παραγωγή είναι πολύτιμες, πώς μιλούν οι υπάλληλοι στο Μεταγωγών, πώς κοιμούνται οι πρόσφυγες στα πρόχειρα καταλύματα, ποιος είναι ο σωστός τρόπος να κάψεις τα δάχτυλά σου στο μάτι της κουζίνας, για να μην υπάρχουν αποτυπώματα για τις αρχές.
Ανάμεσα στην ιστορία του Αχμέντ και στην ταινία-μέσα-στην-ταινία, παρεμβάλλονται βίντεο ερασιτεχνικά, από κινητά τηλέφωνα, ανθρώπων που, σαν τον Αχμέντ, διέσχισαν τη θάλασσα για να φτάσουν στην Ευρώπη και να περιπλανώνται στις χώρες της σαν φαντάσματα.
■ Με τη δαιμονοποίηση της γυναικείας σεξουαλικότητας από τα μουσουλμανικά «πιστεύω» καταπιάνεται η Γκιουνέρ Γιασεμίν Μπαλτσί στην ταινία «Η εμμονή στην παρθενία». Η ροπή των ανδρών προς τη βία, η κακοποίηση για λόγους τιμής στις μουσουλμανικές χώρες, θα εξέλιπαν εάν η γυναικεία σεξουαλικότητα θεωρούνταν ισότιμη, υποστηρίζει.
«Για μένα ήταν σημαντικό να διερευνήσω τα προβλήματα των μουσουλμάνων που ζουν στην Ευρώπη και συγκεκριμένα στη Γερμανία» εξήγησε η Μπαλτσί, «από τη στιγμή που συνήθως ως προς αυτό το θέμα σκεφτόμαστε χώρες όπως το Αφγανιστάν ή το Ιράν.
Μεγάλωσα σε μια γειτονιά όπου τη δεκαετία του ’90 ήρθαν οικογένειες Παλαιστινίων, πρόσφυγες, κι αυτό άλλαξε τη ζωή μας. Εφεραν μαζί τους διαφορετικές απόψεις για το Ισλάμ και τα ηθικά του πρότυπα. Πλέον, δεν θεωρούνταν φυσιολογικό για τα κορίτσια να έχουν σύντροφο, να βγαίνουν όποτε θέλουν.
Σήμερα η κατάσταση έχει χειροτερέψει πολύ. Αυτό που βλέπω να συμβαίνει και το δείχνουν και οι στατιστικές, είναι ότι υπάρχει μια πολύ συντηρητική ερμηνεία του Ισλάμ που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία για τον κόσμο και αλλάζει την καθημερινή ζωή, το σχολείο, την εργασία.
Δούλεψα με νεαρά παιδιά από μουσουλμανικές οικογένειες, κορίτσια από αραβικές χώρες που δεν τους επιτρέπεται ούτε καν να διαλέξουν τον σύζυγό τους. Πιστεύω ότι οι νέοι θα τα αλλάξουν αυτά. Ομως πρέπει να γίνει μια ανοιχτή συζήτηση, ειδικά με τους νεαρούς άντρες.
Και γι’ αυτούς είναι κάτι επαναστατικό να αποχωριστούν αυτά τα ηθικά πρότυπα και την εικόνα τού τι σημαίνει να είσαι άντρας. Ο άντρας στο Ισλάμ έπρεπε να φροντίζει την παρθενία όλων των γυναικών της οικογένειας. Αν θέλουμε να αλλάξει αυτή η άποψη, πρέπει να δουλέψουμε πολύ προς αυτήν την κατεύθυνση».
■ Με τη ζωή των κοριτσιών στο Ιράν, αλλά με πολύ διαφορετικό τρόπο, καταπιάνεται κι η ταινία του Μερντάν Οσκουέι, «Starless Dreams», Βραβείο Διεθνούς Αμνηστίας στο Φεστιβάλ Βερολίνου.
Οι ηρωίδες είναι ανήλικα κορίτσια, που βρίσκονται στο αναμορφωτήριο, κατηγορούμενες για τράφικινγκ, κλοπές, ακόμα και φόνο. Κι αν η ζωή στο αναμορφωτήριο τις γεμίζει απελπισία, η ιδέα της ζωής έξω απ’ αυτό, όταν εκτίσουν τις ποινές τους, τούς φέρνει πραγματικό τρόμο: μέσα ξέρουν πώς να ζήσουν, έξω ξέρουν, απλώς, τι τις περιμένει.
«Η δουλειά μου, πριν από αυτό το ντοκιμαντέρ, ήταν να βρίσκω τρόπους να χρηματοδοτηθούν ταινίες», λέει ο Οσκουέι. «Κι όμως, γι’ αυτήν εδώ δεν κατάφερα να βρω ούτε μια συμμετοχή καλής θέλησης, κανείς δεν έβαλε χρήματα, την έκανα ολομόναχος.
»Μπορεί να έγραψαν για μένα οι New York Times, το Hollywood Reporter, αλλά κανείς στο Ιράν δεν πρόκειται να υποστηρίξει ένα φιλμ μ’ αυτήν τη θεματολογία. Εκείνο, ωστόσο, που θεωρώ επίτευγμα, είναι ότι χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία η ταινία θα προβληθεί τους επόμενους μήνες σε 13 πόλεις του Ιράν. Κι έτσι, τουλάχιστον, κάποιοι θα αναγκαστούν να δουν αυτό που συμβαίνει ακριβώς μπροστά στα μάτια τους».
