Δύο θεσμοί και ένα ίδρυμα ενώνουν τις δυνάμεις τους για ένα μεγάλο και σπάνιο αφιέρωμα. Η Ταινιοθήκη της Ελλάδας, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και το Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης παρουσιάζουν ένα μεγάλο αφιέρωμα σε μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες ηθοποιούς διεθνώς: την Ειρήνη Παπά.
Από χθες προβάλλονται μερικές από τις πιο εμβληματικές ταινίες στις οποίες πρωταγωνίστησε, έχοντας στο πλευρό της μερικά από το ιερά τέρατα της 7ης τέχνης: Αντονι Κουίν, Γκρέγκορι Πεκ, Κάθριν Χέπμπορν, Βανέσα Ρεντγκρέιβ, Τζαν Μαρία Βολοντέ, Ντέιβιντ Νίβεν και, βέβαια, μία πλειάδα αγαπημένων Ελλήνων πρωταγωνιστών. Συγκεκριμένα οι ταινίες: «Η λίμνη των στεναγμών» του Γρηγόρη Γρηγορίου (1959), «Τα κανόνια του Ναβαρόνε» του Τζ. Λι Τόμπσον (1961), «Αντιγόνη» του Γιώργου Τζαβέλλα (1961), «Ηλέκτρα» (1962), «Αλέξης Ζορμπάς» (1964), «Τρωάδες» (1971) και «Ιφιγένεια» (1977) του Μιχάλη Κακογιάννη, «Ζ» του Κώστα Γαβρά (1969), «Ο Χριστός σταμάτησε στο Εμπολι» του Φραντσέσκο Ρόσι (1979) και το ντοκιμαντέρ «Η Ειρήνη Παπά στην Κύπρο» (Μ. Κακογιάννης, 1978). Αύριο, Σάββατο (12.00-15.00), στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης θα πραγματοποιηθεί η συζήτηση «Ειρήνη Παπά – Η συμβολή της στον κινηματογράφο και το θέατρο», σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ερευνας και Τεκμηρίωσης Παραστάσεων Αρχαίου Ελληνικού Δράματος του ΑΠΘ. Θα συμμετάσχουν ακαδημαϊκοί από την Ελλάδα, την Ισπανία και τη Ν. Ζηλανδία καθώς και οι ηθοποιοί Ρένη Πιττακή, Λυδία Κονιόρδου, Στεφανία Γουλιώτη και Λουκία Μιχαλοπούλου. Το αφιέρωμα πραγματοποιείται ταυτόχρονα και στη Θεσσαλονίκη (16-19/10) με την προβολή έξι ταινιών στην αίθουσα του Λιμανιού «Σταύρος Τορνές» («Αλέξης Ζορμπάς», «Ηλέκτρα», «Τρωάδες», «Τα κανόνια του Ναβαρόνε», «Αντιγόνη» και «Ιφιγένεια»).
Τι δεν ξέρουμε για την Ειρήνη Παπά
Εχουν τόσα ακουστεί γι’ αυτή την τόσο Ελληνίδα και τόσο πέραν των συνόρων ηθοποιό, που δεν μας κάνει πια τίποτα εντύπωση, καθώς ο μύθος γύρω από το όνομά της συνάδει με τη σπουδαιότητα του ταλέντου και την ιδιαιτερότητα της ίδιας ως γυναίκας και ως καλλιτέχνιδας. Μέχρι και πως ήταν η αγαπημένη του Αρη Βελουχιώτη είχε ακουστεί… Τα γεγονότα πάντως ξεδιαλύνονται σαν εγκύψει κάποιος στη ζωή της. Γεννήθηκε ως Ειρήνη Λελέκου, το 1929, στο Χιλιομόδι Κορινθίας. Οι γονείς της ήταν δάσκαλοι. Η ίδια σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και ξεκίνησε την καριέρα της σε επιθεώρηση. Ωστόσο, ξεχώρισε για τη συμμετοχή της στη δραματική ταινία «Νεκρή Πολιτεία» του Φρίξου Ηλιάδη (1951), η οποία έκανε μεγάλη εντύπωση στο Φεστιβάλ των Κανών, τη μουσική της οποίας υπογράφει ο Μάνος Χατζιδάκις. Η ομορφιά και το ψυχικό αλλά και σωματικό της ανάστημα την έκαναν να ξεχωρίσει και δικαίως της αποδόθηκε από νωρίς ο χαρακτηρισμός «ζωντανή Καρυάτιδα».
Ωστόσο, δεν αρκούσαν μόνο αυτά για να είναι πράγματι μια ζωντανή Καρυάτιδα. Η Ειρήνη Παπά ήταν και κάτι ακόμα: ένας ελεύθερος άνθρωπος. Μια γυναίκα που, με το ταλέντο, την ομορφιά, τα οράματα και τους αγώνες της, κάθε της απόφαση, κάθε επιλογή που έκανε, την έκανε μόνο με έναν κύριο γνώμονα: την ελευθερία. Ηθελε να είναι ελεύθερη και αγωνίστηκε γι’ αυτήν και για τους άλλους. Η επιρροή που άσκησε η ίδια στην ιταλική κυβέρνηση ήταν έντονη ως προς τη στήριξη που παρείχε στον αντιδικτατορικό αγώνα, καθώς εμφανίστηκε σε ταινίες του Χόλιγουντ και της Τσινετσιτά. Είχε συνδεθεί στενά με ανθρώπους της ιταλικής Αριστεράς και της διανόησης (όπως ο Φράνκο Νέρο και η Σοφία Λόρεν, που επίσης είχαν φιλοσοβιετικές ή αντιφασιστικές ευαισθησίες).
Οχι ιδιαίτερα γνωστή, αλλά δυνατή ήταν και η σχέση της με τον Ισπανό σκηνοθέτη Χουάν Αντόνιο Μπαρδέμ, πατέρα του γνωστού ηθοποιού Χαβιέρ Μπαρδέμ. Μαζί του δεν ξέρουμε αν είχε αναπτυχθεί ρομαντικός δεσμός, είχε όμως σίγουρα θεμελιωθεί μια βαθιά πολιτικο-καλλιτεχνική συμμαχία, καθώς ο ίδιος στα χρόνια του φρανκισμού διώχθηκε, φυλακίστηκε και λογοκρίθηκε για τις πολιτικές του θέσεις. Η Ειρήνη Παππά συνεργάστηκε μαζί του το 1964 στην ταινία «Los pianos mecánicos» (Τα μηχανικά πιάνα) και έλεγε αργότερα ότι ο Μπαρδέμ «της θύμιζε έναν Ελληνα – με θυμό, με πίκρα, με πάθος για δικαιοσύνη».
Τον ίδιο αγώνα έδωσε και όσο η ίδια ήταν στη Γαλλία και αλλού, κατά τη διάρκεια της επτάχρονης δικτατορίας. Μίλησε δημόσια εναντίον της χούντας, έλαβε μέρος σε εκδηλώσεις υπέρ της δημοκρατίας και υποστήριξε ενεργά άλλους Ελληνες εξόριστους, μαζί τους και για τους ίδιους. Ηταν στενή φίλη του Μίκη Θεοδωράκη και συμμετείχε σε συναυλίες και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις του, με αντιδικτατορικό χαρακτήρα. Δεν ανήκε ποτέ οργανωμένα σε κόμμα, όπως πολλοί από τους εξόριστους Ελληνες στο εξωτερικό, όμως οι επιλογές της είχαν σαφές ιδεολογικό φορτίο: στα χρόνια της εξορίας της από την Ελλάδα προτιμούσε να συνεργάζεται με δημιουργούς με αντιιμπεριαλιστικές και αντιπολεμικές θέσεις (όπως ο Κώστας Γαβράς, ο Φράνκο Τζεφιρέλι και ο Φράνκο Ρόσι). Δεν είναι τυχαίο πως για μια μεγάλη περίοδο, η χούντα τής είχε απαγορέψει την επιστροφή στη χώρα, καθώς θεωρούνταν «επικίνδυνο πρόσωπο». Μετά τη Μεταπολίτευση έγινε μια εμβληματική μορφή για την ελληνική Αριστερά, χωρίς όμως να γίνει κομματικό σύμβολο. Τη θαύμαζαν για το ήθος, τη σεμνότητα και την περηφάνια της, και πολλοί την αντιμετώπιζαν ως ένα είδος «λαϊκής ιέρειας του ελληνισμού».
Η αίσθηση του δικαίου και της ελευθερίας ως ανώτερες αξίες και απολύτως καταλυτικές για την ίδια την ύπαρξη της ανθρώπινης ζωής φάνηκε και από τις κινηματογραφικές της επιλογές: από τις Κάνες όπου την είδε ο Ηλίας Καζάν, τη βοήθησε να βρει ανοιχτό δρόμο στο Χόλιγουντ και πρωταγωνίστησε, μεταξύ άλλων, δίπλα στους Ντέιβιντ Νίβεν, Γκρέκορι Πεκ και Αντονι Κουίν στα «Κανόνια του Ναβαρόνε» (1961) του J. L. Thompson. Την ίδια χρονιά γνωρίζει τον Μιχάλη Κακογιάννη, ο οποίος της ζητά να πρωταγωνιστήσει στην καινούργια του ταινία «Ηλέκτρα». Τόσο θέλει τον ρόλο και πιστεύει στην ταινία, που κόβει τα μακριά μαύρα της μαλλιά. Αξιζε «κάθε τρίχα»: η Ειρήνη Παπά περνάει στο πάνθεον των μεγάλων σταρ που λάμπουν στο παγκόσμιο στερέωμα. Ενδεικτική είναι η κριτική που δημοσιεύθηκε όταν προβλήθηκε η ταινία στην Αμερική: «Σπάνια βλέπουμε ένα πρόσωπο ή μια έκφραση ανθρώπινης φιγούρας να απεικονίζει τόσο όμορφα το πάθος ενός χαρακτήρα όσο η δεσποινίς Παπά εδώ» (New York Times). Η Ειρήνη Παπά θριαμβεύει και αποσπά το βραβείο της Ενωσης Αμερικανών Κριτικών. Η πορεία της πλέον είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένη – μέσα της! Εως το 2022, που «έφυγε» από τη ζωή, στα 93 της χρόνια.
Το αφιέρωμα τελεί υπό την αιγίδα της Προεδρίας της Δημοκρατίας. Συνεργάτες προγράμματος: Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ερευνας και Τεκμηρίωσης Παραστάσεων Αρχαίου Ελληνικού Δράματος, Instituto Cervantes, κινηματογραφικός οργανισμός Καραγιάννης-Καρατζόπουλος, Cinecittà.
Εισιτήρια στο tickets.tainiothiki.gr (7 ευρώ γενική είσοδος). Ολο το πρόγραμμα αναλυτικά στο www.tainiothiki.gr
