Μια απάντηση που άργησε σχεδόν έναν αιώνα

«Στην πραγματικότητα αυτή η ταινία ήρθε και με βρήκε σχεδόν τυχαία. Είπα ότι οφείλω να την κάνω, όταν ανοίξαμε τα πακέτα, που επίσης τυχαία σώθηκαν, στο νοσοκομείο «Σωτηρία». Από την αρχή ήξερα ότι οι πρωταγωνιστές της ήταν οι ίδιοι οι νεκροί και οι οικογένειές τους. Κατά τη διάρκεια της έρευνας και των γυρισμάτων συνδεθήκαμε με αυτούς τους ανθρώπους, μάθαμε τις ιστορίες τους…» είπε η Μαριάννα Οικονόμου το βράδυ της Πέμπτης στην πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ της «Αζήτητοι» (Βραβείο Κοινού στο 26ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης), οι προβολές του οποίου στον κινηματογράφο «Δαναός» διοργανώνονται από το Cinedoc με την υποστήριξη της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας. Τα προηγούμενα βράδια οι προβολές έγιναν sold out, γι’ αυτό αποφασίστηκε να παραταθούν πέρα της καθορισμένης ημερομηνίας 25/9.

Η βραδιά της πρεμιέρας -παρουσία των συντελεστών και μελών της ιατρικής κοινότητας του νοσοκομείου «Σωτηρία»- ήταν σεμνή, συγκινητική, ανθρώπινη, όπως και η ταινία της η οποία, αβίαστα και χωρίς ίχνος μελοδραματισμού, δονεί συναισθηματικά τους θεατές που καλούνται να παρακολουθήσουν ιστορίες ανθρώπων οι οποίοι έπασχαν από φυματίωση όταν η αρρώστια ήταν θανατηφόρα και μάστιζε τη χώρα. Η κάμερα εστιάζει στα χρόνια μεταξύ 1945-1975, όταν εκατοντάδες άντρες και γυναίκες κάθε ηλικίας απ’ όλη την Ελλάδα έζησαν και πέθαναν στο σανατόριο της «Σωτηρίας». Δεν τους αναζήτησε κανείς και θάφτηκαν ανώνυμα σε ομαδικούς τάφους στον προαύλιο, χωρίς μέχρι σήμερα να είναι γνωστό πού ακριβώς στα σχεδόν 300 στρέμματα δάσους του νοσοκομείου. Μετά από 80 χρόνια η σκοτεινή ιστορία τους έρχεται στο φως και μαζί το συλλογικό τραύμα, οι συνθήκες διαβίωσης σε μια πάμπτωχη μεταπολεμική Ελλάδα που προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της. Οπως καταγράφει η κάμερα, όσο ήταν εν ζωή είχαν επικοινωνία με τους δικούς τους. Μετά τον θάνατό τους έμειναν αζήτητοι όχι γιατί δεν ενδιαφέρθηκαν οι οικείοι τους, αλλά γιατί τα έξοδα της μεταφοράς μιας σορού ήταν δυσβάσταχτα για τις οικογένειες από τη Χίο, την Αιτωλοακαρνανία, την Αρκαδία κοκ.

Το ντοκιμαντέρ ακολουθεί τα ίχνη που άφησαν πίσω τους οι αζήτητοι νεκροί μέσα από προσωπικά αντικείμενα που αποκαλύφθηκαν τυχαία το 2015 σε δεκάδες στοιβαγμένες βαλίτσες μετά την κατεδάφιση ενός τοίχου λόγω διαρροής. Διασώθηκαν χάρη στη μέριμνα που έδειξαν κατ’ αρχάς δύο υπάλληλοι του νοσοκομείου, οι κυρίες Λίτσα Διαμαντίδου και Γιώτα Τζουανοπούλου. Ακολούθησε η προσπάθεια ανεύρεσης συγγενών και απογόνων, μια πολυεπίπεδη έρευνα που κράτησε τρία χρόνια και έγινε από τη δημοσιογράφο και ερευνήτρια Νίκη Τσιλιγκίρογλου σε συνεργασία με τη μουσειολόγο Ασημίνα Γρηγορίου στο αρχικό στάδιο.

«Οταν ανοίγαμε τα δέματα και διάβαζα τις επιστολές, είχα ανάμικτα συναισθήματα. Μαζί με τη θλίψη για όλα όσα βίωναν οι φυματικοί και τη σκέψη του αβάσταχτου πόνου και της αγωνίας των οικογενειών τους, υπήρχε και η αγωνία πως εισβάλλω σε χώρο που δεν μου ανήκει. Ηταν κάτι που δεν μας είχε κληροδοτηθεί. Βρέθηκα να ερευνώ κάτι, παρά τη θέληση αυτών στους οποίους ανήκε. Υπάρχει μια ευθύνη απέναντι σε αυτό, κάτι σαν αδιακρισία» λέει η Νίκη Τσιλιγκίρογλου στην «Εφ.Συν.». «Από την άλλη ήταν μεγάλη η ανακούφιση για τα τρία άτομα που καταφέραμε να εντοπίσουμε και να τους μεταδώσουμε ένα κομμάτι της οικογενειακής τους ιστορίας, που είναι επίσης κομμάτι της ιστορίας μας, τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, του Εμφυλίου και αργότερα της οικονομικής ένδειας. Μετά την εύρεση των συγγενών υπήρχε το στάδιο που αφορούσε το αρχειακό υλικό εποχής με ηχητικά ντοκουμέντα, βίντεο, φωτογραφίες και εφημερίδες, που το αντλήσαμε από το αρχείο της ΕΡΤ και τη Βιβλιοθήκη της Βουλής» καταλήγει.

Αποκομμένοι από τις οικογένειές τους, στιγματισμένοι από τη ρετσινιά του φυματικού-ιάς, απομονωμένοι από τον έξω κόσμο, με μόνη παρηγοριά τα γράμματα που αντάλλασσαν με τους οικείους και τα αγαπημένα πρόσωπα, την υποστήριξη του ενός/μιας προς τον άλλον/άλλη, των θεραπόντων ιατρών τους και των νοσηλευτών, αλλά και την τότε ραδιοφωνική εκπομπή «Η ώρα του ασθενούς» της κρατικής ραδιοφωνίας, έζησαν στους θαλάμους του σανατορίου και στις απέραντες βεράντες που έβγαιναν για να τους δει ο ήλιος και να αναπνεύσουν καθαρό αέρα στο κατάφυτο πευκοδάσος, ώστε να «θρέψουν τα πνευμόνια» τους. Κάποιοι επιβίωσαν. Οι περισσότεροι πέθαναν. Τα προσωπικά αντικείμενα, η αλληλογραφία, οι φωτογραφίες των παιδιών τους, των συζύγων, των αδελφών και των πρότερων ευτυχισμένων στιγμών της ζωής τους έμειναν στα αζήτητα. Οπως και οι σοροί τους. Παρά τις δυσκολίες και την ασθένεια, η ζωή κυλούσε στο σανατόριο με την ελπίδα για την ίαση, ενώ υπήρξαν ακόμα και έρωτες ανάμεσα στους νοσηλευόμενους-ες.

Πρόγραμμα προβολών

Κάθε βράδυ έχουν προγραμματιστεί συζητήσεις μετά την προβολή (20.00) στις οποίες συμμετέχει η Μαριάννα Οικονόμου και οι: Τάσος Σακελλαρόπουλος, ιστορικός, υπεύθυνος Ιστορικών Αρχείων Μουσείου Μπενάκη (Δευτέρα 23/9), Γιάννης Στογιαννίδης, ιστορικός, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής (Τρίτη 24/9), Φώτης Βλαστός, συγγραφέας (Τετάρτη 25/9). Σήμερα θα ανακοινωθεί το πρόγραμμα των επόμενων ημερών, καθώς οι προβολές θα συνεχιστούν και την ερχόμενη εβδομάδα.

Επίσης προβολές: Θεσσαλονίκη (Αποθήκη 1, Αίθουσα «Σταύρος Τορνές» 23/9), Βόλος – Πολιτιστικό Κέντρο Νέας Ιωνίας ( 28/9), Ρέθυμνο – Χώρος Πολιτισμού «Σημείο» (28/9).