Ξεκίνησε την Πέμπτη το 25ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (2-12/3). Λόγω της εγκληματικής τραγωδίας στα Τέμπη, θα γίνουν μόνο προβολές και θα λειτουργήσει και το τμήμα της Αγοράς, δίχως άλλες εκδηλώσεις και τελετές. Μιλάμε για ένα από τα καλύτερα φεστιβάλ ντοκιμαντέρ στον κόσμο και με βάση αυτό, επιλέξαμε δύο από τα δεκάδες πολύ καλά ντοκιμαντέρ που θα προβληθούν:
«Το φωτογραφείο του μπαμπά μου» της Καλλιόπης Λεγάκη (θα προβληθεί τη Δευτέρα 6/3, 18.30, στην Αίθουσα Τζον Κασσαβέτης και μετά διαδικτυακά) και το «Εμμονες ώρες στον τρόπο της πραγματικότητας» της Ρέας Βαλντέν (παίχθηκε χθες και συνεχίζει να προβάλλεται διαδικτυακά).
«Το φωτογραφείο του μπαμπά μου»
Η πολυβραβευμένη Καλλιόπη Λεγάκη είναι γνωστή στον χώρο του ντοκιμαντέρ και για τα εξαιρετικά πορτρέτα της. Από τον Ηλία Πετρόπουλο στη Βούλα Παπαϊωάννου και τον διεθνούς φήμης γλύπτη Φιλόλαο, τώρα καταπιάνεται με τον μεγαλύτερο αδερφό του τελευταίου, τον Τάκη (Δημήτρη) Τλούπα. Εναν σπουδαίο φωτογράφο, που μαζί με τους Λεωνίδα Μπαλάφα, Σπύρο Μελετζή και Δημήτρη Χαρισιάδη, θεωρείται από τους σημαντικότερους στην ιστορία της φωτογραφίας στην Ελλάδα.
«Μάλιστα ο Μπαλάφας τού έδωσε την πρώτη του φωτογραφική μηχανή, προφανώς και αυτή “παρμένη” από κάποιους Αγγλους την περίοδο της Κατοχής, όπως την απέκτησε και ο ίδιος ο Μπαλάφας δηλαδή, και του έδωσε και ένα ζευγάρι καλές μπότες με τις οποίες μπορούσε ο Τλούπας να περπατάει στον Θεσσαλικό κάμπο, μες στις λάσπες κ.λπ. Σήμερα μας φαίνεται περίεργο, αλλά εκείνα τα χρόνια, αυτά τα παπούτσια ήταν και “φωτογραφικό εργαλείο”», μας λέει η Κ. Λεγάκη.
Η ίδια, ψάχνοντας κάποιες φωτογραφίες του Φιλόλαου για το ντοκιμαντέρ της «Φιλό και Μαρίνα», βρέθηκε στη Θεσσαλία και στο σπίτι του Τάκη. Εκεί, η κόρη του Βάνια τής έδωσε ένα κουτί με κινηματογραφικά φιλμ του πατέρα της: «Δεν τα είχαν δει. Μου τα εμπιστεύτηκαν και ήταν ένας θησαυρός για μένα: επτά ώρες βουβό υλικό (γιατί ήταν σε super8), το οποίο ψηφιοποίησα και μελέτησα και στο οποίο είναι καταγεγραμμένη όλη η ανθρωπογεωγραφία της Θεσσαλίας επί τρεις δεκαετίες – από το 1950 έως το 1980. Πρόκειται για αδημοσίευτο έως τώρα υλικό».
«Ηταν κλειστός άνθρωπος ο Τάκης Τλούπας, αλλά απαθανάτισε πράγματι τον τόπο του σε φιλμ φωτογραφικό και κινηματογραφικό, όσο κανείς! Περιπλανιόταν στον κάμπο ατέλειωτες ώρες έως να βρει το κατάλληλο φως και θέμα: οι βλάχοι, οι γυναίκες στα χωράφια, οι ψαράδες της λίμνης Κάρλα…
»Ωστόσο δεν ήταν τυχαία όλα αυτά, γιατί και η οικογένειά του δεν ήταν τυχαία: ο πατέρας του ήταν ξυλογλύπτης/ξυλουργός και από τους πρώτους σοσιαλιστές της περιοχής. Από το σπίτι τους στη Λάρισα πέρασαν σπουδαίες προσωπικότητες, όπως ο Σεφέρης (τον φωτογράφισε κιόλας ο Τλούπας) και ο Καραγάτσης. Γίνονταν πολιτικές συζητήσεις κάθε βράδυ, με κλασική μουσική ν’ ακούγεται συνέχεια.
»Η μητέρα τους είχε πεθάνει νωρίς, αλλά ο μπαρμπα-Γιώργος μεγάλωσε τα τρία παιδιά (Τάκη, Αυγή, Φιλόλαο) δίχως κανέναν συντηρητισμό… Ολα αυτά φαίνονται στο ντοκιμαντέρ -ένα είδος που έχει κλέψει την καρδιά μου-, ακριβώς γιατί είναι σημείο συνάντησης και συν-κίνησης: υλικό του παρελθόντος διασχίζει το παρόν μας και το καθαρίζει. Μας κάνει κομμάτι του και “βλέπουμε” πλέον καθαρότερα», καταλήγει η κ. Λεγάκη.
«Εμμονες ώρες στον τρόπο της πραγματικότητας»
«Πρόκειται για μια κινηματογραφική εξομολόγηση της Αντουανέττας Αγγελίδη», μας λέει η θεωρητικός κινηματογράφου, σκηνοθέτις και κόρη της Αντουανέττας (και του Σωτήρη Βαλντέν), Ρέα Βαλντέν.
»Η μητέρα της είναι από τις πρωτοπόρες αβανγκάρντ κινηματογραφίστριες στην Ελλάδα, που προώθησε πολύ νωρίς το φεμινιστικό κίνημα όχι ως πρωτοπορία, αλλά ως συνθήκη: «Σκεφτόμασταν πώς να διασχίσουμε τις πρωτοπορίες. Πώς θα πάμε πέρα από αυτές. Τι είχαμε να πούμε πέρα από τις πρωτοπορίες;». Το ερώτημα το θέτει η ίδια η Αντουανέττα στην ταινία σήμερα, αναφερόμενη στο τότε: λίγο μετά τον Μάη του ’68 στη Γαλλία, όταν η ίδια πέρασε πρώτη (!) στο Institut des Hautes Etudes Cinématographiques (IDHEC) στο Παρίσι (κάτι που ήταν έκπληξη και για τους Ελληνες άνδρες συμφοιτητές της).
Ετσι πέρασε αμέσως στο πραγματικό αβανγκάρντ και συνέχισε («με δυσκολίες, πληρώνοντας το τίμημα», όπως λέει η Βαλντέν) στην Ελλάδα, όπου δίδαξε για χρόνια στη Σχολή Κινηματογράφου του ΑΠΘ, με όσα παιδιά πέρασαν από τα χέρια της να τη λατρεύουν!
«Είναι βαθιά πολιτική η δήλωση/ερώτηση αυτή της Αντουανέττας», μας λέει η Ρέα Βαλντέν. «Ως θεωρητικός αλλά και δημιουργός θέλησα να αναδείξω και την ιστορική πλευρά του έργου της Αντουανέττας, αλλά και την υπαρξιακή και καλλιτεχνική. Το ντοκιμαντέρ αυτό είναι μια αυτο-αποκάλυψη για την Αγγελίδη. Αλλά και μια παράσταση και σκηνοθεσία του εαυτού της, όπως είναι πάντα οι εξομολογήσεις. Είναι μια διαθήκη, αν θέλετε. Ενας διάλογος με την κάμερα, τον εαυτό της και τους θεατές, με μένα, την κόρη και δημιουργική της συνεργάτιδα, πίσω από την κάμερα».
Το ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκε μέσα στην καραντίνα και ευτυχώς γι’ αυτό. Ακριβώς γιατί πλέον έχουμε πρόσβαση σε μια «διαθήκη» όχι μόνο καλλιτεχνική, αλλά βαθιά ανθρώπινη, υπαρξιακή και ως τέτοια, ουσιαστικά πολιτική. Μήπως αυτή τη «διάσχιση της πρωτοπορίας» δεν βλέπουμε και τώρα με τις καλλιτεχνικές κινητοποιήσεις;
«Στη δουλειά της Αντουανέττας πέραν όλων των άλλων, αρθρώνεται και το μορφικό με το πολιτικό», απαντά η Βαλντέν. «Αυτό αναγνωρίζεται και κινηματογραφικά, αλλά και από ανθρώπους των κινημάτων. Είναι ένα παρόν-παρελθόν το έργο της Αντουανέττας, που επικοινωνεί με τους αγώνες και τους κάνει σώμα, δράση και εικόνα. Η ζωή είναι που πρέπει να γίνει τέχνη και η επανάσταση καθημερινότητα», καταλήγει.
