ΛΟΣ ΑΝΤΖΕΛΕΣ
Η καινούργια ταινία του Σπάικ Λι, «Da 5 Bloods», μπορεί να μην είναι αριστούργημα, έρχεται όμως σε μια στιγμή που την κάνει να δείχνει προφητική. Τέσσερις μαύροι βετεράνοι επιστρέφουν στο Βιετνάμ για να αποτίσουν φόρο τιμής στον πέμπτο φίλο τους που σκοτώθηκε στον πόλεμο, αλλά και για να ξεθάψουν ένα μπαούλο με χρυσό που είχαν βρει κατά τύχη σε ένα πεσμένο αεροπλάνο. Το έργο μάς πάει πίσω σε σκηνές μάχης, αλλά και μπρος στα δαιδαλώδη συναισθήματα των πρωταγωνιστών.
Στα γνώριμα από παλιά τοπία της ασιατικής φύσης, οι ήρωες έρχονται αντιμέτωποι με μια έντονη αίσθηση εγκατάλειψης από τη δική τους χώρα, την Αμερική, που δεν αναγνώρισε ποτέ τις θυσίες τους σε έναν πόλεμο που ήταν άδικος αλλά και που διεκδίκησε τις ψυχές τους. Τους παρατηρούμε να ταλαντεύονται ανάμεσα στην αγάπη για την πατρίδα τους και τον θυμό προς μια κοινωνία που, από την εποχή της δουλείας των Αφρικανών, επέμενε να τους βλέπει σαν πολίτες δεύτερης κατηγορίας.
Η τωρινή αυθόρμητη εξέγερση των μαύρων και όλων των Αμερικανών, που κατανοούν την απόλυτα δικαιολογημένη οργή τους, παραχωρεί το καταλληλότερο δυνατό πλαίσιο ώστε να συνειδητοποιήσουμε τις βαθιές και απωθημένες συγκρούσεις σύσσωμης της κοινότητας των μαύρων της Αμερικής. Τις εσωτερικές αυτές συγκρούσεις εκφράζει ο Λι με την ταινία του, αλλά και με τα λίγα και βαρυσήμαντα λόγια του στη συνέντευξη που ακολουθεί.
• Διανύουμε μια περίοδο δεινών: πανδημία, δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ, διαμαρτυρίες και αναταραχές, απειλή του Τραμπ για στρατιωτική επέμβαση, εκατομμύρια πολίτες άνεργοι… και όχι μόνο. Πώς αισθάνεστε για όλα αυτά; Αισιοδοξείτε ακόμα;
Ναι, είμαι πάντα αισιόδοξος, ακόμα κι όταν έκανα το «Do the right thing» («Κάνε το σωστό»), πριν από 31 χρόνια. Το πάω «βλέποντας και κάνοντας», μέρα με τη μέρα.
• Πιστεύετε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται ή μπορούμε να ελπίζουμε σε μια πραγματική αλλαγή κάποτε;
Αυτό που μου δίνει ελπίδα τώρα είναι η νέα γενιά των λευκών, οι νεαροί αδελφοί και αδελφές μου, που μας ακολούθησαν στους δρόμους, στις διαμαρτυρίες για τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Πρόκειται για κάτι που μου δίνει πολύ, μα πολύ, θάρρος, είναι κάτι που ζήσαμε στο παρελθόν με το κίνημα των ατομικών δικαιωμάτων. Το έζησα όταν ήμουν παιδί και τώρα το ζω πάλι. Να λοιπόν που η Ιστορία επαναλαμβάνεται.
• Η εφημερίδα The New York Times άρχισε πέρσι το «1619 Project» για την ενημέρωσή μας ως προς την τραγική ιστορία της δουλείας στην Αμερική.
Πρόκειται για ένα αξιέπαινο εγχείρημα. Επρεπε να αναγνωριστεί αυτή η κρίσιμη χρονιά. Το 2019 σημάδεψε την 400ή επέτειο της άφιξης του πρώτου πλοίου από την Αφρική στο Τζέιμσταουν της Βιρτζίνια.
• Παρατηρούμε όλο και περισσότερη και σχεδόν καθολική οργή από τους μαύρους της Αμερικής απέναντι στον Τραμπ. Ομως ένας από τους πρωταγωνιστές στην ταινία είναι οπαδός του. Ποιος ήταν ο λόγος που θέλατε αυτή τη λεπτομέρεια;
Να σας πω. Δεν αποκαλώ τον Τραμπ με το όνομά του. Τον λέω «agent orange» (σ.σ. «πορτοκαλί παράγοντα», αναφορά στη βόμβα ναπάλμ που χρησιμοποιήθηκε στον πόλεμο του Βιετνάμ, αναφορά και στο χρώμα μαλλιών του Τραμπ). Μάλιστα όταν μιλάμε για μια ταινία για τον πόλεμο του Βιετνάμ, η σημασία του λογοπαίγνιου διπλασιάζεται (γέλια). Η αγαπημένη μου μακαρίτισσα μητέρα μου το έλεγε από τότε που ήμουν πολύ μικρός, ότι δεν είναι όλοι οι μαύροι το ίδιο πράγμα, δεν σκέφτονται όλοι το ίδιο.
Υπάρχει λοιπόν κι ένα πολύ μικρό ποσοστό μαύρων που… πίνουν πορτοκαλί γκαζόζα (γέλια). Ο συν-σεναριογράφος μου, ο Κέβιν Γουίλμοτ, θεώρησε ότι το να έχουμε έναν οπαδό του Τραμπ θα ήταν το πιο ριζοσπαστικό στοιχείο που θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στην παρέα των τεσσάρων. Εξάλλου αυτό θα μας έδινε έναν κώδικα σε σχέση με το ψυχολογικό τραύμα του χαρακτήρα.
• Η ταινία διανέμεται από το Netflix κατευθείαν στην τηλεόραση. Σίγουρα όμως τα σχέδια διανομής της ταινίας σας άλλαξαν λόγω πανδημίας…
Ολων τα σχέδια άλλαξαν, όλων των ανθρώπων στον πλανήτη! (γέλια).
• Ωστόσο ίσως είναι σημαντική η άμεση διανομή της, δεδομένων των γεγονότων. Συμφωνείτε;
Μυστήριες οι βουλές του Κυρίου! Το σχέδιο ήταν να προεδρεύσω στην κριτική επιτροπή των Κανών όπου και θα παιζόταν η ταινία εκτός συναγωνισμού. Επειτα θα έβγαινε στις αίθουσες πριν από την τηλεόραση…
• Η ταινία μιλάει για τέσσερις βετεράνους που ταξιδεύουν πίσω στον χρόνο. Αναπολώντας το παρελθόν σας, ποια είναι τα γεγονότα που σας έχουν χαρακτηρίσει;
Το 1967 ήμουν 10 χρόνων και είχα μια κάποια συναίσθηση των γεγονότων αν και δεν ήμουν ακόμα σε στρατεύσιμη ηλικία. Θυμάμαι όμως τον πόλεμο του Βιετνάμ γιατί τον παρακολουθήσαμε στην τηλεόραση. Θυμάμαι τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ τo 1968. Θυμάμαι τις διαδηλώσεις κατά του πολέμου και την παραίτηση του Νίξον.
• Σε ποια στιγμή νιώσατε την ανάγκη να μιλήσετε για τον αντίκτυπο του πολέμου του Βιετνάμ;
Μάλλον το σενάριο με βρήκε εμένα. Οι πρώτοι σεναριογράφοι, Ντάνι Μπίλσον και Πολ Ντε Μέο, έγραψαν το σενάριο με τίτλο «The last tour» και το πρότειναν μαζί με τον παραγωγό Λόιντ Λεβίν στον Ολιβερ Στόουν.
Υστερα από δύο χρόνια ο Ολιβερ Στόουν αποφάσισε να μη σκηνοθετήσει την ταινία. Παράλληλα, ο Λεβίν διάβασε ένα άρθρο που ανέφερε τον θαυμασμό μου για την ταινία του Τζον Χιούστον «Ο θησαυρός της Σιέρα Μάντρε» και μας προσέγγισε, εμένα και τον συν-σεναριογράφο μου Κέβιν Γουίλμοτ. Δεχτήκαμε να την αναλάβουμε την ταινία με την προϋπόθεση ότι οι πρωταγωνιστές θα ήταν μαύροι.
• Οι ταινίες σας πάντα αναφέρονται στις εμπειρίες των μαύρων Αμερικάνων, πολλές φορές με μεγάλη επιτυχία. Εχετε όμως αισθανθεί ποτέ ότι το κοινό δεν αντιλαμβάνεται ακριβώς τα νοήματα που θέλετε να εκφράσετε;
Ναι, έχει συμβεί με πολλές ταινίες μου. Το κοινό δεν έπιασε το «25th Hour» ή το «Bamboozled» όταν βγήκαν στις αίθουσες. Ακόμα και το «Do the right thing», που τώρα θεωρείται κλασικό έργο, πολλοί δεν το κατάλαβαν και είπαν ότι προσπαθούσα να προκαλέσω επεισόδια. Υπήρξαν κριτικοί που με κατηγόρησαν για πρόκληση βιαιοπραγιών, τότε.
• Πιστεύετε ότι η τέχνη έχει τη δυνατότητα να φέρει αλλαγές, να αλλάξει τις νοοτροπίες του κόσμου;
Πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Θα πάω στον τάφο μου πιστεύοντάς το. Ως ποιο βαθμό όμως… αυτό είναι συζητήσιμο.
• Υπήρξαν ταινίες-σταθμοί για σας; Κάποια ταινία που άλλαξε τη ζωή σας ή που σας έκανε να λατρέψετε τον κινηματογράφο;
Το καλοκαίρι του 1979, πριν από τον πρώτο χρόνο φοίτησής μου στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, είχα την τύχη να πάω στο Λος Αντζελες για ένα καλοκαιρινό πρόγραμμα. Εκεί είδα το «Αποκάλυψη τώρα» του Κόπολα, σε μια από τις πρώτες προβολές στο Cinerama Dome, στη λεωφόρο Sunset.
Ηταν μια από τις σπουδαιότερες εμπειρίες που είχα σε κινηματογραφική αίθουσα, με την κινηματογράφηση του Στοράρο και τον ήχο του Μερτς… νόμιζα πως τα ελικόπτερα πετούσαν μέσα στον χώρο. Στην ταινία μου κάνω δυο αναφορές σ’ αυτήν την ταινία.
• Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια μεγαλύτερη ευχέρεια στον χειρισμό της κινηματογραφικής γλώσσας ή μια διάθεση πειραματισμού, αν θέλετε, στο «BlacKkKlansman» και τώρα εδώ.
Στην τελευταία του συνέντευξη, όταν ρώτησαν τον Κουροσάβα –που είναι ο ήρωάς μου– αν είχε ακόμα τίποτα να μάθει γύρω από τον κινηματογράφο, είχε απαντήσει «τα πάντα» ή κάτι παρόμοιο… Τότε ήταν που κατάλαβα ότι η μάθηση δεν σταματάει ποτέ.
Ετσι με τα χρόνια, έχω συμφιλιωθεί με τις διάφορες τεχνικές κινηματογράφησης. Στην ταινία «Da 5 Bloods» έχουμε το αφηγηματικό κομμάτι, το αρχειακό υλικό, τη μουσική… ένα σωρό πράγματα που βάλαμε στην κατσαρόλα. Αλλά ακόμα κι όταν τα βάζεις στην ίδια κατσαρόλα, πρέπει πάλι να τ’ αφήσεις να σιγοβράσουν. Το παρατηρήσατε σωστά, λοιπόν. Δοκιμάζω πράγματα που δεν έχω ξανακάνει.
• Επιστρέφοντας στον «πορτοκαλί παράγοντα», θέλω να σας ρωτήσω: Πώς νομίζετε ότι πρέπει να δράσουν οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών;
Πρέπει να ψηφίσουμε στις εκλογές του Νοεμβρίου. Ο Τραμπ πρέπει να φύγει! Πιστεύω ότι αν επανεκλεγεί, θα κινδυνεύσει όλος ο κόσμος, όχι μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.
• Τι γνώμη έχετε για το γεγονός ότι στη Γαλλία και σε άλλες χώρες της Ευρώπης γίνονται ταυτόχρονες διαδηλώσεις για τον ρατσισμό;
Νομίζω ότι είναι καλό οι πολίτες να προσέχουν αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο αλλά και στη δική τους χώρα. Γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής δεν είναι η μόνη χώρα φυσικά που έχει το πρόβλημα του ρατσισμού. Νομίζω ότι αυτός ο τύπος στη Βραζιλία, ο Μπολσονάρο, είναι τυχερός που άλλες χώρες δεν δίνουν σημασία στις καταστροφές που προκαλεί στη Βραζιλία επειδή συμβαίνουν τόσα πολλά στον κόσμο. Αλλά είναι το ίδιο βλαβερός σαν τον «πορτοκαλί παράγοντα».
• Σε μία συνέντευξη στο BBC, είπατε πως λείπει το ήθος στην Αμερική αφού θεμελιώθηκε στη γενοκτονία και τη λεηλασία της γης των Ινδιάνων. Μιλάτε για τα ίδια θέματα εδώ και 40 χρόνια, όπως και για την ανάγκη ριζικών αλλαγών. Πιστεύετε ότι έχει γίνει πρόοδος προς αυτή την κατεύθυνση;
Ναι, μπορώ να αποδεχτώ ότι έχουν γίνει κάποιες αλλαγές, αλλά όχι ριζικές αλλαγές όταν οι μαύροι ακόμα δολοφονούνται από την αστυνομία σε αυτή τη χώρα δεξιά κι αριστερά. Και μάλιστα η κατάσταση επιδεινώνεται όταν οι δολοφόνοι αφήνονται ελεύθεροι. Στη Μινεσότα ήταν τέσσερις οι μπάτσοι, αλλά μόνο ο ένας έχει κατηγορηθεί για τη δολοφονία του Φλόιντ.
Πολλές φορές ζητάνε από τους μαύρους τη λύση στο θέμα του ρατσισμού, αλλά το ερώτημα ανήκει στους λευκούς. Γι’ αυτό και με χαροποιεί το γεγονός ότι στις τωρινές διαδηλώσεις παίρνουν μέρος και πολλοί λευκοί. Από τη δεκαετία του ’60 έχω να δω ένα τέτοιο ξέσπασμα συνείδησης των λευκών. Πρόκειται για εξέγερση. Ακόμα και στο Σολτ Λέικ Σίτι ή στο Ντε Μόιν, στην Αϊόβα! Πόσοι μαύροι ζουν στο Ντε Μόιν; Ομως βλέπουμε για πρώτη φορά τέτοια νούμερα λευκών που λένε –με συγχωρείτε – «Γαμώ τη βία, Black Lives Matter!».
