Το βλέμμα του ζωγράφου

Nα σβήνεις τα 60 σου κεράκια και να είσαι το φεστιβάλ που είχε, έχει και θα έχει στην καρδιά του το ελληνικό σινεμά, και να μην κάνεις, ανάμεσα σε όλες τις άλλες επετειακές εκδηλώσεις, και μια ελληνικής υπερηφάνειας δεν λέει.

Ετσι, για την ώρα, ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, ο διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και υπεύθυνος για το καλλιτεχνικό πρόγραμμα, ανακοίνωσε για τη φετινή, 60ή διοργάνωση (31 Οκτωβρίου-10 Νοεμβρίου) μια μεγάλη έκθεση για τον Νίκο Κούνδουρο, που δεν πάει πολύς καιρός που έφυγε από τη ζωή (τον Φεβρουάριο του 2017). Μια έκθεση του εικαστικού του έργου, που θα γίνει σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στην Προβλήτα Α’ του Λιμανιού της Θεσσαλονίκης.

Δεν είναι μυστικό ότι ο σκηνοθέτης του «Δράκου» «έκρυβε» (τρόπος του λέγειν, συνεχώς ζωγράφιζε, ακόμα και στην οθόνη) έναν ζωγράφο μέσα του. «Σε κάθε πλάνο των ταινιών του νιώθαμε πάντα το βλέμμα του ζωγράφου», τονίζει ο Ορέστης Ανδρεαδάκης. «Τώρα, σ’ αυτή την έκθεση, θα ανακαλύψουμε την καταγωγή αυτού του βλέμματος, το οποίο στην πραγματικότητα ορίζει τη γέννηση του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου».

Ο Νίκος Κούνδουρος για ζωγράφος ξεκίνησε. Μαθήτευσε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, στην οποία μπήκε με ψεύτικο πιστοποιητικό ηλικίας όταν ήταν μόλις 16 ετών. Δάσκαλός του ήταν ο Μιχάλης Τόμπρος και πρότυπό του ο Γιάννης Μόραλης. Το έργο του εμπνέεται από τον Φώτη Κόντογλου, στον οποίο, μάλιστα, αφιέρωσε μία σύνθεση που έφτιαξε στο ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου στην Κρήτη.

Εκεί, ο Κούνδουρος τοποθετεί δίπλα στους Αποστόλους και τους ιερείς, χωρικούς και γυναικόπαιδα. Η ζωγραφική του εμπνέεται από τη λαϊκή τέχνη, την κρητική παράδοση και την εκκλησιαστική ζωγραφική – κυρίως τη μεταβυζαντινή τέχνη της Κρήτης, του γενέθλιου τόπου του.

Η σχέση του με την εκκλησιαστική τέχνη ξεκίνησε, άλλωστε, από όταν ήταν πολύ μικρός, από τις θρησκευτικές εικόνες που συνέλεγε ο πατέρας του. Αργότερα, ο ασκητής ζωγράφος συνομίλησε με τον πληθωρικό σκηνοθέτη και οι δυο μαζί μετουσίωσαν όσα ο Νίκος Κούνδουρος έζησε, όσα τον όρισαν και τον έπλασαν, σε έναν μοναδικό κόσμο, κινηματογραφικό και εικαστικό.

«Ηθελα να ’μαι ζωγράφος μοναχικός. Είχα μια πίστη καλογερίστικη για τη ζωγραφική, τον ασκητισμό, ονειρευόμουνα μια μοναξιά γεμάτη φως… Τα πρόδωσα όλα; Μου θόλωσε τον νου η θριαμβευτική ζωγραφική της κινούμενης εικόνας. Κι έκανα ταινίες», έλεγε ο ίδιος.

Ετσι, η έκθεση μέσα από ζωγραφικά έργα του Νίκου Κούνδουρου (πολλά από τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό) επιχειρεί μια χαρτογράφηση του εικαστικού κόσμου του σκηνοθέτη. Στην έκθεση περιλαμβάνονται, επίσης, ελαιογραφίες, σκίτσα, κοστούμια, μάσκες, επιστολές, ημερολόγια, σημειώσεις και προσωπικά αντικείμενα – ανάμεσά τους και η αγαπημένη του παλέτα με την αυτοπροσωπογραφία του.

Η έκθεση πραγματοποιείται με την πολύτιμη συμβολή και συνεργασία της Σωτηρίας Ματζίρη-Κούνδουρου, σε επιμέλεια του ιστορικού τέχνης Γιώργου Μυλωνά. Επιστημονικός σύμβουλος της έκθεσης, η ανθρωπολόγος Μαρία Καραμητσοπούλου

Γυναίκες, άγιοι, δαίμονες, μάσκες ως όργανα εξαπάτησης και λατρείας, ήρωες του πραγματικού κόσμου, γυμνά σώματα ανυψωμένα σε σύμβολα, μύθοι, σκιές και φως αναμετρήθηκαν με τον ζωγράφο Νίκο Κούνδουρο. Στα χρόνια της σχολής, στη Μακρόνησο (από όπου και μια προσωπογραφία τού επίσης εξόριστου Θανάση Βέγγου), αλλά και μετά, στα διαλείμματα των ταινιών του, η ζωγραφική αποτέλεσε το καταφύγιό του.

«Αν ο Μπάυρον δεν γίνει καλή ταινία –πιο καλή από καλή– θα τα παρατήσω και θα γίνω πάλι ζωγράφος, αθώος και ανυποψίαστος σαν τους πρωτόπλαστους πριν δαγκώσουν το πονηρεμένο μήλο», έγραφε στη σύζυγό του Σωτηρία Ματζίρη-Κούνδουρου από την Κριμαία όπου γύριζε το «Μπάυρον», σε μια από τις πολλές του επιστολές που συγκεντρώθηκαν από την «Αγρα» στο απολαυστικό μικρό βιβλίο «Γράμματα από την Κριμαία»