Αναμέτρηση… με την «Ηλέκτρα»

Μια κεντρική ηρωίδα με καταγωγή από την αρχαία τραγωδία. Ενα λιμπρέτο που έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου οικογενειακού δράματος. Μια παρτιτούρα σαν κέντημα που «μεταφράζει» σε νότες κάθε λεπτομέρεια της τραγικότητας των ηρώων.

Μια όπερα που απαιτεί 100 και πλέον μουσικούς επί σκηνής και δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ από την Εθνική Λυρική Σκηνή. Και για φινάλε ένα διονυσιακό παραλήρημα που θυμίζει χορευτικό σπασμό. Ο Ρίχαρντ Στράους επηρεασμένος από την επικρατούσα ατμόσφαιρα των αρχών του 20ού αιώνα εμπνεύστηκε από τον μύθο της Ηλέκτρας ένα από τα απαιτητικότερα και γοητευτικότερα έργα του οπερατικού ρεπερτορίου.

Και σήμερα 108 χρόνια μετά το πρώτο της ανέβασμα στη Δρέσδη, η Λυρική το επέλεξε για τα επίσημα εγκαίνια στο νέο της παλάτι, το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Οι απαιτήσεις υψηλές, το στοίχημα μεγάλο. Τη μουσική διεύθυνση έχει ο Βασίλης Χριστόπουλος, τη σκηνοθεσία και τα σκηνικά (έναν αφηρημένο κι εγκλωβιστικό χώρο) επιμελήθηκε ο σπουδαίος Γιάννης Κόκκος, ενώ στον ρόλο της Κλυταιμνήστρας θα ακούσουμε την Αγνή Μπάλτσα, στην πρώτη της συνεργασία με τη Λυρική. Τον ομώνυμο ρόλο που αποτελεί ερμηνευτικό άθλο για υψιφώνους θα ερμηνεύσει η διακεκριμένη Γερμανίδα Ζαμπίνε Χογκρέφε και αυτόν του Ορέστη ο έξοχος Δημήτρης Τηλιακός.

Βασισμένη στο ποιητικό κείμενο του Χούγκο φον Χόφμανσταλ η όπερα επικεντρώνεται στη μορφή της Ηλέκτρας, η οποία ενσαρκώνει απολύτως την εμμονή της εκδίκησης (για τον θάνατο του πατέρα της Αγαμέμνονα) και τα ακραία όρια της ανθρώπινης φύσης τα οποία ξετυλίγονται μέσα από τους διαλόγους με τα υπόλοιπα πρόσωπα της τραγωδίας (την αδελφή της Χρυσοθέμιδα, τον αδελφό της Ορέστη, τη μητέρα της Κλυταιμνήστρα).

«Η “Ηλέκτρα” είναι ένα έργο μεγάλης ποίησης, γραμμένο με τρόπο βίαιο και λόγιο που δίνει στην αρχαία τραγωδία άλλη προοπτική καθώς επιμένει στην ψυχαναλυτική προσέγγιση. Την εποχή που τη συνέθεσε ο Στράους, ο Φρόιντ καθόριζε για πάντα την ψυχανάλυση. Θεωρώ ότι με κάποιο τρόπο το έργο προβλέπει τις σύγχρονες βιαιότητες. Οπως και η εμμονική ηρωίδα έτσι κι εμείς σήμερα παρατηρούμε πολιτικές ή θρησκευτικές φαντασιώσεις να καταστρέφουν οποιαδήποτε διάσταση ζωής», λέει ο Γιάννης Κόκκος.

Και συμπληρώνει για τις διαφορές με το έργο του Σοφοκλή: «Η οπερατική εκδοχή επιμένει στην έννοια της εκδίκησης και λιγότερο σε αυτήν της τιμωρίας. Ο Χόφμανσταλ παρουσιάζει την ψυχαναλυτική εικόνα μιας οικογένειας που καταστρέφεται. Παρακολουθούμε τις ζωές τριών αδερφών: Η Ηλέκτρα έχει αποκλείσει τον εαυτό της από κάθε έλξη ζωής, έχει κλειστεί στην εμμονή της και τρέφεται μόνο από την ιδέα της εκδίκησης την οποία δεν έχει τη δύναμη να πραγματοποιήσει.

Είναι ένα πρόσωπο που γνωρίζει απόλυτα την προοπτική θανάτου που την περιμένει. Η Χρυσόθεμις από την άλλη θέλει να ζήσει αλλά η Ηλέκτρα την κρατά πίσω. Οσο για τον Αγαμέμνονα είναι ο κλασικός φοβερός πατέρας που βρίσκεται πίσω από πολλές οικογενειακές τραγωδίες. Η μουσική, τέλος, έρχεται όλα αυτά που μοιάζουν με ένα καθημερινό δράμα να τα ανυψώσει και να τους δώσει την οπερατική μορφή».

Την περίοδο που γράφτηκε το έργο αντανακλούσε ριζοσπαστικότητα καθώς υπήρξε ένα πραγματικό εύρημα στη μετα-Βάγκνερ εποχή. Σήμερα γιατί παραμένει ρηξικέλευθο; «Συνθέτοντας αυτό το σπάνιο έργο ο Στράους παρουσιάζει την πιο δυνατή και συμπυκνωμένη εκδοχή της όπερας.

Δεν αφήνει καθόλου χώρο σε περιττά στολίδια. Σε καμία όπερα πριν από την “Ηλέκτρα” δεν βλέπουμε ένταση σε τόσο μεγάλες δόσεις και δράση -μουσική και ψυχολογική- σε κάθε δευτερόλεπτο», συμπληρώνει ο σκηνοθέτης που καλείται να κεντήσει το ψυχογράφημα.

Αντέχει άραγε ένα τόσο ριζοσπαστικό έργο μια αντίστοιχη σκηνοθεσία; «Θέλω να συνδέσω το έργο με το σήμερα αλλά και με τη μνήμη του. Αυτό που αναζητώ είναι να το αποδώσω όπως το αντιλαμβάνομαι και όχι να εκφράσω τον εαυτό μου παίρνοντας την “Ηλέκτρα” ως πρόσχημα. Είναι παντοτινή μου έννοια αυτή. Δεν αντέχω τα κλισέ που κάνουν όλες τις όπερες ίδιες. Θέλω ο θεατής να αναγνωρίζει ότι βλέπει την “Ηλέκτρα”. Δεν αισθάνομαι την ανάγκη να βάλω με το ζόρι το όνομά μου πλάι σε αυτό του Στράους».

Η υπόσχεση του Β. Χριστόπουλου

Είναι πολύ τυχερή η «Ηλέκτρα» και ο Γιάννης Κόκκος που στο πόντιουμ αύριο θα βρίσκεται ένας από τους κορυφαίους Ελληνες μαέστρους. Ο Βασίλης Χριστόπουλος, γοητευμένος από την ακουστική της αίθουσας και ικανοποιημένος από τις πρόβες που κάνει όλα αυτό το διάστημα με την ορχήστρα της ΕΛΣ, υπόσχεται ότι θα «κοιτάξει την απαιτητική όπερα στα μάτια. Θα παραμείνει μια φοβερή πάλη ώς το τέλος καθώς το έργο ωθεί συντελεστές κι ακροατές στα όριά τους».

Το ελληνικό θέμα, η σχεδόν ανυπέρβλητη δυσκολία του εγχειρήματος, ο «μάγος» συνθέτης και η ιστορική συγκυρία των εγκαινίων ενός μεγάλου έργου καθιστούν την αυριανή πρεμιέρα κομβική στην καριέρα του.

Για να επιτύχει την ψυχολογική αυτή πολυφωνία που εμπνεύστηκε ο Στράους, ο μαέστρος οφείλει να τιθασεύσει μια τεράστια ορχήστρα (τη μεγαλύτερη από οποιαδήποτε άλλη όπερα ρεπερτορίου) που ξεπερνά σε αριθμό τους 100 μουσικούς και περιλαμβάνει 20 ξύλινα πνευστά, 20 χάλκινα, 62 έγχορδα, γκλόκενσπιλ, τσελέστα, δύο άρπες και κρουστά.

«Η ορχήστρα είναι ένα θηρίο που πρέπει να δαμαστεί για να μην εκμηδενίσουμε τους τραγουδιστές. Η διοχέτευση της ενέργειας οφείλει να είναι εκρηκτική αλλά και στιγμιαία. Η μουσική και ο λόγος πάνε χέρι χέρι και αυτή είναι η εκπληκτική ομορφιά του.

Κάθε λέξη, κάθε φράση και ψυχική μετάπτωση νοηματοδοτείται από την ορχήστρα και είναι γραμμένη στη φωνή με κάποιο τρόπο από τον συνθέτη. Μπορώ να παρομοιάσω την ανεξάντλητη παρτιτούρα του Στράους μόνο με ένα πυκνό κέντημα». Kι όμως, αν τελικά ρωτήσεις τον Βασίλη Χριστόπουλο πώς θέλει να είναι η Ηλέκτρα του θα περιοριστεί σε λίγες λέξεις: «Θέλω να την κάνω όσο γίνεται πιο διάφανη».

Ιnfo: Παραστάσεις 15, 18, 22, 26, 31/10 στις 20.00.