• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 3.8°C / 7.3°C
    1 BF
    59%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.2°C / 6.6°C
    2 BF
    56%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 4.9°C / 7.0°C
    1 BF
    53%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.9°C / 2.9°C
    1 BF
    56%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 4.9°C / 4.9°C
    0 BF
    65%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.0°C / 6.0°C
    1 BF
    61%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.6°C / 0.1°C
    1 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 3.5°C / 6.6°C
    1 BF
    72%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.6°C / 8.2°C
    4 BF
    85%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    6°C 3.9°C / 5.9°C
    1 BF
    52%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.8°C / 9.6°C
    3 BF
    59%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.9°C / 7.6°C
    2 BF
    54%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 9.9°C / 10.9°C
    3 BF
    66%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 1.5°C / 4.9°C
    0 BF
    57%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    3°C 1.5°C / 3.3°C
    0 BF
    78%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 5.8°C / 8.8°C
    2 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 1.4°C / 7.5°C
    0 BF
    62%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    5°C 2.3°C / 5.5°C
    1 BF
    49%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    5°C 3.2°C / 6.7°C
    1 BF
    63%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -1°C -1.2°C / -1.2°C
    1 BF
    77%

Vladimir Jankélévitch, Béatrice Berlowitz. Κάπου στο ανολοκλήρωτο. Μετάφραση: Λίζυ Τσιριμώκου. Πόλις, 2021, σελ. 352

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η παρτιτούρα της γλώσσας και της σκέψης

  • A-
  • A+

Ο Βλαντιμίρ Ζανκελεβίτς (1903-1985) υπήρξε μια εξέχουσα μορφή των γαλλικών γραμμάτων του 20ού αιώνα. Ρωσοεβραϊκής καταγωγής, από οικογένεια που εγκαταστάθηκε στη Γαλλία για να γλιτώσει από τον ολοένα και εντονότερο αντισημιτισμό και τα πογκρόμ στη Ρωσία, μεγάλωσε σε περιβάλλον διανοούμενων (ο πατέρας του γιατρός, μετέφρασε στα γαλλικά Φρόιντ, Σέλινγκ και Χέγκελ, ενώ δημοσίευε σε περιοδικά Φιλοσοφίας) και σπούδασε Φιλοσοφία στην École Normale Supérieure υπό την εποπτεία του Léon Brunschvicg και την επιρροή του Henri Bergson.

Ο Ζανκελεβίτς έζησε μια ζωή που χαρακτηριζόταν από κινητικότητα και δράση: εργάστηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Πράγας καθώς και σε διάφορα λύκεια στην Τουλούζ και τη Λιλ, πολέμησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έλαβε μέρος στην αντίσταση, απολύθηκε κι εκδιώχθηκε λόγω καταγωγής και πολιτικών φρονημάτων. Από το 1951 μέχρι το 1979 δίδαξε στη Σορβόνη φιλοσοφία, κυρίως ηθική. Εξαιρετικά δημοφιλής ως δάσκαλος, επηρέασε πλήθος νεότερων φιλοσόφων με τον τρόπο και τις ιδέες του. Είχε αξιοσημείωτη εποπτεία της ευρωπαϊκής πνευματικής κληρονομιάς, και συνέγραψε ένα εντυπωσιακό σε όγκο έργο: εξέδωσε περί τα 25 βιβλία φιλοσοφίας, περί τα 15 μουσικολογίας, ενώ εκδόθηκαν άλλα 15 έργα του μετά θάνατον.

Αν φιλοσοφία, λογοτεχνία και μουσική αποτελούν κεντρικούς άξονες που ορίζουν αυτό το έργο, το υπόστρωμα της σκέψης του είναι κατ’ ουσίαν η ηθική: από αυτήν αφορμάται και αυτήν διερευνά. Για τον Ζανκελεβίτς η ηθική αποτελεί τη δομική πράξη της φιλοσοφίας, έχει μεγαλύτερη και ουσιαστικότερη συνάφεια από κάθε άλλη πνευματική δραστηριότητα, υπερέχει κάθε έκφανσης του ανθρώπινου πνεύματος. Και αυτό διότι έχει στόχευση ουσιαστική, έχει πρακτική εφαρμογή. Για τον φιλόσοφο ηθική σημαίνει πραγματική εμπλοκή, όχι «να δίνουμε μια σειρά ομιλιών στις οποίες δεσμευόμαστε να στρατευτούμε», όπως θα πει χαρακτηριστικά. Για μια τέτοια σκέψη, οι δρόμοι της φιλοσοφίας και οι δρόμοι της ιστορίας συναντιούνται. Πράγματι, ο Ζανκελεβίτς θα πολεμήσει σε σημαντικές μάχες του 20ού αιώνα: από τον ναζισμό και την αντίσταση, στον Μάη του ’68 και τον αγώνα για τη στήριξη της φιλοσοφίας.

Η προτεραιότητα στην ηθική συνεπάγεται ότι η φιλοσοφία του αποτελεί μια φιλοσοφία της εμπειρίας, μια φιλοσοφία του συγκεκριμένου. Ο Ζανκελεβίτς ενδιαφέρεται για απτά ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο και που συγκροτούν την ανθρώπινη εμπειρία. Και τα πραγματεύεται με τρόπο ανάλογο: όχι με τον συνήθη ψυχρό, τεχνικό και τεχνητό, λόγο της φιλοσοφίας, αλλά με έμφαση στη διαύγεια αλλά και την ποιητικότητα, τη μελωδία και την υλικότητα της γλώσσας.

Το Κάπου στο ανολοκλήρωτο αποτελεί την καλύτερη ίσως εισαγωγή στον Ζανκελεβίτς: τόσο σε κάποιες μείζονες κατευθύνσεις που πήρε κατά καιρούς η σκέψη του όσο και στην τέχνη με την οποίαν εκδιπλώνεται και στους τρόπους με τους οποίους εκφέρεται και παίρνει μορφή. Εκδομένο στα γαλλικά το 1978, το βιβλίο δομείται ως διάλογος, κατανεμημένος σε 29 ευρύτερες ενότητες, ανάμεσα στον φιλόσοφο και τη μαθήτριά του Béatrice Berlowitz. Το ύφος του έργου είναι ιδιαίτερο. Συνδυάζει τον προφορικό και τον γραπτό λόγο, το μαγνητόφωνο και το κείμενο. Το βιβλίο βασίζεται σε απομαγνητοφωνήσεις, που όμως γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας με στόχο να διασφαλιστεί μεν η πιστότητα των σκέψεων του φιλοσόφου, αλλά και να δημιουργηθεί ένα αυτόνομο, άρτιο κείμενο φιλοσοφικού στοχασμού.

Διαμέσου μιας τέτοιας σκηνοθεσίας αναδύεται ένα έργο που εναντιώνεται στη συστηματικότητα, αλλά και την ακαμψία και τη στεγνότητα του παραδοσιακού φιλοσοφικού λόγου, και όπου ο φιλόσοφος στέκεται με θαυμασμό μπροστά στον ανθρώπινο νου, στην ύπαρξη, στον κόσμο. Ο Ζανκελεβίτς συνθέτει παραλλαγές, εδώ όχι μουσικές αλλά φιλοσοφικές, παραλλαγές πρακτικής ηθικής που πραγματεύονται θεμελιώδεις έγνοιες της ανθρώπινης συνθήκης όπως ο χρόνος, ο έρωτας και ο θάνατος. Κοντά σε αυτές, επεξηγούνται και ιδιαίτερες έννοιες, αναπόσπαστες της σκέψης του φιλοσόφου, όπως «το δεν-ξέρω-τι» και «το σχεδόν-τίποτα», το απροσδιόριστο και το φευγαλέο, αυτό που δεν έχει ακόμη αρθρωθεί αλλά και που συγχρόνως έχει ήδη ειπωθεί, αυτό που δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί αλλά και που συγχρόνως έχει ήδη παρέλθει. Και περαιτέρω, άλλα θέματα διατρέχουν τις σελίδες του βιβλίου, στις οποίες βλέπουμε πώς λειτουργεί η γοητευτική σκέψη του Ζανκελεβίτς: ο καιρός και η ευκαιρία, το ανεξήγητο και το νομοτελειακό, η ιδιοφυΐα και η δημιουργία, η απώλεια και η νοσταλγία, η αθωότητα και η αγνότητα, η ενοχή και η συγχώρηση, η αμφισημία και το άφατο, το χιούμορ και η ειρωνεία.

Και βέβαια περίοπτη θέση κατέχει η μουσική, της οποίας τόσο η σημασία όσο και οι ορίζουσές της αναπτύσσονται διεξοδικά: η σιωπή και ο ήχος, ο ψίθυρος, η συμφωνία, το πιάνο, η μουσική ανάγνωση. Δεν είναι τυχαίο ότι μότο του βιβλίου αποτελεί μια γραμμή από μουσική παρτιτούρα, και δη από την 3η Συμφωνία του Μποροντίν, που έμεινε ημιτελής.

Διότι για τον Ζανκελεβίτς η ομορφιά, η ομορφιά της τέχνης ή του αριστουργήματος, όπως και η ομορφιά του ανθρώπου και της ζωής, δεν είναι ποτέ τέλεια. Οπως δεν είναι τέλεια και η ομορφιά της υπέρτατης εμπειρίας που προσδίδει αξία στην ανθρώπινη ύπαρξη: του έρωτα. Αντιφάσκων κι αντιφατικός, μονομερής και αμοιβαίος ο έρωτας, ατελής και γι’ αυτό επιτακτικός, σηματοδοτεί το πέρασμα από την καθαρότητα της ηθικής ως θεωρίας στην πτώση της ηθικής πράξης, λεκιασμένης πια, που όμως κάνει τον άνθρωπο άνθρωπο.

* Ο Δημήτρης Καργιώτης διδάσκει Λογοτεχνία και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου και των Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
Το βιβλίο της Τιτίνας Κορνέζου πραγματεύεται τη ζωγραφική παραγωγή στη Γαλλία κατά την περίοδο των δύο αιώνων που προηγήθηκαν της Γαλλικής Επανάστασης.
Συμβολή στην ιστορία της τέχνης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ηχώ της απόστασης
Ο θάνατος είναι η φιλοσοφία της ζωής, η αναθεώρηση όσων βιώθηκαν και η αναστόχευση όσων έρχονται. Στο πρόσφατο ολιγοσέλιδο βιβλίο (μικρή νουβέλα ή εξομολόγηση) του Θανάση Σταμούλη, ο αφηγητής μαθαίνει για τον...
Η ηχώ της απόστασης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι πήδοι του βατράχου
Η Ρούλα Γεωργακοπούλου βολτάρει άνετα σε αυτή την υβριδική ζώνη μεταξύ ύπνου και ξύπνου και μας στέλνει καλειδοσκοπικές ανταποκρίσεις από το συναπάντημα του ιψενικού Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν με τα Λόγια της...
Οι πήδοι του βατράχου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
Η Βίνσεντ μεγαλώνει στοιχειωμένη από τον πνιγμό της μητέρας της. Εργάζεται ως μπαργούμαν στο ξενοδοχείο Κάιετ «ένα παλάτι από γυαλί και κέδρο», στη νήσο Βανκβούβερ της Βρετανικής Κολομβίας.
Οψεις ενός γυάλινου κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
Η ματιά του ακροατή που υιοθετεί ο Πλέσνερ πηγάζει από την «έκκεντρη τοποθετικότητα» του ανθρώπου, όπως ονομάζει το ίδιόν μας να είμαστε και να έχουμε συγχρόνως σώμα, να αντιλαμβανόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη...
Η ματιά του ακροατή και το «μουσικό μυστικό»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας
Ο Τζον Ρολς (1921-2002) σημάδεψε την πολιτική και ηθική φιλοσοφία, ενώ δίδαξε πλήθος φοιτητών, πολλοί από τους οποίους άφησαν το δικό τους στίγμα στη σκέψη.
Iστορία της πολιτικής φιλοσοφίας της νεωτερικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας