Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.6°C / 18.9°C
    3 BF
    48%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 17.8°C
    3 BF
    55%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.0°C / 19.4°C
    2 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 20.0°C / 20.0°C
    3 BF
    40%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.0°C
    3 BF
    62%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 15.6°C / 20.6°C
    2 BF
    52%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    2 BF
    28%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    16°C 11.1°C / 18.3°C
    2 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.4°C / 17.2°C
    2 BF
    63%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    1 BF
    42%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.0°C / 17.0°C
    2 BF
    45%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    1 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    2 BF
    77%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    2 BF
    46%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 18.3°C / 20.6°C
    2 BF
    34%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.0°C / 18.3°C
    4 BF
    42%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    18°C 14.4°C / 20.0°C
    3 BF
    39%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 15.0°C
    2 BF
    58%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 15.6°C / 20.6°C
    2 BF
    72%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 21.0°C / 21.0°C
    2 BF
    28%
Ο θραυσματικός στοχασμός του Μπένγιαμιν

Walter Benjamin. Νο 13. Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία. Μετάφραση-επιλεγόμενα: Κώστας Κουτσουρέλης. Κίχλη 2020, σελ. 88

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο θραυσματικός στοχασμός του Μπένγιαμιν

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Λίγες λέξεις αλλά πανίσχυρες σαν τις μάρκες του τζογαδόρου. Μαζί τους ο αναγνώστης γίνεται παίκτης που φέρνει τα πάνω κάτω και ανακόπτει την αναμενόμενη πορεία της ημέρας. Πιθανόν κιόλας να αναδιατάσσει την πραγματικότητα και να την ανακαινίζει, εάν του τύχει κάποιος αληθινά καλός συνδυασμός. Μια τέτοια δύναμη του λόγου νοσταλγεί o λάτρης των καλών αποφθεγμάτων!

Εκείνην που εξασθενεί όσο τα λόγια διακλαδίζονται στα επιμέρους γραμματολογικά είδη, αλλά επιβιώνει σε έναν αφορισμό εδώ ή σε μια βραχυλογία εκεί. Είναι μια ισχύς του λόγου που φτάνει ώς εμάς από τα πιο αρχέγονα βάθη μάλλον, παρά από κάποια ουτοπία του μέλλοντος. Τι θα απαντούσαμε σε αυτούς τους παράξενους ισχυρισμούς, σε μια αίσθηση τόσο αόριστη και διόλου επιστημονική; Πως τίποτα δεν ενθαρρύνει τέτοιες ονειροφαντασίες· και πως όταν λέμε ότι η ανάγνωση συνιστά πράξη ανατρεπτική, τότε το εννοούμε λίγο-πολύ μεταφορικά. Ομως ο λάτρης των στοχαστικών αποφθεγμάτων επιμένει. Μας κοιτά με απορία και μουδιασμένος προφέρει ένα όνομα: «Βάλτερ Μπένγιαμιν».

Γερμανοεβραίος που αναζήτησε καταφύγιο στη Γαλλία κι οι Γάλλοι τον έχωσαν σε στρατόπεδο· μαρξιστής που ουδέποτε τα βρήκε με το κομμουνιστικό κόμμα, ούτε με τη ριζοσπαστική Αριστερά, η οποία ανέκαθεν πετύχαινε να παραμένει κραταιή ακαδημαϊκά· πρωτοπόρος στοχαστής που δεν αξιοποιήθηκε από κανένα πανεπιστήμιο ή ερευνητικό ινστιτούτο, κι ας γίνονται τώρα εκατοντάδες διατριβές για το έργο του· ιδιότυπος φορέας της ταλμουδικής παράδοσης χωρίς ποτέ να εξελιχθεί σε σιωνιστή· κι επιπλέον ένας εραστής που τσακίστηκε από τον άδοξο έρωτά του για τη θεατρίνα Ασια Λάτσις (μορφή τραγική κι αυτή), ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (1892-1940) ενσαρκώνει τη δυναμική της πνευματικής και συναισθηματικής ανεστιότητας όσο κανείς άλλος. Σήμερα αναγνωρίζεται ως ένας από τους πιο ιδιαίτερους, πρωτοποριακούς και ριζοσπάστες στοχαστές του εικοστού αιώνα. Δικαίως – γιατί το έργο του δείχνει έναν υπόγειο αλλά συνεπή τρόπο να δουλεύει κανείς με τις λέξεις και τις ιδέες και να φτιάχνει τον δικό του δρόμο.

Το ολιγοσέλιδο ανά χείρας βιβλίο περιέχει αριθμημένους αφορισμούς και λιλιπούτεια πεζά διαρθρωμένα από τον Μπένγιαμιν σε πέντε «δεκατριλογίες» με θέμα τα βιβλία, τη συγγραφή, την κριτική, τους σνομπ και τη ματαιοδοξία: «Η τεχνική του συγγραφέα σε δεκατρείς θέσεις», «Η τεχνική του κριτικού σε δεκατρείς θέσεις», «Δεκατρείς θέσεις κατά των σνομπ», «Ο δρόμος προς την επιτυχία σε δεκατρείς θέσεις».

Καταρχάς τον τόνο δίνει μια αρμαθιά αφορισμών με τον τίτλο «Νο 13», όπου συνεξετάζονται απροσχημάτιστα τα βιβλία κι οι πουτάνες με ύφος ολότελα ξένο προς αυτό της ελαύνουσας πολιτικής ορθότητας των ημερών μας: «Βιβλία και πόρνες τα παίρνει κανείς στο κρεβάτι». Εξάλλου, «βιβλία και πόρνες – σπανίως μαθαίνει ο κάτοχός τους το τέλος τους. Το 'χουν συνήθειο να γίνονται καπνός προτού πάρουν την κάτω βόλτα». Εκ πρώτης οι παιγνιώδεις βραχυλογίες του Μπένγιαμιν δεν συνδέονται ευθέως με τη φιλοσοφική σκέψη του. Κάποτε μοιάζουν να είναι πολεμικού χαρακτήρα ή σαρκαστικές, ιδίως όσες αφορούν την κριτική και την επιτυχία.

Κι όμως λανθάνει μια απολύτως απλή και στέρεη σύνδεση μεταξύ της αποφθεγματογραφίας και της φιλοσοφίας της ιστορίας: για τον Μπένγιαμιν οι κατασκευές των λέξεων συνεχίζουν τη Δημιουργία που βαθαίνει ολοένα. Συγκροτούν ανεξερεύνητα πεδία και προσφέρουν νέες δυνατότητες καταμεσής στο «σκοτάδι της βιωμένης στιγμής» (Ερνστ Μπλοχ). Οι αφορισμοί γίνονται κατώφλια του λόγου και του στοχασμού, όπου ο συμβατικός χρόνος συστέλλεται και αποσύρεται – ώστε αναφαίνεται ακαριαία όλη η ένδεια της παρουσίας μας και συνάμα η ριζική ετερότητα μιας αληθινής καταγωγής, η οποία πιθανόν συνιστά και τον προορισμό μας. Είναι κάποιες στιγμές που ο κόσμος μοιάζει με κοφτερή φράση.

Σαν τον παίκτη, ο αναγνώστης ξεκόβει από τον γνώριμο εαυτό του και επιχειρεί συνάψεις καινοφανείς, παρατηρήσεις αιφνίδιες: γι’ αυτό η τσόχα είναι «πράσινη σαν το δέντρο της ζωής και γκρίζα σαν άσφαλτος», μια λεωφόρος που οδηγεί στην ανεξερεύνητη πόλη της ευκαιρίας καθώς στήνουμε «καρτέρι στην Τύχη, που έρχεται όλο και πιο κοντά». Στη γλώσσα της Τύχης οι συμπτώσεις είναι το αδιόρατο ίχνος μιας αρχέγονης δύναμης, παρατηρεί εν παρόδω ο Μπένγιαμιν, οι συμπτώσεις είναι συγκοπές που διασώζουν τη ρώμη των ανώμαλων ρημάτων.

Μέσα από αυτό το πρίσμα τα σύντομα κείμενα του βιβλίου συνιστούν κάτι παραπάνω από λεπτεπίλεπτες ασκήσεις ύφους και λεκτικούς κανονιοβολισμούς ενός σπουδαίου στιλίστα. Φέρουν ατόφια τη μυστική κι όμως επαναστατική αύρα του ιδιότυπου συγγραφέα τους. Οπως στον εξής αφορισμό: «Το έργο είναι η νεκρική προσωπίδα της σύλληψης». Θαυμάζουμε τα έργα των ανθρώπων, ενίοτε στέκουμε ενεοί μπροστά τους. Κι όμως υποψιαζόμαστε πως υφίσταται μια μήτρα της ζωής συντριπτικά ανώτερη και τόσο ρευστή που η τέχνη δεν καταφέρνει παρά να την απηχεί πένθιμα ακόμη κι όταν φαντάζει γιορτινή.

Ο σιβυλλικός τίτλος «Νο 13» και η εμμονή με τον αριθμό δεκατρία έχουν μια ειδική σημασία, δεν πρόκειται απλώς για παιχνίδι με τη δεισιδαιμονία. Ο Μπένγιαμιν υπήρξε πιθανότατα ο «πρώτος μαρξιστής που διαχωρίζει ριζικά τη θέση του από την ιδεολογία της προόδου» (Michael Löwy). Εν προκειμένω η προσφυγή του Μπένγιαμιν στην αριθμολογία απορρέει από τη ροπή του προς έναν «γοτθικό μαρξισμό», ο οποίος λειτούργησε ως καταφύγιό του σε καιρούς εξαιρετικά χαλεπούς.

Γιατί επιλέγει τον αριθμό 13; Στην καμπαλιστική παράδοση που έχει κατά νου, ο αριθμός 13 συνιστά το άθροισμα του ωριαίου κύκλου της ημέρας (12) και του ελλείποντος στοιχείου (1) που ζητείται για την αποπεράτωση και λύτρωση του κόσμου από τον ρου του ιστορικού χρόνου, επομένως το 13 είναι το άθροισμα του κόσμου και ενός μεσσία. Εξού η απόκρυφη σημασία που έχει εκείνη η φράση του Προυστ, την οποία επιλέγει ως μότο ο Μπένγιαμιν: «Δεκατρία – μιαν άγρια ηδονή απόλαυσα σταματώντας σε τούτο τον αριθμό». Εδώ δεν εννοούνται μόνον τα 13 βιβλία της Αναζήτησης του Χαμένου Χρόνου, όσο η προσδοκία ενός σταματήματος και μιας παύσης του ιστορικού χρόνου, μιας λύτρωσης.

Αφορμές για την αποφθεγματογραφία του Μπένγιαμιν δίνουν «πράγματα δευτερεύοντα και ειρηθέντα εν παρόδω», στιγμές και περιστάσεις παρακατιανές, οι οποίες δεν περνούν καν από τον νου μας ακόμη κι όταν εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια μας. Απάνω τους κουμπώνουν μεταφορές και νοερές εικόνες (Denkbilder) που μοιάζουν παράδοξες εκ πρώτης – αλλά προσφέρουν εντέλει μια πολύ σπάνια θέα της ανθρώπινης κατάστασης και κοινωνίας. Εδώ εντάσσονται, για παράδειγμα, οι αριστουργηματικές αράδες για τον τόσο ευπρεπή, αθόρυβο και μαγικό σχεδόν τρόπο με τον οποίο επιβάλλεται η λατρεία της επιτυχίας στον καθημερινό βίο της πόλης – ένα τυποποιημένο σύστημα παραγγελμάτων και εντολών όπου άπαντες θητεύουμε υπάκουοι κι ασκούμαστε ασυνείδητα:

«Οπως οι πορτοφολάδες της Γαλικίας δασκαλεύουν τους μαθητές τους πάνω σε αχυρένιες κούκλες παγιδευμένες με κουδουνάκια, έτσι έχουμε κι εμείς σερβιτόρους, θυρωρούς, υπαλλήλους, ιθύνοντες για να ασκηθούμε πώς να δίνουμε προσταγές με τρόπο αξιαγάπητο. Το “άνοιξε σουσάμι” της επιτυχίας είναι ένα ξόρκι που το γεννοβολούν από κοινού η γλώσσα της προσταγής κι εκείνη της τύχης».

Το μικρό και λαμπρό «Νο 13» κλείνει με ένα επίμετρο του μεταφραστή Κώστα Κουτσουρέλη που διαβάζεται σαν αυτόνομο δοκίμιο πάνω στα λιλιπούτεια είδη της λογοτεχνίας. Η έκδοση της Κίχλης είναι φροντισμένη και αψεγάδιαστη τυποτεχνικά. Θα έλεγε κανείς πως πρόκειται για μια ιδανική πρώτη γνωριμία με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν· μόνον που το βιβλίο είναι διάσπαρτο με αθέατα ανοίγματα, κρυφές γωνιές και φρέατα ώστε ζητεί την προσοχή μας. Απρόβλεπτες διαδρομές λανθάνουν στις σελίδες, όπως όταν κανείς περιδιαβαίνει έναν φροντισμένο δρυμό πάνω από παλιά, εγκαταλειμμένα μεταλλεία.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εικόνες του Μπέκετ
Υπήρξε αρκετά γνωστή η σχεδόν σωματική αποστροφή του Ζιλ Ντελέζ για το θέατρο και την αμεσότητα των δρωμένων του, απότοκο ίσως όχι μόνο της «αντικοινωνικής» ιδιοσυγκρασίας του φιλοσόφου, αλλά και μιας ριζικά...
Εικόνες του Μπέκετ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Η εποποιία της καθημερινότητας»
Τρίτο πεζογραφικό βιβλίο της φιλολόγου, κριτικού και συγγραφέως Μαρίας Στασινοπούλου (γεν. 1945) μετά το εξαιρετικό Κυρία, με θυμάστε; (Κίχλη, 2010), που βασιζόταν στις εμπειρίες της ως καθηγήτριας της...
«Η εποποιία της καθημερινότητας»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα ευαγγέλιο και ένα κοτσύφι
Η φιλία του Νίκου Καζαντζάκη με τον Αγγελο Σικελιανό, όπως και ο έρωτας του Ανδρέα Εμπειρίκου με τη Μάτση Χατζηλαζάρου ή, ίσως, της Μαρίας Πολυδούρη με τον Κ.Γ. Καρυωτάκη, είναι ένα από εκείνα τα θρυλικά...
Ενα ευαγγέλιο και ένα κοτσύφι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ζοφερό σύμπαν του Οργουελ
Το εγχώριο αναγνωστικό κοινό γνωρίζει καλά το έργο του Ερικ Αρθουρ Μπλερ (μετά θάνατον, το ίδιο του το επίθετο μπήκε κι επίσημα στο αγγλικό λεξιλόγιο και το οργουελιανός έγινε συνώνυμο της πολιτικής δυστοπίας)...
Το ζοφερό σύμπαν του Οργουελ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μορφές αποξένωσης
Η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, περισσότερο από όλους στα ελληνικά γράμματα, μας έχει μυήσει στις ποικίλες νοηματοδοτήσεις της λέξης «μάρτυρας», στη μεταπολεμική τουλάχιστον λογοτεχνία.
Μορφές αποξένωσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας