Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αστερισμοί από πλάνητες

ΟΛΓΚΑ ΤΟΚΑΡΤΣΟΥΚ. Πλάνητες. Μυθιστόρημα. Καστανιώτη, 2020. Μετάφραση: Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου. Σελ. 466

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αστερισμοί από πλάνητες

  • A-
  • A+

«Ολη μου τη ζωή με συνάρπαζαν τα συστήματα αμοιβαίων δεσμών και επιρροών, τα οποία γενικώς δεν τα αντιλαμβανόμαστε, αλλά τα ανακαλύπτουμε τυχαία, ως εκπληκτικές συμπτώσεις ή συγκλίσεις της μοίρας, όλες αυτές οι γέφυρες, τα περικόχλια, οι βίδες, οι συγκολλημένοι αρμοί και σύνδεσμοι που περιέγραψα στους Πλάνητες.

Με ενθουσιάζει η συσχέτιση των γεγονότων και η αναζήτηση της τάξης. Κατά βάση, όπως είμαι πεπεισμένη, το μυαλό του συγγραφέα είναι ένα μυαλό σύνθεσης που συλλέγει προσεκτικά όλα τα μικρά κομματάκια σε μια προσπάθεια να τα ξανακολλήσει για να δημιουργήσει μια οικουμενική ενότητα», είπε η Πολωνή Ολγκα Τοκάρτσουκ στην εμπνευσμένη διάλεξή της όταν της απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2018. Διερωτώμενη για το «πώς πρέπει να γράφουμε, πώς να δομούμε τη δουλειά μας για να δημιουργήσει τη μεγάλη, αστρική μορφή του κόσμου» η Τοκάρτσουκ μάς λέει ότι, σε σύγκριση με παλαιότερα, σήμερα μια ιστορία πρέπει να είναι πολύ πιο πολυδιάστατη και σύνθετη.

Πράγματι, διαβάζοντας κανείς τους Πλάνητες, το μυθιστόρημά της που εκδόθηκε το 2007 και απέσπασε το βραβείο Booker, ο αναγνώστης καλείται να ενώσει μαζί με τη συγγραφέα τις μεμονωμένες τελίτσες που οδηγούν σε ένα ευρύτερο σχέδιο, το οποίο αποτυπώνει την «αστρική μορφή του κόσμου».

Οι Πλάνητες είναι πολύμορφοι και πολυπλόκαμοι: έχουν συναρμοστεί από ολιγοσέλιδα ή πολυσέλιδα διηγήματα, ιστορικά ανέκδοτα, ημερολογιακές καταγραφές, ανάλαφρους, καθημερινούς ή δοκιμιακούς στοχασμούς, επιστολές, αποσπάσματα διαλέξεων, κάθε λογής μυθοπλαστικό ή βιωματικό υλικό με κοινό άξονα την έννοια του ταξιδιού, της μετακίνησης. Τα κείμενα αυτά, σπαρμένα στο σώμα του βιβλίου σαν ουράνια σώματα στον ουρανό, σαν πλανήτες, δημιουργούν σχέσεις μεταξύ τους, συνδέονται σε μικρά πλανητικά συστήματα, συγκροτούν γαλαξίες, δημιουργώντας ένα μικρό σύμπαν όπου τα πάντα συνδέονται αλλά και λάμπουν αφ’ εαυτά. Ετσι, μεταφερόμαστε στον λαβύρινθο ενός χαρεμιού που μοιάζει με κερήθρα, καθώς ο ηγεμόνας ετοιμάζεται να δραπετεύσει με το καραβάνι του, αφού πρώτα χρειαστεί να σκοτώσει τη μητέρα του για να σώσει τα παιδιά του.

Αργότερα, σαν στο φως ενός διάττοντος αστέρα, βλέπουμε τη σκηνή που έπεται μιας τρομοκρατικής επίθεσης: κηλίδες αίμα στο πεζοδρόμιο, ένα σκισμένο δίχτυ με μανταρίνια που έχουν σκορπίσει στο οδόστρωμα, μια μικρή λίμνη βενζίνης από ένα πεσμένο μηχανάκι που βρισκόταν καθ’ οδόν. Στη Βιέννη η αφηγήτρια μας ξεναγεί σε μια συλλογή ανατομικών μοντέλων φτιαγμένων από κερί. Σε άλλο σημείο του βιβλίου συναντάμε ένα σκλάβο τον οποίο ταρίχευσαν μετά θάνατον και εξέθεσαν στην Αυστρία. Στα διάκενα των ιστοριών διαβάζουμε τις επιστολές της κόρης του σκλάβου προς τον αυτοκράτορα της Αυστρίας, όπου τον παρακαλεί να της παραδοθεί το σώμα του πατέρα της για να το θάψει. Τον 17ο αιώνα, ένας Ολλανδός, έρμαιο του πόνου-φάντασμα, αρχίζει να γράφει γράμματα στο κομμένο πόδι του.

Σε άλλη ιστορία παρακολουθούμε τη μεταφορά της καρδιάς του Σοπέν σ’ ένα βάζο -από τον φόβο της νεκροφάνειας είχε ζητήσει ο Πολωνός συνθέτης να του αφαιρεθεί η καρδιά πριν από την κηδεία του- από το Παρίσι προς τη Βαρσοβία για την ταφή. Ενας άντρας χάνει προσωρινά τη γυναίκα και το παιδί του κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στην Κροατία. Μια γυναίκα χάνει οριστικά τον άντρα της σε μια κρουαζιέρα στην Ελλάδα. Από κάθε ιστορία εκκινούν νήματα συνάφειας που τη συνδέουν με μιαν άλλη σε ένα πολύπλοκο υφαντό διάστικτο με αεροδρόμια, σιδηροδρομικούς σταθμούς, παλαιούς και νέους χάρτες, άμαξες, δρόμους, ταξιδιώτες, με φόντο την ιστορία, τη μεγάλη αλλά και τη μικρή.

Στους Πλάνητες το «ταξίδι» έχει απεκδυθεί τα συνήθη τουριστικά του συμφραζόμενα, για να μείνει γυμνό στην πρωταρχική του διάσταση: την κίνηση. «Αν θέλουμε να περιγράψουμε πειστικά τον άνθρωπο, μπορούμε να το κάνουμε μόνο τοποθετώντας τον σε κάποιου είδους κίνηση, από κάπου προς τα κάπου» λέει μια ηρωίδα στο πλαίσιο μια διάλεξης ταξιδιωτικής ψυχολογίας. Κι αυτό κάνει η συγγραφέας: αποδίδει αυτήν την ανθρώπινη κίνηση μέσα στον χώρο και στον χρόνο. Γίνεται ξεναγός μας στο σώμα και στον νου. Εναλλάσσοντας πρωτοπρόσωπη και τριτοπρόσωπη γραφή και παίζοντας με τις ειδολογικές κατηγορίες, μας ταξιδεύει και στην τέχνη της γραφής, στα μυστικά της.

Ας προειδοποιήσουμε: όσοι προστρέξουν στο βιβλίο αυτό έχοντας παγιωμένες απόψεις για το τι σημαίνει «μυθιστόρημα» ίσως απογοητευτούν από την αποσπασματική φύση του, τη θρυμματισμένη του υφή, το μπέρδεμα των ιστοριών, που κάποιες από αυτές λήγουν απότομα, κάποιες έχουν ασαφές τέλος, ενώ μερικών τη συνέχεια τη βρίσκουμε σε άλλο σημείο από κει που περιμέναμε, σαν χαρτιά σε τράπουλα που κάποιος ανακατεύει διαρκώς.

Ομως όσοι είναι πρόθυμοι να στροβιλιστούν στο ρυθμικό χάος που μας οδηγεί η συγγραφέας θα αποκομίσουν υψηλή αναγνωστική ηδονή σε κάθε γύρισμα του αφηγηματικού καλειδοσκόπιου, θαυμάζοντας τις εικόνες που παράγονται από τα θραύσματα, αφού όπως λέει κι η ίδια: «Ισως θα έπρεπε να εμπιστευτούμε τα θραύσματα, μιας και τα θραύσματα είναι αυτά που δημιουργούν αστερισμούς ικανούς να περιγράψουν περισσότερα και με έναν τρόπο πιο πολύπλοκο, πολυδιάστατο».

Η μετάφραση από τα πολωνικά της Αλεξάνδρας Δ. Ιωαννίδου έχει υπηρετήσει άρτια το σημαντικό αυτό έργο που κυκλοφόρησε φέτος και στην Ελλάδα, ενώ η διάλεξη της Τοκάρτσουκ σοφά έχει περιληφθεί στην έκδοση, καθώς φωτίζει όχι μόνο το έργο της αλλά και γενικότερα το έργο της λογοτεχνίας στην εποχή μας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
«Ολες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια, όμως, είναι δυστυχισμένη με τον δικό της τρόπο», έγραφε ο Τολστόι στην αρχή της «Αννα Καρένινα» πριν από 150 χρόνια.
Ο κύκλος του χρόνου και της αφήγησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυγώντας τον χρόνο
Ενα βιβλίο για όσους ήδη εκτιμούν και αγαπούν τον Γιάννη Μπουτάρη, για όσους δεν τον γνωρίζουν και επιθυμούν να τον γνωρίσουν καλύτερα, για τους σχετικούς με το κρασί αλλά και για όσους δεν γνωρίζουν τα περί...
Τρυγώντας τον χρόνο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
Μέσα στο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εστία το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, το οποίο δυστυχώς δεν γνώρισε την προβολή που του άξιζε λόγω των...
Σημαντική συμβολή στην ιστοριογραφία του ισπανικού εμφυλίου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
Ο δικός μου λαός είναι λαός της λύπης, περισσότερο απ’ όσους άλλους έχουν ζήσει στη γη. Δεν έχουμε τη λύπη μέσα στις καρδιές μας, την έχουμε στην ιστορία μας.
Χίλια φεγγάρια «εις εαυτόν»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος
Ο Θάνος Γώγος (Λάρισα, γ. 1985) συνεχίζει με τη δίγλωσση έκδοση. Ο Χρήστος Κολτσίδας (Καρδίτσα, γ. 1991) μας παραδίδει το δεύτερο ποιητικό του βιβλίο «Βροχή περασμένη».
Μνήμη, περιπλάνηση, πένθος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας